Cây ngọt nghẹo (tên khoa học Gloriosa superba) là loài cây cảnh quen thuộc với hoa đẹp rực rỡ, nhưng củ của loài này chứa hàm lượng độc chất colchicine cực kỳ nguy hiểm [1], [2]. Trong đời sống thường ngày, không ít người nhầm lẫn thảo dược tự nhiên là lành tính hoặc hái nhầm thảo dược có chứa colchicine để chữa bệnh, dẫn đến các ca ngộ độc đe dọa tính mạng [1].

Mức độ nguy hiểm của độc chất trong cây ngọt nghẹo sẽ nhân lên gấp bội nếu người bệnh vô tình dùng chung với các loại thuốc thông dụng ức chế enzym chuyển hóa CYP3A4 hoặc bơm tống thuốc P-glycoprotein, điển hình là kháng sinh clarithromycin, thuốc kháng nấm ketoconazole hay thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine [1], [3]. Các tương tác dược lý này ngăn cản quá trình đào thải, làm nồng độ colchicine trong máu tăng vọt và nhanh chóng dẫn đến suy đa cơ quan, thậm chí tử vong [1], [3].

Con đường chuyển hóa colchicine và cơ chế khuếch đại độc tính

Cây ngọt nghẹo là nguồn thực vật chứa nhiều alkaloid colchicine, tập trung nhiều nhất ở phần củ [1], [2]. Trong cơ thể người, chất này chuyển hóa chủ yếu qua enzym cytochrome P450 3A4 (CYP3A4) ở gan và ruột, đồng thời được vận chuyển bài tiết ra ngoài nhờ bơm tế bào P-glycoprotein (mã hóa bởi gen ABCB1) [4], [5], [6]. Bản thân colchicine có khoảng trị liệu hẹp, ranh giới giữa liều điều trị và liều gây ngộ độc rất mong manh [7].

Khi một người ăn phải ngọt nghẹo hoặc dùng thuốc chứa hoạt chất này cùng lúc với các chất ức chế CYP3A4, enzyme gan bị "vô hiệu hóa", khiến độc chất không thể phân hủy [1], [3]. Tương tự, nếu bơm P-glycoprotein bị ức chế, độc chất bị giảm đào thải qua gan lẫn thận, tích tụ với lượng lớn trong tế bào mô [1], [5]. Sự kết hợp này tương tự việc bịt kín mọi lối thoát hiểm của chất độc trong cơ thể, biến một lượng nhỏ độc thảo thành một liều gây tử vong cấp tính [1], [3].

Bằng chứng nghiên cứu về các loại thuốc làm tăng độc tính

Nghiên cứu báo cáo lâm sàng và tổng quan y văn năm 2021 của Gunasekaran và các cộng sự đã mô tả trường hợp một nữ bệnh nhân 18 tuổi cố ý ăn củ cây ngọt nghẹo (Gloriosa superba) [1]. Mặc dù đã được tiếp nhận điều trị tích cực (ICU), áp dụng lọc thay huyết tương, chạy thận nhân tạo và dùng yếu tố kích thích dòng bạch cầu hạt, bệnh nhân vẫn không qua khỏi [1]. Báo cáo này nhấn mạnh ngọt nghẹo là cây có độc tính rất cao phân bố ở Đông Nam Á [1].

Báo cáo cũng dẫn chứng 6 trường hợp ngộ độc colchicine nặng được Yahia và các cộng sự ghi nhận khi bệnh nhân sốt Địa Trung Hải có chức năng thận hoàn toàn bình thường dùng chung colchicine với kháng sinh trị H. pylori clarithromycin [1]. Do clarithromycin ức chế mạnh enzym CYP3A4, nồng độ colchicine trong máu tăng dữ dội [1]. Bên cạnh đó, thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine cũng làm tăng độc tính colchicine qua cơ chế ức chế P-glycoprotein, làm giảm bài xuất qua gan và thận, tăng ứ đọng nội bào [1].

