Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo tương tác thuốc
Nhiều người bệnh tại Việt Nam thường có thói quen kết hợp thuốc Tây y với các bài thuốc từ vỏ cây hoặc dược liệu thiên nhiên nhằm tăng cường thể trạng và mong muốn giảm bớt tác dụng phụ. Trong đó, chiết xuất từ vỏ cây họ bạch quế bì được một số người tìm kiếm để hỗ trợ đường tiêu hóa hoặc hô hấp khi đang phải điều trị bệnh lý nhiễm khuẩn. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp các hoạt chất tự nhiên với thuốc điều trị kê đơn tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện tương tác bất lợi, làm thay đổi sinh khả dụng và hiệu lực điều trị của thuốc.
Đối với câu hỏi liệu chiết xuất bạch quế bì có tương tác nguy hiểm với thuốc kháng sinh hay không, câu trả lời trực tiếp là hiện nay chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được công bố riêng biệt nhằm đánh giá tương tác giữa bạch quế bì và các nhóm kháng sinh cụ thể. Dữ liệu y văn quốc tế hiện chỉ ghi nhận các nguy cơ tương tác dược động học nói chung của các chiết xuất thảo dược lên hệ thống chuyển hóa thuốc tại gan, đặc biệt là hệ enzym Cytochrome P450 và các chất vận chuyển thuốc [1]. Do đó, người dùng tuyệt đối không nên chủ quan tự ý kết hợp khi chưa có tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc dược sĩ lâm sàng.
Các nghiên cứu khoa học cho thấy thảo dược không hoàn toàn lành tính như nhiều người lầm tưởng, bởi các hoạt chất thực vật khi đi vào cơ thể đều phải qua quá trình giáng hóa tại gan tương tự như tân dược. Việc sử dụng đồng thời các chế phẩm này có thể khiến nồng độ thuốc điều trị trong máu tăng vọt dẫn đến ngộ độc, hoặc sụt giảm nghiêm trọng khiến vi khuẩn kháng thuốc và bệnh tái phát [2].
Bạch quế bì và kháng sinh: Khoa học đã ghi nhận những gì?
Khi tìm kiếm bằng chứng thực tế về tương tác giữa họ bạch quế bì và kháng sinh, y văn hiện nay hoàn toàn khuyết thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người. Các dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở việc xem xét ảnh hưởng chung của các loại thảo mộc, thực phẩm chức năng và hoạt chất thực vật lên quá trình chuyển hóa tân dược [3]. Cần nói rõ rằng chưa có nghiên cứu trực tiếp trên nhóm người dùng đồng thời vỏ cây bạch quế bì với các thuốc kháng sinh; dữ liệu hiện có chủ yếu được thực hiện trên các nhóm thuốc chống đông, thuốc hướng thần, thuốc chống thải ghép hoặc thuốc điều trị ung thư [4].
Sự thiếu hụt dữ liệu cụ thể này là một thực tế phổ biến trong nghiên cứu về thảo dược. Một bài tổng quan y khoa đã chỉ ra rằng thông tin lâm sàng đáng tin cậy về tương tác giữa thuốc và các chế phẩm bổ sung thảo dược nhìn chung còn phân mảnh, thậm chí còn thiếu hụt rất nhiều [5]. Một đánh giá hệ thống khác công bố năm 2010 cũng nhấn mạnh rằng hiểu biết hiện nay về tương tác thuốc - thảo dược vẫn còn rất hạn chế và cần có thêm nhiều nghiên cứu để ghi nhận đầy đủ trên lâm sàng [6].
Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu khuyến cáo rằng khi chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người, người bệnh và thầy thuốc cần phải hết sức thận trọng, đặc biệt là khi phối hợp dược liệu với các thuốc có khoảng điều trị hẹp hoặc những thuốc chuyển hóa mạnh qua gan [6].
Cơ chế tương tác dược động học qua hệ enzym gan CYP450
Để hiểu rõ tại sao việc dùng chung chiết xuất thực vật với kháng sinh lại tiềm ẩn rủi ro, cần tìm hiểu về cơ chế chuyển hóa thuốc tại gan thông qua hệ enzym Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP). Phần lớn các thuốc kháng sinh cũng như các tân dược khác khi vào cơ thể sẽ được hệ enzym này biến đổi để thải trừ ra ngoài hoặc chuyển hóa thành dạng có hoạt tính. Nhiều thành phần hoạt chất trong thảo dược có khả năng ức chế hoặc làm cảm ứng hoạt động của các enzym CYP này [5].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá 189 loại thảo mộc, thực phẩm và 72 chất bổ sung trong cơ sở dữ liệu để tìm hiểu tác động tới các enzym CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 [3]. Phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy có tới 21 loại thảo mộc và thực phẩm tương tác trực tiếp với CYP3A4, con đường chuyển hóa chính của rất nhiều loại thuốc điều trị [3]. Điển hình như thảo dược St. John's wort đã được ghi nhận là chất gây cảm ứng mạnh enzym CYP3A3/4, làm tăng tốc độ đào thải của nhiều loại thuốc quan trọng ra khỏi cơ thể [7].
Nếu chiết xuất từ vỏ cây thảo dược gây ức chế enzym gan, thuốc kháng sinh dùng cùng sẽ bị tích tụ lại trong máu, kéo dài thời gian bán thải và làm tăng nguy cơ ngộ độc gan, suy thận hoặc tổn thương thần kinh. Ngược lại, nếu thảo dược kích thích enzym gan hoạt động quá mức, thuốc kháng sinh sẽ bị phá hủy và đào thải nhanh chóng trước khi kịp tiêu diệt vi khuẩn, dẫn đến thất bại điều trị và gia tăng nguy cơ kháng kháng sinh [2].
Hệ vận chuyển P-glycoprotein và con đường liên hợp UGT
Bên cạnh hệ enzym oxy hóa CYP450, tương tác dược động học giữa thảo mộc và tân dược còn có thể diễn ra thông qua các protein vận chuyển thuốc, tiêu biểu là P-glycoprotein (P-gp) nằm ở ruột và gan [4]. Protein P-gp hoạt động như một chiếc bơm tống đẩy các phân tử thuốc ra khỏi tế bào biểu mô ruột hoặc bơm thuốc vào mật để đào thải. Nhiều hoạt chất chiết xuất tự nhiên có thể làm thay đổi hoạt tính của P-gp, từ đó làm biến đổi hoàn toàn lượng thuốc được hấp thu vào tuần hoàn [1].
Ngoài ra, con đường chuyển hóa liên hợp thông qua enzym UDP-glucuronosyltransferase (UGT) cũng đóng vai trò rất lớn trong việc thanh thải thuốc tại gan. Một nghiên cứu tổng quan năm 2011 chỉ ra rằng dù tương tác qua CYP450 đã được mô tả khá rộng rãi, nhưng tác động của thảo mộc lên enzym UGT vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ [8]. Các nghiên cứu trong ống nghiệm và trên động vật đã ghi nhận nhiều loài thực vật như nam việt quất, bạch quả, chiết xuất hạt nho, trà xanh, cây kế sữa hay St. John's wort có chứa các hoạt chất điều hòa hoạt tính của enzym UGT [8].
Tuy nhiên, hệ quả thực sự của sự điều hòa này trên cơ thể sống vẫn chưa được hiểu tường tận, bởi chỉ có vỏn vẹn 3 nghiên cứu lâm sàng trên người từng điều tra về tác động của thảo dược đối với các thuốc đào thải qua con đường UGT [8]. Sự biến đổi đồng thời cả enzym oxy hóa, enzym liên hợp và protein vận chuyển khiến việc dự đoán nồng độ thuốc trong huyết tương trở nên vô cùng phức tạp [2].
Những nhóm thuốc và hoạt chất nào chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất?
Các bằng chứng khoa học cho thấy không phải mọi loại thuốc đều gặp tương tác nguy hiểm khi dùng chung với thảo mộc. Một báo cáo y khoa đã rà soát tài liệu và chỉ ra tổng cộng 32 loại thuốc có tương tác với các loại thảo dược trên người [4]. Danh sách này bao gồm các thuốc chống đông máu như warfarin hay aspirin, thuốc an thần chống trầm cảm như midazolam và amitriptyline, thuốc ngừa thai đường uống, thuốc chống virus HIV, thuốc tim mạch digoxin, thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine và các thuốc điều trị ung thư [4].
Đặc điểm chung của hầu hết các thuốc bị ảnh hưởng này là chúng đều có "cửa sổ điều trị hẹp" và là cơ chất của hệ enzym CYP hoặc protein vận chuyển P-gp [1]. Chỉ cần một biến động nhỏ về nồng độ thuốc do thảo dược gây ra cũng có thể khiến bệnh nhân đối mặt với nguy cơ xuất huyết ồ ạt, thải ghép cấp hoặc nhiễm độc nặng [4]. Ngược lại, nghiên cứu cũng ghi nhận một số loại thuốc bao gồm acetaminophen, carbamazepine, mycophenolic acid và pravastatin không ghi nhận tương tác với các thảo dược được khảo sát [4].
Mức độ độc tính phát sinh từ tương tác giữa thảo dược và tân dược có thể dao động từ nhẹ, trung bình cho đến nguy kịch hoặc thậm chí gây tử vong tùy thuộc vào từng bệnh nhân và liều dùng [4]. Một giải pháp đang được ngành dược định hướng trong nghiên cứu phát triển thuốc mới là thiết kế các phân tử thuốc không bị chuyển hóa bởi CYP và không bị vận chuyển bởi P-gp để tránh hoàn toàn tương tác bất lợi với thảo dược [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng chiết xuất vỏ cây
Hiểu lầm lớn nhất của đa số người bệnh là tin rằng mọi sản phẩm có nguồn gốc từ thiên nhiên như vỏ cây, lá cây đều hoàn toàn an toàn và có thể dùng chung tùy tiện với kháng sinh. Trên thực tế, thực phẩm và các thói quen sinh hoạt quen thuộc như uống nước bưởi chùm, hút thuốc lá hay uống rượu bia cũng có thể làm thay đổi sâu sắc quá trình chuyển hóa của thuốc thông qua hệ thống Cytochrome P450 [7]. Vỏ cây thảo dược thường chứa hỗn hợp phức tạp của nhiều hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh, có khả năng cạnh tranh trực tiếp với thuốc kháng sinh tại gan.
