Nhiều phụ nữ chuẩn bị mang thai tìm đến các loại vitamin tổng hợp với hy vọng tăng khả năng thụ thai tự nhiên. Nhu cầu bổ sung dưỡng chất này xuất phát từ mong muốn tối ưu hóa sức khỏe sinh sản và rút ngắn thời gian chờ đợi có con. Tuy nhiên, liệu việc uống các viên bổ sung vi chất trước khi thụ thai có thực sự giúp thụ thai nhanh hơn hay không vẫn là câu hỏi khiến nhiều người băn khoăn.
Câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện tại là việc uống vitamin tổng hợp chủ yếu giúp bù đắp thiếu hụt dinh dưỡng và giảm biến chứng thai kỳ, chứ chưa đủ bằng chứng khẳng định làm tăng tốc độ thụ thai tự nhiên. Vai trò lớn nhất đã được ghi nhận rõ ràng của vi chất trước thai kỳ là dự phòng dị tật ống thần kinh và hỗ trợ sức khỏe thai nhi sau khi đã đậu thai [5, 7].
Bổ sung vi chất và chức năng sinh sản
Trong giai đoạn chuẩn bị mang thai, cơ thể phụ nữ cần đảm bảo lượng dự trữ vi chất đầy đủ để đáp ứng nhu cầu tăng vọt ngay khi trứng được thụ tinh. Axit folic và các khoáng chất đóng vai trò quan trọng trong quá trình phân chia tế bào, hình thành mô nhau thai và hỗ trợ sự phát triển ban đầu của phôi thai [1, 7].
Bên cạnh đó, các yếu tố dinh dưỡng như nồng độ vitamin D huyết thanh, lượng canxi và các chất chống oxy hóa trong viên uống tổng hợp thường được đưa vào các mô hình theo dõi sức khỏe trước sinh nhằm đánh giá lối sống và tình trạng chuyển hóa của cặp đôi [1]. Tình trạng thiếu vi chất kéo dài từ chế độ ăn nghèo nàn có thể làm suy giảm sức khỏe chung, nhưng việc bổ sung vitamin tổng hợp không mang tính chất như một loại thuốc kích thích rụng trứng hay tăng khả năng thụ tinh cấp tốc.
Nghiên cứu đánh giá thời gian thụ thai và vi chất
Để làm rõ mối liên quan giữa nồng độ vi chất và thời gian đạt được thai nghén (TTP), một nghiên cứu đoàn hệ tại Thượng Hải (Trung Quốc) công bố năm 2022 đã theo dõi các cặp đôi chuẩn bị mang thai [1]. Nghiên cứu này đánh giá nồng độ 25(OH)D huyết thanh, tỷ lệ thụ thai trong vòng 6 tháng và hệ số sinh sản (FR) bằng mô hình hồi quy đa biến và mô hình sinh tồn rời rạc Cox [1]. Độ tuổi trung bình của phụ nữ tham gia là 28 tuổi (khoảng 21–38 tuổi) và nam giới là 29 tuổi (khoảng 22–41 tuổi), trong đó gần 70% phụ nữ có trình độ cao đẳng trở lên và khoảng hai phần ba sinh con so [1].
Tại thời điểm ban đầu, nồng độ trung vị 25(OH)D ở nữ giới là 22,42 ng/mL và ở nam giới là 24,17 ng/mL, có mối tương quan giữa vợ và chồng (rs = 0,368, p < 0,001) [1]. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận dưới một phần tư phụ nữ và rất ít nam giới có thói quen bổ sung vitamin tổng hợp và canxi trước khi thụ thai [1]. Các yếu tố về bổ sung vitamin tổng hợp, axit folic và canxi được đưa vào mô hình hiệu chỉnh để kiểm soát các yếu tố gây nhiễu, nhưng dữ liệu không ghi nhận việc dùng vitamin tổng hợp giúp rút ngắn thời gian mang thai ở quần thể này [1].
