Nhiều người truyền tai nhau cách uống bột ngọc trai để dưỡng nhan và tìm kiếm giấc ngủ ngon sau chuỗi ngày trằn trọc. Bột trân châu từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền nhằm định thần, giải tỏa bồn chồn lo âu. Tuy nhiên, liệu việc dùng loại bột đắt đỏ này có thực sự chữa dứt điểm chứng mất ngủ hay không vẫn là dấu hỏi lớn.
Trả lời thẳng thắn dưới góc nhìn khoa học hiện đại: Hiện tại chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh uống bột ngọc trai giúp điều trị bệnh mất ngủ. Các tác dụng an thần, kéo dài giấc ngủ và tác động lên thụ thể dẫn truyền thần kinh mới chỉ dừng lại ở quy mô nghiên cứu trên động vật và mô hình tế bào thực nghiệm.
Bột ngọc trai và quan niệm an thần trong y học cổ truyền
Theo y học cổ truyền phương Đông, trân châu (ngọc trai) mang tính trầm giáng, có sức nặng để trấn định [1]. Các y thư xưa ghi nhận bột ngọc trai giúp đè nén chứng hoảng sợ, hồi hộp, bất an và hỗ trợ cải thiện tình trạng thao thức ban đêm [1].
Chính từ các ghi chép cổ này, nhiều chế phẩm chứa trân châu phối hợp cùng nhiều vị thuốc khác đã ra đời, ví dụ như bài thuốc "Thất thập vị trân châu hoàn" dùng trong an thần [1]. Dù vậy, vai trò riêng rẽ của từng thành phần trong các bài thuốc phối ngũ phức tạp này vẫn chưa được làm rõ đầy đủ [1].
Cơ chế tác động lên thụ thể GABA và hệ thần kinh
Để hiểu vì sao bột ngọc trai được cho là có khả năng an thần, các nhà khoa học đã phân tích tác động của các thành phần protein trong trân châu lên hệ thần kinh trung ương [1], [2]. Khi não bộ bị kích thích quá mức, con người sẽ rơi vào trạng thái bồn chồn và khó đi vào giấc ngủ.
Nghiên cứu chỉ ra rằng bột ngọc trai cùng các chiết xuất protein của nó làm giảm hoạt tính của vỏ não và ức chế hoạt động của hệ thần kinh trung ương [1]. Về mặt sinh hóa, các chiết xuất này can thiệp vào nồng độ chất dẫn truyền thần kinh, cụ thể là làm giảm biểu hiện của thụ thể serotonin 5-HT3 và làm tăng biểu hiện của thụ thể GABAB [2].
GABA vốn là chất ức chế dẫn truyền thần kinh quan trọng giúp làm dịu não bộ. Khi thụ thể GABAB được điều hòa tăng lên, hệ thần kinh sẽ giảm bớt hưng phấn [2]. Sự phối hợp giữa ức chế thụ thể 5-HT3 và thúc đẩy thụ thể GABAB tạo ra hiệu ứng làm dịu vận động, tăng ngưỡng chống co giật và hỗ trợ trạng thái ngủ [2].
Dữ liệu từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Cho đến nay, tất cả bằng chứng khoa học ghi nhận về hiệu quả an thần của trân châu đều đến từ các mô hình thí nghiệm trên động vật gặm nhấm [1], [2], [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành đánh giá hoạt tính chống co giật và an thần - gây ngủ của bột trân châu và bột xà cừ (vỏ ngọc trai), bao gồm 6 loại chiết xuất protein tương ứng [2]. Nhóm nghiên cứu đã phân tích thành phần amino acid bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng siêu cao (UPLC) kết hợp dẫn xuất hóa tiền cột [2]. Lượng chất dẫn truyền thần kinh 5-HT và GABA trong não chuột được đo bằng kỹ thuật ELISA, kèm theo kỹ thuật hóa mô miễn dịch và Western blot để đánh giá biến đổi của thụ thể 5-HT3 và GABAB [2].
Kết quả thử nghiệm cho thấy bột ngọc trai nguyên bản ở liều 1,1 g/kg, protein tan trong nước ở liều 0,2 g/kg, protein tan trong acid ở liều 0,275 g/kg và protein conchiolin ở liều 1,1 g/kg đều làm giảm biểu hiện 5-HT3 và tăng mức GABAB ở các mức độ khác nhau so với nhóm đối chứng [2]. Các thành phần này đồng thời làm giảm vận động tự phát và kéo dài thời gian tiềm phục cơn co giật ở chuột [2].
