Nhiều người có thói quen dùng thảo dược song song với thuốc kê đơn vì tin rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính. Tuy nhiên, các hoạt chất từ thảo mộc khi vào cơ thể hoàn toàn có thể tương tác với thuốc điều trị thông qua việc can thiệp vào hệ thống men giải độc tại gan. Với hoàng mộc hôi (thuộc chi Zanthoxylum), câu hỏi được đặt ra là liệu các alkaloid trong nhóm thực vật này có làm thay đổi nồng độ các loại thuốc chuyển hóa qua gan hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là nguy cơ tương tác hoàn toàn có thể xảy ra trên lý thuyết dược lý, nhưng dữ liệu trực tiếp trên loài hoàng mộc hôi (Zanthoxylum rhetsa) ở người hiện vẫn chưa có nghiên cứu xác nhận. Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào một số hoạt chất kiềm (alkaloid) từ các cây cùng chi Zanthoxylum hoặc nghiên cứu trong phòng thí nghiệm trên men gan, do đó người bệnh đang điều trị bằng thuốc kê đơn cần hết sức thận trọng.

Cơ chế tương tác thuốc qua hệ enzym gan

Hầu hết các loại tân dược sau khi uống vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan để thải trừ hoặc chuyển thành dạng có hoạt tính [1]. Hệ thống enzym cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) đóng vai trò trung tâm trong quá trình này, chịu trách nhiệm chuyển hóa đại đa số các loại thuốc điều trị quan trọng trên lâm sàng [2], [1].

Khi một hoạt chất thảo mộc làm tăng hoạt tính (cảm ứng) hoặc ức chế hoạt động của các enzym CYP, nồng độ thuốc kê đơn trong máu sẽ bị xáo trộn [2], [3]. Nếu enzym bị ức chế, thuốc không được đào thải kịp thời dẫn đến tích tụ và tăng độc tính; ngược lại, nếu enzym bị kích thích hoạt động mạnh, thuốc bị đào thải quá nhanh làm mất tác dụng chữa bệnh [2], [4].

Các đồng enzym chủ chốt trong hệ thống này bao gồm CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2, CYP2C9 và CYP2C19 [3], [5]. Bất kỳ sự can thiệp nào vào các nhóm enzym này đều có thể làm thay đổi đáng kể chỉ số sinh khả dụng của các thuốc dùng đồng thời [3], [5].

Bằng chứng phòng thí nghiệm từ alkaloid chi Zanthoxylum

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người về tương tác thuốc của loài hoàng mộc hôi Zanthoxylum rhetsa. Tuy nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát hoạt chất nitidine chloride (NC) - một alkaloid tự nhiên phân lập từ rễ của Zanthoxylum nitidum (cây cùng chi Zanthoxylum) [6].

Nghiên cứu ống nghiệm này khảo sát tác động của nitidine chloride lên các enzym chuyển hóa thuộc họ CYP1 [6]. Kết quả ghi nhận nitidine chloride ức chế đáng kể hoạt tính enzym CYP1A1 và CYP1B1 theo nồng độ, với nồng độ ức chế 50% (IC50) lần lượt là 0,28 +- 0,06 micromol/L và 0,32 +- 0,02 micromol/L [6].

Phân tích động học cho thấy hoạt chất này ức chế cạnh tranh với CYP1B1 với hằng số ức chế Ki là 0,47 +- 0,05 micromol/L, và gây ức chế hỗn hợp trên CYP1A1 với Ki là 0,14 +- 0,04 micromol/L [6]. Ngược lại, hoạt chất chỉ ức chế nhẹ enzym CYP1A2 với IC50 lớn hơn 50 micromol/L [6]. Đáng chú ý, nitidine chloride ức chế quá trình 2-hydroxyl hóa estradiol (E2) không độc qua CYP1A1, từ đó làm dấy lên lo ngại về nguy cơ biến đổi chuyển hóa nội tiết và tích tụ độc tính [6]. Giới hạn lớn nhất là nghiên cứu này được thực hiện trên enzym tái tổ hợp và tế bào nuôi cấy MCF-7, chưa phản ánh đầy đủ phản ứng trên cơ thể người sống [6].

Bằng chứng tổng quan về tương tác thảo mộc và enzym CYP

Mối lo ngại về việc thảo dược làm rối loạn nồng độ thuốc qua men CYP đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa [2], [7]. Một đánh giá hệ thống năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ cơ sở dữ liệu Web of Knowledge để đánh giá tương tác của 189 loại thảo mộc, thực phẩm và 72 chất bổ sung (tổng cộng 261 nhóm) với các thuốc ung thư [3].

Qua sàng lọc từ 3.125 thử nghiệm lâm sàng và 3.374 nghiên cứu tiền lâm sàng, các nhà khoa học đã phân tích 140 thử nghiệm lâm sàng cùng 236 nghiên cứu ống nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca [3]. Đánh giá ghi nhận 18 thử nghiệm lâm sàng báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo dược/thực phẩm với 8 thuốc chống ung thư [3]. Đồng thời, có 21 loại thảo dược/thực phẩm can thiệp trực tiếp vào enzym CYP3A4, con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc trị bệnh hiểm nghèo [3].