Bằng chứng bảo vệ thai nhi và nguy cơ sinh non
Dù bằng chứng về việc hỗ trợ thụ thai nhanh còn hạn chế, các nghiên cứu thực tế cho thấy việc bổ sung vi chất trước thụ thai mang lại lợi ích rõ rệt trong việc duy trì thai kỳ ổn định và phòng tránh sinh non. Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Trung Quốc từ tháng 11/2018 đến tháng 12/2021 trên 416 thai phụ mang song thai đã kiểm tra mối liên quan giữa bổ sung axit folic trước mang thai với tuổi thai và nguy cơ sinh non [2]. Kết quả cho thấy phụ nữ bổ sung axit folic trước thụ thai có tuổi thai khi sinh dài hơn 0,385 tuần (khoảng tin cậy 95%: 0,019–0,751), giảm nguy cơ sinh non dưới 36 tuần (tỷ số chênh hiệu chỉnh aOR = 0,519; KTC 95%: 0,301–0,895) và giảm nguy cơ vỡ ối non PROM (aOR = 0,426; KTC 95%: 0,215–0,845) [2].
Tác dụng bảo vệ chống lại sinh non dưới 36 tuần và vỡ ối non được ghi nhận tương đương giữa nhóm chỉ dùng riêng axit folic và nhóm dùng vitamin tổng hợp [2]. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ này chỉ đạt mức ý nghĩa thống kê ở những phụ nữ duy trì uống bổ sung ít nhất 4 lần mỗi tuần trước khi thụ thai [2]. Mối liên quan tích cực giữa việc dùng axit folic trước thai kỳ và kéo dài tuổi thai chỉ duy trì ý nghĩa ở nhóm song thai nhờ hỗ trợ sinh sản hoặc song thai hai nhau hai ối [2].
Một phân tích khác từ Nghiên cứu Thai kỳ, Nhiễm trùng và Dinh dưỡng tại Bắc Carolina (Mỹ) công bố năm 2004 trên 2.010 phụ nữ mang thai từ tuần 24–29 cho thấy việc bổ sung vitamin tổng hợp trước thai kỳ làm giảm nguy cơ sinh non dưới 37 tuần với tỷ số nguy cơ hiệu chỉnh RR = 0,50 (KTC 95%: 0,20–1,25) [3]. Sử dụng vitamin tổng hợp trước thai kỳ cũng liên quan nghịch với sinh non rất sớm dưới 35 tuần (aOR = 0,59; KTC 95%: 0,12–2,76) và sinh non muộn từ 35–36 tuần (aOR = 0,40; KTC 95%: 0,12–1,40), dù kết quả này chỉ dựa trên số ít ca ghi nhận [3]. Ngược lại, việc bắt đầu dùng trong giai đoạn quanh thụ thai hoặc sau khi đã mang thai không cho thấy mối liên hệ rõ ràng với việc giảm nguy cơ sinh non (RR = 1,1) [3].
Tác động đến tỷ lệ đa thai
Một khía cạnh đáng lưu ý khác là mối liên quan giữa việc dùng vi chất liều cao quanh thời điểm thụ thai và hiện tượng đa thai tự nhiên. Dữ liệu từ hệ thống Giám sát Dị tật Bẩm sinh Hungary (1980–1996) phân tích trên 38.151 phụ nữ cho thấy tỷ lệ sinh đôi ở nhóm không bổ sung vi chất là 0,78% [4].
Ở nhóm phụ nữ có bổ sung vi chất trước thụ thai, tỷ lệ song thai tăng lên 1,52% với tỷ số chênh hiệu chỉnh là 1,80 (KTC 95%: 1,14–2,85) [4]. Tỷ lệ sinh đôi lần lượt là 1,14% sau khi bổ sung axit folic đơn thuần sau thụ thai, 1,45% khi dùng vitamin tổng hợp chứa 0,1 đến 1,0 mg axit folic, và đạt 2,00% khi kết hợp cả axit folic liều cao (thường là 6 mg) cùng vitamin tổng hợp [4]. Nghiên cứu này kết luận rằng việc bổ sung liều cao axit folic và vitamin tổng hợp quanh giai đoạn thụ thai liên quan đến sự gia tăng nhẹ tỷ lệ mang đa thai [4].
