Nhiều người truyền tai nhau uống bia giúp "rửa thận", đẩy sỏi nhỏ ra ngoài nhờ đi tiểu nhiều. Ngược lại, không ít người lo lắng cồn trong bia gây hại thận và làm tăng nguy cơ kết tinh sỏi.

Thực tế, dữ liệu dịch tễ ghi nhận lượng bia vừa phải liên quan đến giảm nguy cơ hình thành sỏi thận mới. Tuy nhiên, bia không phải phương thuốc trị bệnh; lạm dụng bia đem lại nhiều tác hại chuyển hóa nghiêm trọng.

Cơ chế sinh sỏi và vai trò thể tích nước tiểu

Sỏi thận hình thành khi nồng độ chất khoáng hòa tan trong nước tiểu vượt ngưỡng bão hòa, dẫn đến kết tinh tinh thể. Thể tích nước tiểu thấp là yếu tố nguy cơ lớn đối với khởi phát và tái phát sỏi thận [1].

Uống nhiều nước làm tăng thể tích nước tiểu, tác động có lợi lên quá trình kết tinh canxi oxalat mà không làm giảm hoạt tính của chất ức chế tự nhiên [1]. Mỗi 200 mL chất lỏng tiêu thụ mỗi ngày giúp giảm 13% nguy cơ hình thành sỏi [2].

Bia chứa hàm lượng nước lớn, tạo tác dụng lợi tiểu tức thời và làm loãng nồng độ khoáng chất trong đường niệu. Ngoài ra, việc bổ sung đủ dịch như nước, bia, rượu vang hoặc cà phê được ghi nhận có tác dụng hỗ trợ ngừa sỏi niệu [1].

Các nghiên cứu quy mô lớn nói gì về bia?

Bằng chứng dịch tễ học cung cấp cái nhìn chi tiết về mối liên hệ giữa bia và bệnh sỏi niệu:

Một nghiên cứu theo dõi 5 năm (1985–1988) trên 27.001 nam giới hút thuốc tại Phần Lan (50–69 tuổi, không có tiền sử sỏi lúc bắt đầu) ghi nhận 329 trường hợp mắc sỏi [3]. Kết quả cho thấy mỗi chai bia tiêu thụ mỗi ngày giảm 40% nguy cơ sỏi thận (RR = 0,60; KTC 95%: 0,47–0,76) [3]. Cùng nghiên cứu này, nhóm tiêu thụ magie cao nhất giảm 48% nguy cơ sỏi so với nhóm thấp nhất (RR = 0,52), trong khi lượng chất xơ lại liên quan thuận với nguy cơ sỏi (RR = 2,06) [3].

Một phân tích thuần tập tiến cứu quy mô lớn năm 2013 trên 194.095 người với thời gian theo dõi trung vị hơn 8 năm ghi nhận 4.462 ca sỏi thận mới [4]. Kết quả chỉ ra tiêu thụ bia giúp giảm 41% nguy cơ tạo sỏi (P xu hướng <0,001) [4]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận giảm nguy cơ ở rượu vang (31%–33%), cà phê chứa caffein (26%) và trà (11%), trong khi soda nhiều đường làm tăng nguy cơ sỏi lên 23%–33% [4].

Hiểu lầm phổ biến trong cộng đồng

Nhiều người có nhận thức sai lệch về ảnh hưởng của thực phẩm lên sỏi thận. Một khảo sát tại thành phố Taif năm 2022 ghi nhận 66,1% người tham gia nghĩ rằng bia là đồ uống làm tăng nguy cơ sỏi thận [5].

Khảo sát này cho thấy 88,6% người biết nước lọc giúp giảm sỏi, 80,4% biết muối làm tăng sỏi, nhưng kiến thức tổng thể còn hạn chế: 68,4% đạt mức hiểu biết kém và chỉ 0,8% đạt mức tốt [5]. Nhiều người lầm tưởng bia trực tiếp tạo sỏi do nhầm lẫn giữa tác hại chung của rượu bia với cơ chế tạo khoáng sỏi thận.

