Nhiều người gặp tình trạng mất ngủ kinh niên thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược truyền miệng nhằm tìm lại giấc ngủ tự nhiên. Trong số đó, ba gạc bốn lá (còn gọi là ba gạc, chứa hoạt chất alkaloid chính là reserpine) là dược liệu quen thuộc được dùng để an thần, hạ huyết áp và chữa khó ngủ.

Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống hoặc lạm dụng ba gạc bốn lá dài ngày tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe tâm thần rất nghiêm trọng. Tác dụng phụ nguy hiểm nhất ít người ngờ tới là khả năng khởi phát hội chứng trầm cảm nặng do cạn kiệt các chất dẫn truyền thần kinh nhóm monoamine trong não bộ.

Mối nguy trầm cảm từ hoạt chất của ba gạc

Thành phần hoạt chất nổi tiếng nhất được chiết xuất từ các loài ba gạc là reserpine. Từ những năm 1950, reserpine từng được y học sử dụng phổ biến nhằm kiểm soát huyết áp cao và điều trị bệnh tâm thần phân liệt [1].

Dù có hiệu quả an thần và hạ huyết áp ban đầu, các quan sát lâm sàng thời kỳ đó nhanh chóng ghi nhận việc dùng reserpine dẫn đến hội chứng giống hệt bệnh trầm cảm nội sinh ở một số bệnh nhân [2], [1]. Các nghiên cứu trên động vật cũng xác nhận rằng cá thể tiếp xúc với reserpine bộc lộ các hành vi tương tự như trầm cảm [1].

Cơ chế sinh học lý giải hiện tượng này nằm ở khả năng làm cạn kiệt nguồn dự trữ các chất dẫn truyền thần kinh nhóm monoamine tại synap thần kinh trước [1]. Cụ thể, reserpine quét sạch lượng serotonin, norepinephrine và dopamine lưu trữ trong tế bào thần kinh não bộ [1].

Chính quan sát lâm sàng về việc reserpine gây ra bức tranh bệnh cảnh trầm cảm nội sinh thông qua sự cạn kiệt monoamine đã đặt nền móng lịch sử cho các nghiên cứu về bản chất của chứng trầm cảm [2].

Giả thuyết monoamine và cơ chế dẫn truyền thần kinh

Để hiểu vì sao cạn kiệt các chất dẫn truyền thần kinh gây ức chế tâm trạng, các nhà khoa học đã đưa ra giả thuyết monoamine về trầm cảm. Giả thuyết này nhận định rằng các dấu hiệu và triệu chứng cốt lõi của rối loạn trầm cảm có liên quan đến sự suy giảm tín hiệu hoặc thiếu hụt nồng độ của serotonin, norepinephrine và dopamine trong hệ thần kinh trung ương [3], [1].

Trong hệ thần kinh, serotonin (5-HT) đóng vai trò chính trong việc kiểm soát và duy trì tâm trạng, còn norepinephrine liên quan chặt chẽ đến các hoạt động tâm thần vận động [2]. Khi các tiền chất, enzyme, thụ thể bị lỗi hoặc xuất hiện tác nhân gây suy giảm exocytosis và làm rỗng túi dự trữ, sự thiếu hụt truyền dẫn sẽ xuất hiện [1].

Bằng chứng củng cố giả thuyết này đến từ cơ chế đối lập: các thuốc chống trầm cảm nâng cao lượng chất dẫn truyền thần kinh monoamine tại khe synap (như thuốc ức chế enzyme monoamine oxidase hay thuốc chống trầm cảm ba vòng) đều mang lại hiệu quả cải thiện các triệu chứng trầm cảm [4], [3], [2].

Khi người bệnh mất ngủ tự ý uống ba gạc bốn lá kéo dài, hoạt chất reserpine trong thảo dược này từ từ phong tỏa và làm cạn kiệt kho monoamine. Não bộ mất đi sự cân bằng tín hiệu serotonin và norepinephrine cần thiết, khiến giấc ngủ có thể đến nhờ ức chế thần kinh nhưng tâm trạng lại dần trượt dài vào u uất, mất động lực và trầm cảm nặng.

Bằng chứng từ các mô hình khoa học về suy giảm monoamine

Để kiểm chứng vai trò thực sự của việc cạn kiệt monoamine lên tâm trạng, y học sử dụng các mô hình cạn kiệt chất dẫn truyền thần kinh thực nghiệm. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp làm cạn kiệt tryptophan (ATD) để hạ nồng độ serotonin, hoặc dùng alpha-methyl-para-tyrosine (AMPT) để làm cạn kiệt catecholamine (norepinephrine và dopamine) trong não [4], [5].