Những hiểu lầm thường gặp về vitamin tổng hợp
Sai lầm phổ biến nhất là coi vitamin tổng hợp như một biện pháp chữa vô sinh hoặc làm tăng khả năng rụng trứng tức thì. Thực tế, vitamin tổng hợp không thể thay thế các can thiệp y khoa chuyên sâu khi gặp tình trạng rối loạn phóng noãn, tắc vòi tử cung hay bất thường tinh dịch đồ.
Một quan niệm sai lầm khác là việc uống bổ sung càng nhiều thành phần vi chất thì thụ thai càng nhanh. Bổ sung vitamin chỉ nhằm mục đích đảm bảo đủ nguyên liệu dự trữ cho cơ thể. Axit folic hoặc vitamin tổng hợp được chứng minh có thể ngăn ngừa tới 70% dị tật ống thần kinh ở thai nhi, đây mới là mục tiêu y tế quan trọng nhất của việc dùng vi chất trước thụ thai chứ không phải kích thích rụng trứng [5, 7].
Ai nên thận trọng và cần đánh giá kỹ
Không phải mọi phụ nữ chuẩn bị mang thai đều cần uống vitamin tổng hợp bừa bãi. Việc bổ sung vitamin và khoáng chất trước và trong thai kỳ rất phổ biến nhưng đôi khi không cần thiết nếu chế độ ăn đã cân đối hoàn chỉnh [5]. Do đó, việc đánh giá thói quen ăn uống trước khi kê đơn là rất quan trọng để xác định nhu cầu thực sự [5].
Vitamin tổng hợp và khoáng chất chỉ thực sự được khuyến cáo mạnh mẽ cho những phụ nữ không duy trì được chế độ ăn uống đầy đủ hàng ngày, hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao như mang đa thai, người nghiện thuốc lá nặng, lạm dụng rượu hoặc chất kích thích [5]. Ngoài ra, dữ liệu từ hệ thống PRAMS (2009–2011) tại Mỹ trên 104.211 phụ nữ cho thấy phụ nữ thừa cân và béo phì thường có tỷ lệ không tuân thủ uống vitamin tổng hợp cao hơn phụ nữ có cân nặng bình thường (tỷ số chênh hiệu chỉnh lần lượt là OR = 1,2 và OR = 1,4) [6]. Nhóm này cần được tư vấn dinh dưỡng kỹ lưỡng trước thai kỳ để cải thiện chế độ ăn thay vì chỉ ỷ lại vào viên uống tổng hợp [6].
Hướng dẫn sử dụng vi chất an toàn và hợp lý
Để tối ưu hóa việc chuẩn bị mang thai, hầu hết phụ nữ không nhận đủ folate chỉ qua nguồn thực phẩm thông thường, vì vậy việc bổ sung axit folic đơn lẻ hoặc qua viên tổng hợp trước mang thai là khuyến cáo tiêu chuẩn nhằm giảm thiểu nguy cơ dị tật ống thần kinh [5]. Liều lượng axit folic thông thường trong các viên vitamin tổng hợp không kê đơn tại Mỹ là 400 microgam, trong khi các loại viên bổ sung tiền sản do bác sĩ kê đơn thường chứa 800 microgam [7].
Việc bổ sung cần được thực hiện đều đặn ít nhất 4 lần mỗi tuần trước khi thụ thai để đạt được hiệu quả bảo vệ sức khỏe thai kỳ và giảm thiểu các rủi ro như sinh non hay vỡ ối non [2]. Sự tư vấn trực tiếp từ nhân viên y tế đóng vai trò then chốt trong việc duy trì thói quen bổ sung đều đặn của phụ nữ trước và sau sinh [8].
Viên uống vitamin tổng hợp trước mang thai đóng vai trò hỗ trợ dự phòng dị tật bẩm sinh và cải thiện tuổi thai, không phải là thần dược giúp thụ thai nhanh chóng. Phụ nữ chuẩn bị có thai nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, tập thể dục điều độ và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để lựa chọn loại vi chất phù hợp với thể trạng cá nhân.