Dù vậy, nhận định "uống bia để chữa sỏi thận" cũng là sai lầm nguy hiểm. Tác dụng ghi nhận trong nghiên cứu chỉ dừng ở mức giảm nguy cơ xuất hiện sỏi mới trong nghiên cứu dịch tễ quan sát, không phải khả năng bào mòn hay tán sỏi đang có sẵn.

Giới hạn của bằng chứng và mặt trái của bia

Các kết quả giảm nguy cơ sỏi đến từ nghiên cứu quan sát dịch tễ, chỉ phản ánh mối liên quan chứ không chứng minh quan hệ nhân quả tuyệt đối. Việc tiêu thụ bia quá đà kéo theo nhiều hệ lụy cho hệ tiết niệu và chuyển hóa.

Nước ngọt chứa đường fructose làm tăng bài tiết canxi, oxalat và axit uric qua nước tiểu [2]. Dù bia không chứa fructose như soda, việc dùng nhiều đồ uống có cồn gây quá tải gan, huyết áp cao và rối loạn purin.

Đặc tính lợi tiểu nhanh của cồn dễ dẫn đến tình trạng mất nước bù trừ sau đó nếu người uống không bổ sung nước lọc. Khi cơ thể mất nước, nước tiểu cô đặc trở lại, tạo điều kiện thuận lợi cho tinh thể muối khoáng lắng đọng.

Ai nên thận trọng với bia?

Không thể dùng bia như một biện pháp y tế đại trà để phòng sỏi thận:

  • Người có tiền sử nghiện rượu hoặc bệnh lý gan mật: Cồn gây độc tế bào gan, đẩy nhanh xơ gan.
  • Người bệnh tim mạch, huyết áp: Bia rượu gây rối loạn nhịp tim và tăng huyết áp dao động.
  • Người tăng axit uric máu hoặc bệnh gút: Bia chứa nhiều nhân purin, làm tăng axit uric máu và tăng nguy cơ tạo sỏi urat.
  • Người đang dùng thuốc điều trị: Cồn tương tác với nhiều loại kháng sinh, thuốc giảm đau và hạ áp. Người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng đồ uống có cồn.

Lời khuyên ăn uống dự phòng sỏi thận khoa học

Chế độ ăn đóng vai trò cốt lõi trong phòng ngừa sỏi thận. Nước lọc vẫn là phương tiện kinh tế và mạnh nhất để dự phòng [1]. Duy trì lượng dịch nạp đủ để cơ thể bài tiết nước tiểu đều đặn là bước tiên quyết [3, 6].

Các can thiệp đơn giản đã được chứng minh hiệu quả bao gồm: giảm lượng muối, uống trên 2 lít nước mỗi ngày, hạn chế đồ ăn vặt, tiêu thụ rau quả ít oxalat và bổ sung sữa hoặc sản phẩm từ sữa hàng ngày [6]. Tiêu thụ đủ canxi từ sữa hoặc nguồn thực vật giúp giảm nguy cơ sỏi niệu [7].

Chế độ ăn dựa trên thực vật chưa qua chế biến (như DASH, Địa Trung Hải, ăn chay) giúp bảo vệ thận, trong khi chế độ ăn hạn chế carbohydrate (giàu protein động vật hoặc keto) làm tăng nguy cơ sỏi [7]. Nên hạn chế thực phẩm chế biến sẵn giàu natri và đường bổ sung [7].

Bia không phải thần dược trị sỏi thận. Uống vừa phải có thể liên quan đến giảm nguy cơ sỏi nhờ tăng thể tích dịch, nhưng không thể thay thế lối sống lành mạnh. Uống đủ nước lọc, giảm mặn và cân bằng dinh dưỡng là biện pháp an toàn, bền vững nhất.