Nhiều người lớn tuổi thường tìm đến các bài thuốc dân gian khi các cơn đau khớp tái phát theo thời tiết. Trong đó, cao ba chạc được truyền tai như vị thuốc cứu cánh giúp trừ phong thấp, giảm sưng tấy và phục hồi vận động.
Tuy nhiên, người bệnh có thực sự nên dùng cao ba chạc thay thuốc chữa bệnh khớp? Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy loài cây này chứa hoạt chất kháng viêm trên tế bào và mô hình chuột [1], nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người [2].
Nguồn gốc dân gian của cây ba chạc
Cây ba chạc, tên khoa học là Melicope pteleifolia (thuộc họ Cam chanh - Rutaceae, tên đồng nghĩa Euodia lepta), là loại dược liệu phổ biến trong y học cổ truyền phương Đông [2]. Trong dân gian Trung Quốc và các nước Đông Nam Á, lá, thân và rễ ba chạc thường được sắc uống hoặc bôi ngoài [2]. Các ứng dụng quen thuộc bao gồm giảm đau họng, trừ phong thấp, chữa viêm da, chàm, bầm tím và các vết thương do côn trùng cắn [2].
Tại một số nước Đông Nam Á như Malaysia và vùng Nam Trung Quốc, lá ba chạc non thậm chí còn được dùng làm rau ăn hoặc chế biến thành trà giải nhiệt, chữa cảm lạnh [3]. Vị đắng đặc trưng và tính hàn giúp thảo dược này đi vào các kinh mạch theo quan niệm cổ truyền để thanh nhiệt, trừ thấp [2]. Từ đó, người xưa đã đúc kết và nấu lá hoặc thân rễ thành cao đặc để uống lâu dài nhằm chữa các chứng đau nhức xương khớp do phong thấp gây ra [2].
Cơ chế chống viêm dưới góc nhìn sinh học
Y học cổ truyền gọi tác dụng của ba chạc là thanh nhiệt, trừ thấp, nhưng khoa học hiện đại giải thích các hiệu quả này qua cơ chế kháng viêm và chống oxy hóa [2]. Phân tích hóa thực vật học cho thấy ba chạc chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính cao như các alkaloid nhóm furaquinoline, phenylpropanoid và flavonoid [2]. Những thành phần này giúp ngăn chặn các phản ứng gây sưng nề mô hạt khi khớp bị kích ứng [2].
Đặc biệt, nghiên cứu hóa học ghi nhận các dẫn xuất phloroacetophenone phân lập từ lá ba chạc có khả năng ức chế prostaglandin E2 do yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) kích thích [3]. Hoạt chất chính có tên gọi 3,5-di-C-beta-d-glucopyranosyl phloroacetophenone (betaGP) được xác định là thành phần quan trọng mang lại tính chất hạ sốt và giảm đau [3]. Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cũng khẳng định chiết xuất thô của loài thảo dược này thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, giảm đau và chống oxy hóa rõ rệt [4].
Bằng chứng phòng thí nghiệm về hoạt chất betaGP
Để kiểm chứng kinh nghiệm trị phong thấp, nghiên cứu năm 2018 đã phân tích sâu hoạt chất betaGP chiết xuất từ ba chạc trên chuột bị gây viêm khớp bằng collagen (CIA) cùng tế bào đại thực bào RAW 264.7 và nguyên bào sợi phôi chuột [1]. Kết quả ghi nhận việc bổ sung betaGP giúp giảm đáng kể điểm số viêm khớp toàn thể và độ sưng phù ở khớp bàn chân chuột [1].
Không chỉ giảm sưng bên ngoài, hình ảnh vi chụp cắt lớp và giải phẫu bệnh cho thấy hoạt chất này làm giảm tổn thương bề mặt sụn, ức chế xói mòn xương và hạ thấp tình trạng viêm mô khớp [1]. Về mặt sinh hóa, betaGP ức chế sự biểu hiện của interleukin-6 (IL-6) và yếu tố ức chế bệnh bạch cầu (LIF), giảm phosphoryl hóa STAT3 trong nguyên bào sợi phôi chuột bị kích thích bởi TNF-alpha [1]. Đồng thời, các gen liên quan đến hoạt động của tế bào hủy xương tại khớp chuột cũng bị suy giảm đáng kể [1].
Mặc dù ức chế hiệu quả sự kích hoạt của các nguyên bào sợi bao hoạt dịch, betaGP lại không làm thay đổi nồng độ kháng thể kháng collagen týp II trong huyết tương và không giảm tiết cytokine ở tế bào đại thực bào [1]. Điều này chứng minh hoạt chất chỉ can thiệp vào một nhánh phản ứng nhất định của bệnh cảnh viêm khớp [1].
Thực tế: Chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người
Nghiên cứu trên tế bào và chuột mang lại tiềm năng lớn, nhưng khoảng cách giữa ống nghiệm và cơ thể người còn rất xa [2]. Tổng quan nghiên cứu năm 2020 trên các cơ sở dữ liệu y khoa như Pubmed, SciFinder, Elsevier và CNKI chỉ rõ: các nghiên cứu về cơ chế tác động của ba chạc vẫn còn rất ít [2].