Nghiên cứu tổng quan năm 2013 về tương tác giữa colchicine và thuốc kháng sinh cho thấy mức độ ảnh hưởng của nhóm ức chế chuyển hóa [3]. Các thử nghiệm dược động học chứng minh khi dùng chung với clarithromycin, nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của colchicine tăng 277% và diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) tăng 282% [3]. Khi phối hợp với thuốc kháng nấm ketoconazole, Cmax và AUC của hoạt chất này tăng lần lượt 102% và 212% [3]. Các kháng sinh ức chế CYP3A4 mạnh khác gồm itraconazole và telithromycin, còn erythromycin và fluconazole là các chất ức chế trung bình [3]. Việc dùng đồng thời các chất ức chế này dẫn đến ngộ độc colchicine cấp tính với các triệu chứng tiêu hóa dữ dội, ức chế tủy xương, suy đa tạng và tử vong [3].

Nghiên cứu lâm sàng năm 2011 thực hiện 7 thử nghiệm tương tác thuốc riêng biệt (thiết kế nhãn mở, không ngẫu nhiên, một trình tự, hai giai đoạn) nhằm làm rõ tác động của các chất ức chế CYP3A4/P-glycoprotein đối với dược động học colchicine (dùng 2 liều đơn 0,6 mg cách nhau ít nhất 14 ngày rửa giải) [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ Cmax và AUC từ thời điểm 0 đến vô cùng của colchicine khi kết hợp với cyclosporine, ketoconazole, ritonavir, clarithromycin, verapamil phóng thích kéo dài, diltiazem phóng thích kéo dài đều tăng trên 125% so với khi dùng đơn độc [8]. Riêng kháng sinh azithromycin không làm thay đổi các chỉ số này [8].

Dữ liệu phân tích tín hiệu an toàn năm 2023 từ hệ thống FAERS của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từ tháng 1/2004 đến tháng 6/2020 trên 787 báo cáo kết hợp colchicine cùng các chất ức chế CYP3A4 và P-glycoprotein ghi nhận hậu quả nghiêm trọng: 61% trường hợp phải nhập viện và 24% ca tử vong [7]. Tín hiệu an toàn mạnh nhất ghi nhận ở phối hợp giữa colchicine và thuốc kháng virus atazanavir đối với biến cố tiêu cơ vân/bệnh cơ (tỷ suất chênh báo cáo ROR = 35,4) và mất bạch cầu hạt (tỷ lệ quan sát/kỳ vọng O/E = 3,79) [7].

Nhóm thuốc làm giảm nồng độ hoạt chất

Ở chiều ngược lại, nếu dùng chung colchicine với các thuốc gây cảm ứng enzym CYP3A4, nồng độ chất này trong máu có thể tụt giảm nghiêm trọng [4]. Báo cáo lâm sàng năm 2022 ghi nhận một bệnh nhân nam 61 tuổi có tiền sử động kinh, vào viện cấp cứu vì đau ngực dữ dội do tràn dịch màng ngoài tim xuất huyết tự phát [4].

Bệnh nhân được chọc hút dịch màng ngoài tim và điều trị bằng thuốc chống viêm kết hợp colchicine với liều nạp lẫn liều duy trì đầy đủ nhưng triệu chứng không thuyên giảm [4]. Xét nghiệm nồng độ colchicine huyết thanh cho thấy nồng độ ở mức dưới ngưỡng điều trị do tương tác với thuốc chống động kinh carbamazepine - một chất gây cảm ứng mạnh CYP3A4 [4]. Dù tình huống này không trực tiếp gây ngộ độc, nó làm mất tác dụng chống viêm và dẫn đến thất bại điều trị [4].

Ngộ độc colchicine từ cây ngọt nghẹo có lọc máu được không?

Một quan niệm sai lầm phổ biến là khi bị ngộ độc thực vật hoặc hóa chất, việc đưa bệnh nhân đi lọc máu hay chạy thận nhân tạo cấp cứu sẽ nhanh chóng loại bỏ hết chất độc ra khỏi cơ thể. Tuy nhiên, colchicine có đặc tính gắn kết mô rất mạnh và thể tích phân bố lớn [5].