Trước đó, một tổng quan lâm sàng năm 2002 nhấn mạnh rằng các yếu tố thảo dược có thể cảm ứng hoặc ức chế enzym gan, dẫn đến mối lo ngại về mặt lý thuyết đối với các phác đồ hóa trị [2]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2017 cũng chỉ ra nhiều thành phần thảo dược tác động lên enzym chuyển hóa làm thay đổi tác dụng của các thuốc hướng thần [8]. Nghiên cứu năm 2014 trên vi thể gan người (HLMs) cho thấy các hợp chất tự nhiên như quercetin ức chế mạnh CYP2C19 (Ki = 1,74 micromol/L), CYP3A4 (Ki = 4,12 micromol/L), và caffeic acid ức chế mạnh CYP2D6 (Ki = 1,10 micromol/L), chứng minh thảo mộc có tiềm năng can thiệp rất mạnh đến men gan [5].

Hiểu lầm thường gặp về tính an toàn của thảo dược

Một sai lầm rất phổ biến là tin rằng thảo dược có nguồn gốc "tự nhiên" nên an toàn và không gây hại [4]. Báo cáo năm 2011 về thảo dược chỉ rõ quan niệm sai lầm này đang đe dọa an toàn sức khỏe của người bệnh [4].

Thảo mộc chứa nhiều hoạt chất hóa học tự nhiên có hoạt tính sinh học [1], [4]. Khi đưa vào cơ thể cùng tân dược, chúng có thể cạnh tranh vị trí gắn kết hoặc làm thay đổi quá trình chuyển hóa và vận chuyển thuốc [1], [4]. Tính đa hình di truyền cao của enzym CYP giữa các cá nhân càng khiến kết quả tương tác thuốc - thảo mộc trở nên khó lường [4].

Ngoài ra, không ít người lầm tưởng thảo mộc chỉ hỗ trợ chứ không can thiệp vào thuốc điều trị [8], [7]. Thực tế, ngay cả khi dữ liệu tiền lâm sàng khó khái quát hóa hoàn toàn cho cơ thể người, sự cẩn trọng là bắt buộc đối với các loại thuốc kê đơn [7].

Ai nên thận trọng khi dùng hoàng mộc hôi?

Những bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp cần đặc biệt cảnh giác [7]. Khoảng điều trị hẹp nghĩa là chỉ một dao động nhỏ về nồng độ thuốc trong máu cũng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc gây ngộ độc nghiêm trọng [7].

Bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị ung thư cần tránh tự ý kết hợp các bài thuốc từ hoàng mộc hôi hoặc các thảo dược chưa rõ tương tác [2], [3]. Báo cáo lâm sàng khuyến cáo nên tư vấn cho bệnh nhân ung thư dùng các biện pháp thay thế khác thay vì dùng thảo dược có nguy cơ tương tác trong thời gian hóa trị [2].

Người đang dùng các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương (thuốc hướng thần) cũng phải thận trọng vì thảo dược ức chế enzym gan có thể gây nhiễu loạn tác dụng thuốc và chẩn đoán lâm sàng [8]. Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú hay người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trực tiếp từ hoàng mộc hôi; nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng nếu không có chỉ định từ bác sĩ.

Cách áp dụng thực tế và lưu ý dùng an toàn

Hiện tại các nghiên cứu khoa học không đưa ra liều lượng, số lần hay thời điểm sử dụng cụ thể nào cho hoàng mộc hôi nhằm mục đích tránh tương tác thuốc. Do đó, người dùng không nên tự ý định liều hay áp dụng các công thức truyền miệng.

Khi được kê đơn bất kỳ loại thuốc điều trị nào, người bệnh cần chủ động thông báo đầy đủ cho bác sĩ và dược sĩ về tất cả các loại cây cỏ, thảo dược dạng sắc uống, ngâm rượu hoặc viên uống bổ sung đang dùng. Điều này giúp nhân viên y tế đánh giá nguy cơ cạnh tranh enzym CYP và điều chỉnh phác đồ phù hợp [8], [7].

Nếu xuất hiện bất kỳ triệu chứng bất thường nào như mệt mỏi quá mức, vàng da, chóng mặt hoặc hiệu quả thuốc giảm sút trong quá trình dùng thảo mộc, cần ngừng ngay và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan cũng như nồng độ thuốc.

Lời kết

Khả năng các alkaloid trong chi hoàng mộc hôi can thiệp vào enzym gan cytochrome P450 là cảnh báo dược lý có cơ sở tiền lâm sàng vững chắc [6]. Người bệnh không nên tự ý kết hợp dược liệu này với thuốc kê đơn vì nguy cơ biến đổi nồng độ thuốc trong máu [2], [7]. Trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ điều trị luôn là bước đi cần thiết và an toàn nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.