Một tổng quan khoa học năm 2022 cũng ghi nhận bột ngọc trai, bột xà cừ, dung dịch ngọc trai thủy phân bằng enzyme hoặc acid-base, cùng chiết xuất protein conchiolin đều thể hiện tác dụng an thần tốt [1]. Trong đó, bột ngọc trai nguyên bản và protein conchiolin ức chế hoạt động vận động của chuột rõ rệt nhất, cho thấy protein conchiolin có thể là thành phần hoạt chất then chốt mang lại hiệu quả này [1]. Ngoài ra, trân châu còn thể hiện tính hiệp đồng khi dùng chung với thuốc pentobarbital sodium hoặc ether để kéo dài thời gian ngủ của động vật [1].
Bên cạnh giấc ngủ, nghiên cứu năm 2020 trên mô hình chuột bị tước đoạt giấc ngủ cho thấy bột ngọc trai giúp cải thiện suy giảm khả năng học tập không gian và trí nhớ qua thử nghiệm mê lộ nước Morris [1], [3]. Tình trạng mất ngủ gây tổn thương vùng hồi hải mã thông qua việc làm suy giảm biểu hiện của 3 loại protein (RIMS3, Ppp1r14a, MGR3), và bột ngọc trai đã đảo ngược hiện tượng này [1], [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mở ra triển vọng lớn, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu:
Thứ nhất, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mất ngủ được công bố với bột ngọc trai đơn lẻ. Việc chuyển giao liều lượng từ chuột (ví dụ liều 1,1 g/kg thể trọng) sang cơ thể người chưa được chuẩn hóa an toàn [2].
Thứ hai, mất ngủ ở người bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân phức tạp như căng thẳng tâm lý, rối loạn nhịp sinh học, bệnh mạn tính hay lối sống. Nghiên cứu thực nghiệm mới chỉ giả lập một số phản ứng ức chế thần kinh đơn lẻ hoặc tổn thương do thiếu ngủ cấp tính [1], [3]. Bột ngọc trai không thể xem là thuốc điều trị dứt điểm căn nguyên gây mất ngủ.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bột ngọc trai
Nhiều người tin rằng bột ngọc trai là thảo dược tự nhiên nên dùng liều lượng bao nhiêu cũng an toàn, thậm chí coi đây là "thần dược" ngủ ngay tức thì. Đây là ngộ nhận nguy hiểm.
Bột ngọc trai chủ yếu chứa canxi cacbonat cùng các khung protein hữu cơ. Việc tự ý uống bột không rõ nguồn gốc, độ mịn kém hoặc chứa tạp chất kim loại nặng có thể gây lắng đọng, sỏi thận hoặc rối loạn tiêu hóa. Hơn nữa, trân châu chỉ hỗ trợ an thần gián tiếp trên mô hình nghiên cứu, hoàn toàn không có tác dụng dập tắt cơn mất ngủ tức thì như các loại thuốc an thần kê đơn [1].
Ai nên thận trọng khi có ý định sử dụng?
Do thiếu các dữ liệu an toàn lâm sàng trên người, những đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng bột ngọc trai dạng uống:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu đánh giá độc tính sinh sản hay mức độ bài tiết qua sữa mẹ.
- Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chuyển hóa chưa hoàn thiện, nguy cơ tích tụ khoáng chất không cần thiết.
- Người có tiền sử sỏi đường tiết niệu, sỏi thận hoặc tăng canxi huyết: Bột ngọc trai chứa lượng khoáng vô cơ lớn.
- Người đang dùng thuốc an thần, thuốc chống động kinh hoặc thuốc ngủ: Dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy ngọc trai có thể hiệp đồng làm tăng tác dụng kéo dài giấc ngủ của thuốc ức chế thần kinh trung ương, dễ dẫn đến quá liều gây nguy hiểm [1]. Người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
Áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học
Nếu muốn sử dụng bột ngọc trai như một sản phẩm hỗ trợ dưỡng sinh theo hướng dẫn của thầy thuốc đông y, bạn chỉ nên dùng lượng vừa phải từ các cơ sở dược liệu uy tín, đạt kiểm định an toàn vệ sinh và kim loại nặng. Không nên tự ý nghiền vỏ ngọc trai thô tại nhà để uống vì hạt thô cứng gây hại dạ dày.
Quan trọng nhất, để cải thiện giấc ngủ bền vững, bạn cần xây dựng vệ sinh giấc ngủ khoa học: đi ngủ và thức dậy đúng giờ, hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại trước khi ngủ, tránh dùng chất kích thích vào buổi tối và giữ không gian phòng ngủ thoáng mát. Nếu tình trạng mất ngủ kéo dài trên 1 tháng, hãy đến chuyên khoa thần kinh để được chẩn đoán chính xác thay vì tự chữa bằng các loại bột đắt đỏ.