Nghiên cứu tổng quan năm 2018 chỉ ra rằng colchicine không thể loại bỏ hiệu quả bằng các màng lọc máu thông thường [5]. Ngay cả khi sử dụng các màng lọc polysulfone dòng cao thế hệ mới, tốc độ đào thải colchicine qua màng lọc vẫn thấp hơn rất nhiều so với mức cần thiết để giải độc cho bệnh nhân quá liều [5]. Do đó, các biện pháp can thiệp tích cực thường khó đảo ngược tình trạng ngộ độc nặng do ăn phải ngọt nghẹo [1], [5].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc và thảo dược tự nhiên

Nhiều người lầm tưởng thảo dược mọc tự nhiên là an toàn và có thể dùng chung tùy tiện với các đơn thuốc tây đang sử dụng. Trên thực tế, cây ngọt nghẹo chứa hàm lượng colchicine rất cao, đặc biệt ở phần củ rễ, vốn chỉ cần một lượng nhỏ cũng đủ gây ngộ độc nặng [1], [2]. Lượng colchicine này khi đưa vào cơ thể người đang dùng kháng sinh nhóm macrolide (như clarithromycin), thuốc chống nấm nhóm azole hay thuốc ức chế miễn dịch sẽ bị giữ lại trong máu lâu hơn gấp nhiều lần bình thường [1], [3].

Một hiểu lầm khác là triệu chứng tiêu chảy ban đầu chỉ là rối loạn tiêu hóa nhẹ. Độc tính colchicine thường biểu hiện sớm qua đường tiêu hóa [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu trên động vật cho thấy thuốc cyclosporine có thể làm chậm xuất hiện triệu chứng tiêu chảy do điều biến vận chuyển P-glycoprotein ở ruột, từ đó che giấu dấu hiệu ngộ độc sớm và làm tổn thương thần kinh cơ bùng phát âm thầm sau vài tuần [5].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều phải tránh tuyệt đối việc tự ý thu hái hoặc sử dụng các bộ phận của cây ngọt nghẹo làm thức ăn hay làm thuốc truyền miệng [1].

Người đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa hoặc ức chế qua con đường CYP3A4 và P-glycoprotein cần cảnh giác cao độ [1], [6]. Nhóm thuốc nguy cơ cao bao gồm:

  • Kháng sinh nhóm macrolide: clarithromycin, telithromycin, erythromycin [1], [3], [8].
  • Thuốc kháng nấm: ketoconazole, itraconazole, fluconazole [3], [8].
  • Thuốc ức chế miễn dịch: cyclosporine [1], [8], [5].
  • Thuốc điều trị HIV/kháng virus: ritonavir, atazanavir [8], [5], [7].
  • Thuốc tim mạch chẹn kênh canxi: verapamil, diltiazem dạng phóng thích kéo dài [8].
  • Người đang dùng thuốc chống động kinh carbamazepine cần thông báo cho bác sĩ nếu được chỉ định đơn thuốc có colchicine nhằm tránh giảm tác dụng điều trị [4].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Cây ngọt nghẹo là loài thực vật có độc tính rất cao, chỉ nên trồng làm cảnh ở vị trí an toàn, tuyệt đối không hái ăn củ, hạt hay lá cây dưới bất kỳ hình thức nào [1], [2]. Cần cảnh giác, tránh nhầm lẫn giữa củ ngọt nghẹo với các loại củ ăn được, hoặc nhầm các loài thực vật chứa colchicine với nghệ tây (saffron) [1].

Nếu bạn đang được bác sĩ chỉ định dùng thuốc colchicine theo đơn điều trị gout hay viêm màng ngoài tim, hãy luôn cung cấp danh sách toàn bộ các loại thuốc kháng sinh, kháng nấm, thuốc tim mạch đang sử dụng [4], [3], [8]. Không bao giờ tự ý kết hợp thuốc tây y với các bài thuốc dân gian từ cây cỏ không rõ nguồn gốc.

Tóm lại, cây ngọt nghẹo chứa hàm lượng độc chất colchicine có thể gây tử vong, đặc biệt trở nên vô cùng khó lường khi kết hợp với các thuốc ức chế enzym CYP3A4 và chất vận chuyển P-glycoprotein [1], [7]. Việc nhận diện độc tính của thảo dược và cẩn trọng trước các tương tác thuốc chuyển hóa là yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân.