Uống cà phê sáng là thói quen quen thuộc của nhiều người dân. Không ít người tiện tay dùng luôn ly cà phê để uống các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính mỗi ngày. Thói quen này tiềm ẩn rủi ro giảm hiệu quả điều trị hoặc gây ra các phản ứng tương tác bất lợi.
Cà phê tương tác mạnh với thuốc tuyến giáp levothyroxine và một số nhóm thuốc tim mạch [1, 4]. Người bệnh cần giãn cách thời gian sử dụng đồ uống này để bảo đảm an toàn [1].
Vì sao cà phê ảnh hưởng đến thuốc uống?
Cà phê chứa caffeine và nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học cao. Khi vào đường tiêu hóa, chúng có thể kết hợp trực tiếp với phân tử thuốc, cản trở niêm mạc ruột hấp thu hoạt chất [3, 4]. Cơ chế tạo phức hợp khó tan hoặc biến đổi môi trường hấp thu khiến lượng thuốc đi vào máu bị sụt giảm [2].
Đối với hệ tim mạch, caffeine là một chất thuộc nhóm methylxanthine [3]. Hoạt chất này cạnh tranh thụ thể adenosine A1 và A2, gây co mạch ngoại vi, tăng nhẹ huyết áp và tác động đến hệ thần kinh giao cảm [3]. Khi dùng chung với các thuốc điều trị tim mạch, những thay đổi huyết động này có thể làm thay đổi hiệu quả mong đợi của đơn thuốc [1, 7].
Cà phê làm giảm hấp thu levothyroxine
Levothyroxine là lựa chọn đầu tay trong điều trị suy giáp nguyên phát và bẩm sinh [1]. Đây cũng là một trong những loại thuốc được kê đơn nhiều nhất nhưng lại rất nhạy cảm với thức ăn và đồ uống đi kèm [3, 4]. Thức ăn, chất xơ và đặc biệt là cà phê espresso đều làm cản trở quá trình hấp thu levothyroxine dạng viên [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2021 tổng hợp từ 63 nghiên cứu cho thấy cà phê làm giảm hấp thu levothyroxine qua đường tiêu hóa [1]. Uống thuốc chung với đồ ăn, thức uống chứa caffeine khiến nồng độ hormone tuyến giáp trong máu không đạt ngưỡng điều trị [4, 8]. Tình trạng này kéo dài dẫn đến kiểm soát suy giáp thất bại dù người bệnh vẫn uống thuốc đều đặn mỗi ngày [1].
Dạng bào chế mới và giải pháp hấp thu
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2023 phân tích 128 nghiên cứu từ 107 bài báo chỉ ra nhiều loại thuốc và thực phẩm gây cản trở sinh khả dụng của levothyroxine [2]. Báo cáo ghi nhận giải pháp điều chỉnh liều, giãn cách thời gian uống hoặc đổi dạng bào chế giúp loại bỏ tương tác [2]. Dạng dung dịch uống và viên nang mềm ít chịu ảnh hưởng từ hiện tượng tạo phức và kiềm hóa hơn dạng viên nén truyền thống [2].
Một thử nghiệm năm 2013 kiểm tra độ ổn định của levothyroxine dạng dung dịch uống nhỏ giọt (ống 1 mL) trong các đồ uống điểm tâm [5]. Mẫu thử pha trong sữa, trà, cà phê ấm 50 độ C và nước cam được phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS/MS) [5]. Kết quả cho thấy dạng dung dịch uống vẫn giữ độ ổn định sau 20 phút tiếp xúc với các loại đồ uống này, mở ra hướng khắc phục cho người bệnh có thói quen dùng cà phê [5].
Tương tác giữa cà phê và thuốc tim mạch
Đối với bệnh nhân có tiền sử hội chứng vành cấp hoặc can thiệp mạch vành, mức tiêu thụ cà phê vừa phải không liên quan đến biến cố tim mạch ở người khỏe mạnh [6]. Tuy nhiên, tổng quan năm 2023 chỉ ra bằng chứng tương tác giữa cà phê với tác dụng bảo vệ tim thiếu máu cục bộ của nhóm thuốc statin [6].
Bên cạnh đó, caffeine khi vào cơ thể làm tăng sức cản mạch máu ngoại vi dẫn đến tăng huyết áp cấp tính và làm giảm nhẹ nhịp tim [3]. Uống cà phê thường xuyên có thể làm tăng nhẹ huyết áp, tăng nồng độ cholesterol và homocysteine trong huyết tương [3]. Tác dụng huyết động này có thể gây bất lợi cho nhóm người bệnh dễ tổn thương do cơ địa di truyền hoặc đang dùng các thuốc tim mạch phối hợp [3].
Nghiên cứu hồi cứu tại Serbia giai đoạn 2012-2014 trên 150 bệnh nhân suy giáp sau phẫu thuật cắt toàn bộ tuyến giáp đã đánh giá nồng độ hormone TSH [7]. Bệnh nhân được chia thành 5 nhóm điều trị kết hợp levothyroxine với các nhóm thuốc tim mạch: thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn beta chọn lọc, thuốc chẹn kênh canxi và nhóm nitrat [7]. Kết quả cho thấy nồng độ TSH tăng cao rõ rệt ở nhóm dùng đồng thời levothyroxine với thuốc chẹn beta-1 chọn lọc so với các nhóm còn lại [7].
Khoảng trống kiến thức về tương tác thuốc - thức uống
Nhiều người bệnh và nhân viên y tế vẫn chưa nắm rõ các tương tác giữa thức uống hằng ngày và thuốc điều trị. Nghiên cứu khảo sát năm 2021 tại các bệnh viện công ở Nam Phi cho thấy kiến thức của nhân viên y tế về tương tác thực phẩm - thuốc còn nhiều hạn chế [8].
Có 85,6% nhân viên y tế nhận biết cần tránh dùng lượng lớn cà phê khi điều trị theophylline [8]. Tuy nhiên, chỉ 24,2% biết caffeine làm tăng độc tính của thuốc thông mũi pseudoephedrine [8]. Về thời điểm dùng thuốc, chỉ 30,7% xác định đúng thời gian uống levothyroxine so với bữa ăn [8]. Sự thiếu hụt thông tin này là nguyên nhân khiến người bệnh không nhận được khuyến cáo giãn cách khi uống cà phê [8].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng uống thuốc bằng cà phê sữa sẽ an toàn hơn cà phê đen nguyên chất. Sữa chứa canxi và các chất dinh dưỡng cũng là yếu tố cản trở hấp thu levothyroxine nghiêm trọng [3, 4]. Dùng cà phê sữa đồng thời cộng gộp cả tác động cản trở của caffeine lẫn canxi đối với viên thuốc [3, 4].
Quan niệm cho rằng chỉ cần uống cà phê loãng là không gây tương tác cũng chưa đúng. Bản thân các hợp chất trong cà phê và phản ứng tại đường ruột đều có thể làm suy giảm sinh khả dụng của thuốc [3, 6]. Uống thuốc cùng bất kỳ loại nước nào ngoài nước lọc đun sôi để nguội đều làm tăng rủi ro sai lệch liều điều trị [3, 4].
Ai nên thận trọng?
Người đang điều trị suy giáp bằng levothyroxine dạng viên nén truyền thống cần đặc biệt cảnh giác với cà phê sáng [4, 6]. Nhóm người bệnh này rất dễ bị dao động chỉ số hormone tuyến giáp TSH nếu dùng đồ uống không đúng cách [5, 8].
Bệnh nhân mắc bệnh mạch vành, tăng huyết áp hoặc đang sử dụng thuốc tim mạch kết hợp thuốc hạ lipid máu nhóm statin cũng cần chú ý lượng tiêu thụ [1, 7]. Nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để được đánh giá cụ thể theo thể trạng và đơn thuốc đang dùng [1, 7].
Áp dụng thực tế an toàn
Người dùng thuốc tuyến giáp dạng viên nén cần uống thuốc vào buổi sáng khi bụng đói, trước bữa ăn sáng và tách rời ly cà phê ít nhất 30 phút [4, 8]. Để tối ưu khả năng hấp thu, các chuyên gia khuyến cáo duy trì khoảng cách thời gian phù hợp giữa thuốc và đồ uống [1].
Người có thói quen uống cà phê sáng khó bỏ có thể trao đổi với bác sĩ về việc chuyển đổi sang levothyroxine dạng dung dịch uống hoặc nang mềm [3, 8]. Luôn uống thuốc tim mạch và thuốc tuyến giáp cùng một cốc nước lọc đầy để đảm bảo thuốc hòa tan và hấp thu ổn định [4, 8].
Tóm lại, cà phê mang lại sự tỉnh táo nhưng có thể làm giảm hiệu quả điều trị của levothyroxine và ảnh hưởng đến một số thuốc tim mạch [1, 4]. Người bệnh chỉ cần duy trì khoảng cách an toàn giữa thời điểm uống thuốc và tách cà phê để bảo đảm sức khỏe [1].