Một sai lầm khác là vội vàng tin vào các lời quảng cáo trên mạng khi họ áp dụng kết quả từ phòng thí nghiệm lên cơ thể con người. Cần lưu ý rằng các dữ liệu nghiên cứu tiền lâm sàng thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên động vật thường khó có thể suy diễn và áp dụng chính xác cho người [6]. Thậm chí trong lĩnh vực điều trị ung thư, nhiều mối lo ngại về tương tác giữa thảo dược và phác đồ hóa trị vẫn chỉ dừng lại ở mức độ lý thuyết chứ chưa ghi nhận ca lâm sàng thực tế trong các báo cáo ban đầu [7].
Người bệnh cũng thường nghĩ rằng chỉ cần uống thảo dược cách xa thời gian uống kháng sinh khoảng 1-2 tiếng là an toàn. Tuy nhiên, nếu thảo dược đó có cơ chế làm biến đổi hoặc phá hủy cấu trúc của các enzym gan, tác động ức chế hoặc cảm ứng này có thể kéo dài nhiều ngày sau khi ngừng uống, khiến việc giãn cách giờ uống trong ngày không mang lại hiệu quả bảo vệ [2].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng khi phối hợp thảo dược
Khi chưa có dữ liệu lâm sàng rõ ràng về chiết xuất vỏ cây họ bạch quế bì, một số nhóm đối tượng tuyệt đối phải cẩn trọng tối đa trước bất kỳ chế phẩm thảo mộc nào. Đầu tiên là những người đang mắc các bệnh lý mạn tính nặng về tim mạch, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh phổi mạn tính, bởi đây là những người có hệ thống chuyển hóa vốn đã suy giảm [2]. Việc kết hợp không kiểm soát sẽ làm tăng tính bất định về hiệu quả điều trị và tăng nguy cơ gặp biến cố bất lợi [2].
Nhóm bệnh nhân đang điều trị bằng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp như thuốc ức chế miễn dịch ngừa thải ghép (cyclosporine, tacrolimus) hoặc thuốc chống đông (warfarin) cần tránh dùng chung với các loại thảo dược bổ sung [1]. Các bác sĩ chuyên khoa tâm thần cũng được khuyến cáo phải hết sức lưu ý đến các tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc hướng thần trong thực hành điều trị [5]. Tương tự, bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị ung thư được khuyên nên tìm kiếm các giải pháp can thiệp khác thay vì tự ý dùng thảo dược có nguy cơ tương tác với thuốc điều trị chính [7].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng rất nhạy cảm. Vì y văn chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về việc dùng chiết xuất bạch quế bì trên các nhóm đối tượng này, người bệnh không được phép tự ý sử dụng nếu không có chỉ định từ nhân viên y tế.
Lời khuyên áp dụng an toàn và xử trí trong đời sống
Để đảm bảo hiệu quả tiêu diệt vi khuẩn của thuốc kháng sinh và bảo vệ an toàn cho lá gan, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc minh bạch thông tin điều trị. Trong mọi đợt khám bệnh, hãy chủ động mang theo hoặc thông báo đầy đủ cho bác sĩ tất cả các loại thuốc Nam, thuốc Bắc, trà thảo mộc hay chiết xuất vỏ cây mà mình đang dùng. Việc theo dõi nồng độ thuốc điều trị trong máu là một phương pháp quan trọng giúp các bác sĩ giảm thiểu các tương tác gây độc tính [4].
Trong thời gian đang sử dụng kháng sinh để điều trị các đợt nhiễm trùng cấp tính (thường kéo dài từ 5 đến 14 ngày tùy chỉ định), giải pháp an toàn nhất là tạm ngừng sử dụng toàn bộ các loại chiết xuất vỏ cây chưa rõ bằng chứng khoa học. Nếu có nhu cầu bổ sung dinh dưỡng hoặc hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải thông qua chế độ ăn uống tự nhiên đa dạng và hỏi ý kiến chuyên gia dinh dưỡng. Khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như vàng da, mệt mỏi kiệt sức, phát ban hoặc sốt tái phát trong quá trình dùng thuốc, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chức năng gan.
Việc phối hợp thảo dược và thuốc Tây y có thể mang lại lợi ích trong một số trường hợp nhất định nếu được kiểm soát khoa học, nhưng sự an toàn phải luôn được đặt lên hàng đầu [2]. Người bệnh hãy luôn là người tiêu dùng thông thái, không tự ý biến bản thân thành nơi thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng khi đang trong liệu trình điều trị y khoa.
