Cây ngọt nghẹo (tên khoa học Gloriosa superba) là loài cây hoang dại sở hữu hoa rực rỡ nhưng chứa độc tính cực mạnh trên toàn bộ các bộ phận [2, 8]. Nhiều trường hợp ngộ độc nghiêm trọng xảy ra do người dân đào nhầm củ của loài cây này vì hình dáng tương tự củ mài hoặc các loại củ ăn được khác trong tự nhiên [1]. Độc tố chính tạo nên sự nguy hiểm chết người của củ ngọt nghẹo là colchicine cùng các alkaloid tương tự như gloriosine [1, 2].
Khi vào cơ thể, chất độc không gây tử vong ngay lập tức mà kích hoạt một chuỗi suy đa tạng theo từng giai đoạn thời gian điển hình [2]. Quá trình ngộ độc diễn tiến phức tạp từ đường tiêu hóa, ức chế tủy xương cho đến tổn thương hệ tim mạch, gan, thận và hệ thần kinh trung ương [1, 2, 6].
Cơ chế phá hủy tế bào: Khóa chặt quá trình phân chia
Độc tính chết người của củ ngọt nghẹo bắt nguồn từ nồng độ cao của alkaloid colchicine và chất chuyển hóa chính gloriosine [1, 2, 7]. Cả hai hoạt chất này đều nhắm thẳng vào cấu trúc vi ống của tế bào sống, vốn được tạo thành từ các phân tử alpha và beta-tubulin [3]. Vi ống là bộ khung xương giữ vai trò sống còn trong việc vận động tế bào, vận chuyển nội bào và phân chia nhiễm sắc thể khi phân bào [3].
Nghiên cứu mô phỏng và thực nghiệm cho thấy gloriosine có ái lực gắn kết mạnh vào vị trí liên kết của colchicine trên beta-tubulin với điểm năng lượng liên kết là (-) 7,5 kcal/Mol, đồng thời trùng khớp hơn 85% đặc tính tương tác 2D so với colchicine [3]. Hoạt chất này thuộc nhóm độc tính cấp II với liều gây chết trung bình (LD50) là 6 mg/kg [3]. Khi các alkaloid này bám vào beta-tubulin, chúng làm mất ổn định hệ vi ống, khiến tế bào bị ngừng phân bào ở kỳ giữa (C-metaphase) [3].
Dưới kính hiển vi điện tử, tế bào nhiễm độc xuất hiện nhân phình to chứa lượng vật chất di truyền tăng bất thường cùng các nhiễm sắc thể co cụm [3]. Tỷ lệ phân bào giảm từ mức bình thường 24% xuống còn khoảng 14%, đồng thời tỷ lệ sống sót của tế bào chỉ đạt 63,94% ngay ở nồng độ cực thấp 0,0004 mg/ml [3]. Do đó, những mô có tốc độ tái tạo và phân chia nhanh nhất trong cơ thể người như niêm mạc ruột, tủy xương và nang tóc sẽ bị triệt hạ đầu tiên [1, 2].
24 giờ đầu sau ăn: Cơn bão đường tiêu hóa và trụy mạch
Giai đoạn đầu tiên của nhiễm độc diễn ra trong vòng 24 giờ kể từ khi chất độc xâm nhập vào cơ thể qua đường ăn uống [2]. Các triệu chứng xuất hiện rất nhanh và dữ dội, tập trung chủ yếu ở đường tiêu hóa gồm buồn nôn, nôn mửa liên tục, đau quặn bụng và tiêu chảy [1, 4]. Bệnh nhân cũng có thể gặp tình trạng tăng bạch cầu và giảm thể tích máu lưu hành [2].
Mất nước và rối loạn điện giải do nôn ói và tiêu chảy ồ ạt nhanh chóng dẫn tới tình trạng cô đặc máu và tụt huyết áp nghiêm trọng [1, 4]. Nghiên cứu giải phẫu bệnh ghi nhận hiện tượng ngưng trệ phân bào rõ rệt tại lớp biểu mô niêm mạc tiêu hóa, giải thích cho tình trạng bong tróc và viêm loét dữ dội tại dạ dày - ruột [1].
Bệnh nhân nhập viện trong ngày đầu thường ở tình trạng kiệt sức do mất dịch, sốt nhẹ hoặc hạ huyết áp [2, 4]. Ở giai đoạn này, các biểu hiện rất dễ bị chẩn đoán nhầm với một đợt viêm dạ dày ruột cấp tính thông thường hoặc nhiễm trùng tiêu hóa nặng nếu không khai thác được tiền sử ăn phải củ lạ [2, 3].