Đáng chú ý nhất, nhóm tác giả nhấn mạnh hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người mắc bệnh lý cơ xương khớp [2]. Trước khi nghĩ đến việc đưa cây ba chạc vào ứng dụng điều trị chính thức, y học bắt buộc phải trải qua các bước đánh giá tính an toàn chi tiết, khảo sát dược lý in vitro, in vivo và xác lập cơ chế dược động học chuẩn xác [2].
Hiện nay, các nghiên cứu sinh học phân tử mới dừng ở mức xác định trình tự bộ gen lục lạp của cây với độ dài 158.933 bp đến 159.014 bp nhằm phân biệt loài và kiểm tra biến dị loài, phục vụ công tác chuẩn hóa dược liệu [4], [5]. Do đó, mọi lời quảng cáo về loại "cao trị dứt điểm viêm khớp" đều không có cơ sở khoa học xác thực [2].
Nguy cơ khi tự ý dùng cao ba chạc
Nhiều người tin rằng thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, nhưng việc tùy tiện sử dụng các sản phẩm cao ba chạc nấu thủ công tiềm ẩn không ít nguy hại. Bằng chứng hiện nay về nguy cơ độc tính, đặc biệt là dịch chiết đường nước, vẫn còn rất hạn chế dù chưa ghi nhận báo cáo độc tính đặc hiệu [2]. Không có báo cáo độc tính không đồng nghĩa với việc sản phẩm an toàn khi dùng liều cao hay uống kéo dài [2].
Nguy cơ lớn nhất đối với bệnh nhân viêm khớp là việc bỏ qua giai đoạn điều trị y tế chuẩn. Các bệnh lý như viêm khớp dạng thấp nếu không dùng thuốc điều trị trúng đích kịp thời sẽ dẫn đến biến dạng khớp và dính khớp không thể hồi phục. Việc tự mua cao không rõ nguồn gốc, hàm lượng không chuẩn hóa vừa gây tốn kém tiền bạc vừa làm chậm trễ quá trình điều trị chuyên khoa. Chưa kể, các chế phẩm cao gia truyền không được kiểm soát có nguy cơ trộn lẫn corticoid nhằm tạo hiệu quả giảm đau giả tạo, gây suy tuyến thượng thận và loét dạ dày.
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Người mắc các bệnh tự miễn nặng như viêm khớp dạng thấp, viêm khớp vảy nến cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp thay vì tự chữa bằng cao dân gian. Những đối tượng này cần phác đồ ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống thấp khớp làm thay đổi bệnh để bảo tồn khớp xương.
Người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc người cao tuổi có hệ tiêu hóa nhạy cảm không nên tự ý dùng các loại cao nước chế biến thô. Mặc dù chiết xuất thô cho thấy một số tác dụng bảo vệ gan trên mô hình thí nghiệm [2], việc gan người bệnh phải chuyển hóa một lượng lớn tạp chất không rõ liều lượng từ cao nấu có thể làm tăng men gan.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng tuyệt đối không sử dụng cao ba chạc. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào khẳng định độ an toàn của dược liệu này trên thai nhi và trẻ nhỏ [2]. Người đang uống các thuốc điều trị khớp theo đơn của bác sĩ cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi dùng thêm bất kỳ thảo mộc nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên thực tế khi đối mặt với đau khớp
Đối với người yêu thích thảo dược hoặc muốn dùng lá ba chạc, cách tiếp cận an toàn nhất là chỉ nên xem đây như liệu pháp hỗ trợ ngoài da hoặc giải khát nhẹ nhàng theo phong tục dân gian [3]. Lá tươi có thể rửa sạch, nấu nước ngâm chân tay hoặc rửa các vùng da bị sẩn ngứa, bầm tím cục bộ [2]. Tuyệt đối không cô đặc thành cao để uống dài ngày nhằm mục đích thay thế đơn thuốc tây y.
Khi xuất hiện triệu chứng sưng, nóng, đỏ, đau tại các khớp ngón tay, cổ tay, khớp gối hoặc cứng khớp vào buổi sáng, người bệnh cần đến ngay bệnh viện có chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác. Bác sĩ sẽ thực hiện các xét nghiệm máu, chụp X-quang hoặc chỉ định chọc hút dịch khớp khi cần để tìm nguyên nhân chính xác.
Song song với việc tuân thủ đơn thuốc chuẩn, người bệnh nên điều chỉnh lối sống bằng cách kiểm soát cân nặng để giảm áp lực lên các khớp chịu tải. Chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tăng cường rau xanh, duy trì uống đủ nước và tập luyện các bộ môn nhẹ nhàng như bơi lội, đạp xe sẽ giúp duy trì độ linh hoạt của ổ khớp mà không làm tổn thương cấu trúc sụn.
Các bài thuốc dân gian từ cây ba chạc chỉ là kinh nghiệm truyền miệng cần được khoa học kiểm chứng thêm. Tôn trọng chỉ định y khoa và thận trọng trước những lời đồn thổi là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe xương khớp lâu dài.