Nghiên cứu công bố năm 1993 chỉ ra rằng, việc cạn kiệt tryptophan làm mất tác dụng điều trị của nhóm thuốc ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI), trong khi cạn kiệt dopamine và noradrenaline bằng AMPT lại đảo ngược sự thuyên giảm bệnh của thuốc ức chế tái hấp thu noradrenaline (desipramine) và dopamine (mazindol) [6].

Tổng quan năm 1999 và phân tích năm 2000 cũng xác nhận mô hình làm cạn kiệt monoamine làm tái phát tạm thời các triệu chứng trầm cảm ở đa số bệnh nhân đang có đáp ứng tốt với thuốc điều trị trầm cảm [4], [3]. Điều này chứng minh các thuốc chống trầm cảm đòi hỏi hệ thống monoamine nguyên vẹn để duy trì hiệu quả [3].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, chéo năm 2003 trên bệnh nhân rối loạn cảm xúc theo mùa đã thuyên giảm nhờ liệu pháp ánh sáng cho thấy: việc cạn kiệt tryptophan hoặc cạn kiệt catecholamine làm giảm nồng độ các chất chuyển hóa trong huyết tương và trực tiếp gây bùng phát trở lại các triệu chứng trầm cảm thoáng qua (p < 0.001) [7].

Tuy nhiên, các bằng chứng cũng chỉ ra giới hạn của giả thuyết: việc làm cạn kiệt monoamine thực nghiệm không làm nặng thêm triệu chứng ở người trầm cảm chưa dùng thuốc, và cũng không gây trầm cảm ở những người khỏe mạnh hoàn toàn không có tiền sử bệnh lý tâm thần [4], [3], [6]. Do đó, nguyên nhân thực tế của bệnh trầm cảm phức tạp hơn việc chỉ đơn thuần giảm sút nồng độ monoamine [4].

Nguy cơ tăng vọt ở nhóm có yếu tố tổn thương

Dù việc cạn kiệt monoamine không gây suy sụp tâm trạng tức thì ở người khỏe mạnh tuyệt đối, các nghiên cứu quy mô lớn cho thấy nguy cơ này đặc biệt nghiêm trọng ở những đối tượng có yếu tố nhạy cảm ngầm.

Một phân tích gộp năm 2007 rà soát tài liệu y khoa từ năm 1966 đến tháng 10/2006 (bao gồm 73 nghiên cứu ATD, 2 nghiên cứu PCPA, 10 nghiên cứu APTD và 8 nghiên cứu AMPT, trong đó tổng hợp định lượng được 45 nghiên cứu ATD và 8 nghiên cứu APTD) đã chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm cá thể [5]:

  • Việc cạn kiệt serotonin hay norepinephrine/dopamine không làm giảm tâm trạng ở người khỏe mạnh bình thường [5].
  • Tuy nhiên, sự cạn kiệt monoamine lại làm giảm nhẹ tâm trạng ở người bình thường nhưng có tiền sử gia đình mắc trầm cảm nặng [5].
  • Ở những người từng bị trầm cảm nặng đã thuyên giảm và đang không dùng thuốc, việc cạn kiệt serotonin gây suy giảm tâm trạng ở mức độ trung bình [5].
  • Đặc biệt, với những bệnh nhân trầm cảm đã thuyên giảm nhưng đang sử dụng thuốc chống trầm cảm hệ serotonergic, cạn kiệt tryptophan lập tức kích hoạt tái phát bệnh [5].

Nghiên cứu năm 2011 trên 200 bệnh nhân trầm cảm dùng citalopram 20 mg/ngày cũng ghi nhận 39.8% trong số những người đáp ứng ban đầu bị tái phát triệu chứng trầm cảm [8]. Bản thân các thuốc ức chế tái hấp thu không làm tăng tổng số phân tử monoamine mà chỉ tái phân phối, tạo ra điều kiện thuận lợi dẫn đến cạn kiệt monoamine sau thời gian dài [8].

Điều này có nghĩa là, nếu một người bị mất ngủ vốn đã có sẵn tiền sử trầm cảm, có người thân từng mắc bệnh tâm thần hoặc đang dùng thuốc, việc uống ba gạc bốn lá chứa reserpine làm cạn kiệt monoamine sẽ là "ngòi nổ" trực tiếp đẩy họ vào cơn trầm cảm cấp tính.

Monoamine và mối liên hệ tới hệ miễn dịch

Không chỉ tác động tiêu cực đến cảm xúc, sự sụt giảm monoamine do các hoạt chất như trong ba gạc còn làm xáo trộn các chỉ số miễn dịch của cơ thể.