Ngày thứ 2 đến thứ 7: Suy đa tạng và ức chế tủy xương
Từ ngày thứ 2 đến ngày thứ 7 sau khi ăn, chất độc bắt đầu phát tán sâu vào các mô và tấn công tủy xương, tạo nên giai đoạn 2 đầy nguy hiểm [2]. Tủy xương bị giảm sản, dẫn đến hiện tượng giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu và thậm chí suy giảm toàn bộ các dòng tế bào máu ngoại vi [1, 2, 4].
Tình trạng giảm tiểu cầu sâu khiến người bệnh đối mặt với các biến chứng xuất huyết đa dạng như chảy máu nướu răng, xuất huyết dưới kết mạc, tiểu ra máu và đi ngoài ra máu [2, 4]. Đồng thời, các cơ quan nội tạng quan trọng bắt đầu suy thoái chức năng [2]. Bệnh nhân đối diện với nguy cơ suy gan với gan to ấn đau, suy thận cấp biểu hiện qua tình trạng thiểu niệu, cùng độc tính nghiêm trọng trên tim mạch [2, 3, 4].
Nhiều ca bệnh ghi nhận rối loạn chức năng thần kinh với biểu hiện lú lẫn, hành vi hung hăng, cứng gáy, phù gai thị hai bên hoặc rơi vào tình trạng sốc và suy hô hấp cấp cần phải thở máy [2, 8]. Khảo sát mô bệnh học ở những ca tử vong vào khoảng ngày thứ 2 cho thấy xuất hiện các giọt lipid vi thể tại gan, thận, tim và hệ thống dẫn truyền xung động của tim [1]. Trên hệ thần kinh trung ương, các nhà khoa học ghi nhận hiện tượng tiêu thể hạt trung tâm của nơ-ron tại nhân cầu não, nhân trám phụ trong, nhân bó đơn độc, nhân hoài nghi cùng sự thoái hóa hạt tại nhân răng tiểu não [1].
Tuần thứ 2 trở đi: Phục hồi hay tiến triển tử vong?
Bước sang tuần thứ hai, nếu bệnh nhân vượt qua được giai đoạn suy đa tạng kịch phát, cơ thể sẽ bước vào giai đoạn phục hồi [2]. Hoạt động của tủy xương dần tái thiết lập, lượng bạch cầu tăng sinh trở lại và các tổn thương đa cơ quan bắt đầu thuyên giảm [2].
Tuy nhiên, đây cũng là thời điểm xuất hiện dấu hiệu lâm sàng mang tính bước ngoặt: rụng tóc toàn bộ (alopecia) [1, 2]. Do các tế bào mầm nang tóc bị ức chế phân bào đồng loạt từ tuần đầu tiên, toàn bộ sợi tóc bước vào pha ngưng phát triển (anagen effluvium) và rụng hàng loạt từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 14 [1, 4]. Bệnh nhân rụng sạch tóc trên đầu, thậm chí rụng cả râu, ria mép và lông trên khắp cơ thể [4]. Sợi tóc trở nên cực kỳ lỏng lẻo, có thể dễ dàng nhổ ra từng nắm mà không gây đau [4].
Nếu sống sót qua giai đoạn nguy kịch, nang tóc sẽ dần tái sinh và tóc bắt đầu mọc trở lại sau khoảng từ 3 đến 12 tuần [2]. Thời gian nằm viện điều trị tích cực để hồi phục hoàn toàn thường kéo dài ít nhất 15 ngày [5].
Dữ liệu từ các ca cấp cứu và ngưỡng liều gây chết
Dữ liệu hồi cứu tại các bệnh viện cho thấy độc tính của colchicine trong cây ngọt nghẹo phụ thuộc rất chặt chẽ vào liều lượng ăn phải [2]. Mức độ dung nạp thuốc có sự dao động lớn giữa các cá thể và khoảng cách giữa liều điều trị thông thường với liều gây độc rất hẹp [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng:
- Liều dưới 0,5 mg/kg cân nặng thường không ghi nhận trường hợp tử vong [2].
- Liều từ 0,5 đến 0,8 mg/kg cân nặng dẫn đến tỷ lệ tử vong khoảng 10% [2].
- Liều vượt quá 0,8 mg/kg cân nặng dẫn đến tỷ lệ tử vong lên tới 100% [2].
Một trường hợp bệnh nhân nam 38 tuổi ăn khoảng 250 g củ ngọt nghẹo cùng với nước đã nhập viện vào ngày thứ 6 trong tình trạng sốc nặng, huyết áp tụt còn 70/40 mmHg, mạch nhanh 120 chu kỳ/phút, sốt và đỏ kết mạc [4]. Xét nghiệm máu cho thấy hemoglobin giảm còn 6,0 g/dl, tiểu cầu tụt nghiêm trọng xuống 0,24 x 10^5/mm3 (24.000/mm3), kèm theo tiểu máu, chảy máu chân răng, xuất huyết trực tràng và rụng tóc toàn bộ [4].