Nghiên cứu lâm sàng năm 2003 ghi nhận sự cạn kiệt tryptophan và catecholamine dẫn đến các biến đổi rõ rệt trong các thông số miễn dịch dịch thể và tế bào [7]:

  • Nồng độ neopterin huyết tương tăng lên có ý nghĩa thống kê trong quá trình cạn kiệt monoamine (p < 0.05) [7].
  • Ngược lại, nồng độ cytokine kháng viêm sIL-4 trong huyết tương bị giảm tạm thời (p < 0.05) [7].
  • Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện mối tương quan nghịch giữa nồng độ sIL-4R và điểm số đánh giá trầm cảm sau khi bị cạn kiệt tryptophan (r = -0.61, p < 0.05) [7].

Sự biến đổi đồng thời của các dấu ấn viêm và tâm trạng khi monoamine bị phong tỏa cho thấy việc tự ý can thiệp làm suy giảm monoamine có thể gây ra những hệ lụy sâu rộng đến toàn bộ cân bằng nội môi thần kinh - miễn dịch [7].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trị mất ngủ

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ tự nhiên thì vô hại, uống thuốc nam hay lá cây trị mất ngủ dù không bổ cũng không gây tác dụng phụ. Đây là suy nghĩ sai lầm nghiêm trọng đối với các loài dược liệu có độc tính và hoạt tính dược lực mạnh như ba gạc bốn lá.

Một hiểu lầm phổ biến khác là thấy thuốc giúp ngủ li bì, giảm kích động thì nghĩ là bệnh đã khỏi. Trên thực tế, hoạt chất reserpine trong cây ba gạc ức chế hệ thần kinh giao cảm và rút cạn kho chất truyền dẫn, tạo ra trạng thái lờ đờ, hạ huyết áp, dễ ngủ ban đầu, nhưng bản chất sâu xa là đang triệt tiêu dần các chất duy trì sự vui vẻ, tỉnh táo và năng lượng sống [2], [1].

Dùng ba gạc kéo dài không giải quyết được căn nguyên mất ngủ mà chỉ tích lũy độc tính, khiến người bệnh rơi vào vòng luẩn quẩn: mất ngủ, uống ba gạc, cạn kiệt monoamine, u uất mệt mỏi, rồi trầm cảm nặng nề hơn.

Ai cần tuyệt đối tránh xa ba gạc bốn lá?

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng ba gạc bốn lá dưới mọi hình thức:

  • Người có tiền sử cá nhân từng mắc rối loạn trầm cảm, rối loạn lo âu hoặc các bệnh lý tâm thần [5].
  • Người có người thân trong gia đình mang tiền sử bệnh lý trầm cảm nặng [5].
  • Người đang được điều trị bằng các nhóm thuốc chống trầm cảm (như SSRI, thuốc chống trầm cảm ba vòng, thuốc ức chế MAO) vì nguy cơ triệt tiêu hiệu quả điều trị hoặc gây rối loạn dẫn truyền nặng nề [4], [6], [5].
  • Người có huyết áp thấp hoặc đang có bệnh lý tim mạch, bởi reserpine hạ huyết áp rất mạnh và kéo dài.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Mất ngủ là triệu chứng của nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau, từ căng thẳng lối sống, bệnh lý cơ thể đến rối loạn cảm xúc. Người dân tuyệt đối không tự thu hái thân, rễ, lá cây ba gạc để đun nước uống hàng ngày. Các alkaloid trong ba gạc chỉ được phép dùng khi đã qua chiết xuất công nghiệp, bào chế chuẩn liều lượng và có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa.

Nếu bị mất ngủ kéo dài, người bệnh nên đến các cơ sở y tế để được khám chẩn đoán nguyên nhân thay vì tự ý tìm thảo dược an thần mạnh. Hãy xây dựng vệ sinh giấc ngủ khoa học: ngủ và thức dậy đúng giờ, hạn chế ánh sáng xanh từ thiết bị điện tử trước khi ngủ, tránh cà phê và chất kích thích vào buổi chiều tối. Khi cần thiết dùng thảo dược, hãy ưu tiên các loại lành tính đã được công nhận an toàn trong y học cổ truyền và luôn hỏi ý kiến bác sĩ hoặc thầy thuốc chuyên môn trước khi sử dụng.

Ba gạc bốn lá là vị thuốc có hoạt tính sinh học rất cao với tác dụng cạn kiệt monoamine đã được khoa học ghi nhận [1]. Việc dùng tùy tiện để chữa mất ngủ có thể phải trả giá bằng sức khỏe tâm thần lâu dài; lắng nghe cơ thể và tham vấn y khoa luôn là lựa chọn an toàn nhất.