Tại Sri Lanka, một nam thanh niên 26 tuổi bị rụng tóc vào ngày thứ 9 sau khi ăn 2 củ ngọt nghẹo [2]. Dữ liệu từ các trường hợp uống thuốc chứa colchicine cũng củng cố bức tranh lâm sàng này: một bé gái 3 tuổi uống 20 đến 25 viên thuốc (tương đương liều độc khoảng 0,9 mg/kg) bị suy đa tạng rồi rụng tóc từ tuần thứ 2 [2]. Một nữ thiếu niên 17 tuổi uống 40 viên (40 mg) đã bị viêm tụy nặng, giảm hai dòng tế bào máu và rụng tóc sau một tuần [2]. Thậm chí, một phụ nữ 32 tuổi tử vong khoảng 2 ngày sau khi ăn củ ngọt nghẹo; xét nghiệm độc chất cho thấy nồng độ colchicine trong máu đạt mức gây chết là 0,096 mg/L [1].
Không chỉ củ, hạt cây ngọt nghẹo cũng chứa nồng độ alkaloid chết người [5]. Một nam thanh niên 27 tuổi uống nhầm trà pha hạt ngọt nghẹo (do hạt nhìn tương tự hạt ngò rí) đã lập tức bị nôn mửa, tiêu chảy, sau đó sốc, suy hô hấp phải thở máy, suy thận nhẹ, giảm tiểu cầu và rụng tóc diện rộng trước khi hồi phục sau 15 ngày điều trị tích cực [5].
Cảnh báo chẩn đoán nhầm và những hiểu lầm nguy hiểm
Một mối nguy hiểm lớn trong lâm sàng là ngộ độc củ ngọt nghẹo rất dễ bị chẩn đoán nhầm với các bệnh nhiễm trùng nhiệt đới cấp tính [2, 8]. Ca bệnh nam thanh niên sốt, tiêu chảy, lú lẫn, tiểu máu, suy giảm bạch cầu, giảm tiểu cầu và rối loạn chức năng gan từng bị nhầm lẫn với bệnh sốt xoắn khuẩn vàng da (Leptospirosis) hoặc sốt xuất huyết Dengue thể nặng [6].
Chỉ đến ngày thứ 9, khi tóc bệnh nhân bắt đầu rụng từng mảng và rụng sạch hoàn toàn vào ngày thứ 14, các bác sĩ mới nghi ngờ và xác định được hành vi ngộ độc thực vật [6]. Sự chậm trễ này nhấn mạnh rằng hiện tượng rụng lông tóc hàng loạt kết hợp với suy tủy xương là chỉ dấu lâm sàng cực kỳ đặc hiệu của ngộ độc hoạt chất nhóm colchicine [6].
Một số người lầm tưởng rằng độc tính chỉ nằm ở củ hoặc các bộ phận có vị đắng [2, 8]. Thực tế, tất cả các phần của cây ngọt nghẹo, đặc biệt là củ và hạt, đều chứa hàm lượng colchicine rất cao [2, 8]. Ngoài ra, việc đun sôi hay nấu chín củ không thể phá hủy được liên kết phân tử của colchicine để làm mất độc tính [5].
Khuyến cáo ứng xử và xử trí cấp cứu
Cây ngọt nghẹo tuyệt đối không phải là nguồn thực phẩm hay cây rau rừng có thể tùy tiện thu hái trong tự nhiên [2, 6]. Người dân tuyệt đối không tự ý đào bới rễ, củ lạ trong rừng để ăn, ngâm rượu hay làm thuốc truyền miệng [4, 6].
Những nhóm đối tượng có nguy cơ tử vong cao nhất khi tiếp xúc phải lượng nhỏ độc chất bao gồm trẻ em, người cao tuổi và những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc tim mạch [1, 3, 4]. Do colchicine đào thải qua gan và thận, bất kỳ sự suy giảm chức năng nào ở các cơ quan này đều khiến chất độc tích tụ nhanh hơn và gây tử vong sớm hơn [4, 6].
Nếu phát hiện hoặc nghi ngờ một người vừa nuốt phải củ hoặc hạt cây ngọt nghẹo:
- Cần đưa nạn nhân đến ngay cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất, không được chần chừ chờ xem có xuất hiện triệu chứng hay không [1, 8].
- Mang theo mẫu củ, cây hoặc dịch nôn của bệnh nhân để giúp nhân viên y tế nhận dạng chính xác loài thực vật [4, 8].
- Thông báo rõ ràng cho bác sĩ về việc nạn nhân đã ăn phải củ lạ từ tự nhiên để định hướng cấp cứu đào thải độc chất và hỗ trợ đa tạng kịp thời, tránh nhầm lẫn sang các bệnh truyền nhiễm thông thường [2, 8].
