Dầu gan cá tuyết từ lâu đã trở thành sản phẩm quen thuộc trong nhiều gia đình nhờ chứa nhiều dưỡng chất quý giá, đặc biệt là nguồn vitamin D và axit béo omega-3 dồi dào. Nhiều người tìm đến loại dầu này như một giải pháp tự nhiên nhằm tăng cường sức khỏe xương khớp hoặc củng cố hệ miễn dịch trong mùa lạnh. Tuy nhiên, một băn khoăn rất lớn thường bị bỏ qua: dầu gan cá tuyết không chỉ chứa vitamin D mà còn chứa một lượng đáng kể vitamin A tự nhiên tan trong chất béo.
Nếu bạn đang có ý định tăng liều dùng dầu gan cá tuyết để nhanh chóng bù đắp lượng vitamin D thiếu hụt, hãy cẩn trọng tối đa. Việc cố gắng đạt đủ nhu cầu vitamin D bằng cách uống một lượng lớn dầu gan cá có thể vô tình đẩy cơ thể vào tình trạng thừa hoặc ngộ độc vitamin A, kéo theo nhiều hệ lụy cho hệ hô hấp, cấu trúc xương và thai kỳ.
Mối liên kết tự nhiên giữa vitamin D và vitamin A trong dầu gan cá
Dầu gan cá tuyết được chiết xuất trực tiếp từ gan của loài cá tuyết, nơi lưu trữ năng lượng và các vi chất thiết yếu của loài cá này [1, 3]. Không giống như các viên uống vi chất đơn lẻ được bào chế trong phòng thí nghiệm, dầu gan cá tuyết tự nhiên mang cả một tổ hợp vi chất gồm vitamin D, vitamin A cùng các axit béo omega-3 chuỗi dài như EPA và DHA [3, 4]. Cả vitamin D và vitamin A đều là các loại vitamin tan trong dầu mỡ, đồng nghĩa với việc chúng được hấp thu cùng với chất béo và có xu hướng tích lũy lại trong các mô mỡ hoặc tại gan thay vì đào thải nhanh qua nước tiểu.
Chính vì cấu trúc tự nhiên này, khi bạn uống thêm dầu gan cá tuyết để nâng nồng độ vitamin D, bạn bắt buộc phải nạp thêm một lượng vitamin A tương ứng [1]. Trong các công thức dầu gan cá truyền thống, tỷ lệ vitamin A thường rất cao [2]. Chẳng hạn như tại Na Uy, trước năm 1999, công thức dầu gan cá từng chứa nồng độ vitamin A lên tới 1000 microgam (mcg) trong mỗi 5 ml [2]. Nồng độ vitamin A cao trong cơ thể đã được y học chứng minh là có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh mạn tính [2].
Nguy cơ tổn thương xương và nghịch lý bổ sung dưỡng chất
Mục tiêu hàng đầu của nhiều người khi bổ sung vitamin D là bảo vệ bộ xương, phòng ngừa loãng xương và giảm thiểu rủi ro té ngã dẫn tới gãy xương. Cơ chế được ghi nhận là vitamin D3 có khả năng hỗ trợ làm giảm chu chuyển xương, củng cố sức mạnh cơ bắp và giảm tỷ lệ té ngã, từ đó kéo giảm nguy cơ gãy xương hông [3]. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn dầu gan cá tuyết vào cơ thể lại có thể phá hỏng hoàn toàn mục tiêu bảo vệ xương này.
Một nghiên cứu theo dõi kéo dài 2 năm tại các viện dưỡng lão ở Na Uy trên nhóm người cao tuổi đã ghi nhận một kết quả bất ngờ khi người tham gia được cho dùng 400 IU vitamin D3 từ dầu gan cá tuyết [3]. Mặc dù nồng độ vitamin D3 trong huyết thanh của nhóm can thiệp đã tăng thêm 22 nmol/L (tương đương 8,81 ng/mL), các nhà nghiên cứu không nhận thấy bất kỳ sự khác biệt rõ rệt nào về tỷ lệ gãy xương hông so với nhóm đối chứng dùng dầu gan cá không chứa vitamin D3 [3]. Một trong những lý do được đưa ra để giải thích cho sự thiếu hiệu quả này là người tham gia đã dung nạp một liều lượng vitamin A quá mức đi kèm trong dầu gan cá [3].
Cơ chế sinh học cho thấy tình trạng dư thừa vitamin A (hypervitaminosis A) có thể làm tăng nguy cơ gãy xương do nó ức chế quá trình biệt hóa của tế bào tạo xương (nguyên bào xương) và cản trở sự khoáng hóa của xương [3]. Điều này giải thích vì sao việc uống dồn dập dầu gan cá để bổ sung vitamin D không những không làm xương chắc khỏe hơn mà còn có nguy cơ phản tác dụng do độc tính tích lũy của vitamin A.
Dư thừa vitamin A từ dầu gan cá và nguy cơ khởi phát hen suyễn
Bên cạnh nguy cơ suy giảm chất lượng xương, việc sử dụng các sản phẩm dầu gan cá tuyết có nồng độ vitamin A cao còn để lại dấu ấn tiêu cực lên hệ hô hấp của người trưởng thành [1, 5]. Nhiều người có quan niệm sai lầm rằng các loại vitamin bổ sung từ thiên nhiên đều an toàn tuyệt đối và uống càng nhiều thì hệ miễn dịch càng khỏe mạnh.
Dữ liệu từ Nghiên cứu Sức khỏe Nord-Trondelag (HUNT) tại Na Uy đã cung cấp cái nhìn rõ ràng về nguy cơ này [2]. Nghiên cứu tiến hành theo dõi một quần thể gồm 25.616 người trưởng thành trong độ tuổi từ 19 đến 55 từ giai đoạn 1995–1997 đến 2006–2008 [2]. Phân tích cụ thể trên 17.528 đối tượng ban đầu hoàn toàn không mắc bệnh hen suyễn và có đầy đủ thông tin về thói quen dùng dầu gan cá cho thấy: có 18% (3.076 người) uống dầu gan cá đều đặn hàng ngày trong vòng từ 1 tháng trở lên trong năm trước đó [2].
Sau 11 năm theo dõi, kết quả cho thấy việc sử dụng dầu gan cá tuyết có liên quan đáng kể đến sự gia tăng các trường hợp hen suyễn mới mắc ở người lớn, với tỷ số chênh (OR) là 1,62 (khoảng tin cậy 95% từ 1,32 đến 1,98) sau khi các nhà khoa học đã hiệu chỉnh toàn diện các yếu tố gây nhiễu như tuổi tác, giới tính, hút thuốc lá hàng ngày, mức độ hoạt động thể chất, trình độ học vấn, tình trạng kinh tế xã hội, tiền sử hen suyễn trong gia đình và chỉ số khối cơ thể (BMI) [2]. Mối liên quan thuận chiều này diễn ra đồng nhất ở cả hai nhóm tuổi dưới 40 và từ 40 trở lên, ở cả nam và nữ, không phân biệt người có hay không có tiền sử hen gia đình, cũng như xuất hiện ở cả người có BMI dưới 25 lẫn trên 25 kg/m2 [2]. Nghiên cứu kết luận rằng việc nạp dầu gan cá tuyết có hàm lượng vitamin A cao có mối liên hệ mật thiết với nguy cơ khởi phát hen ở người trưởng thành [2].
Một phân tích sâu hơn công bố năm 2015 từ cùng đoàn hệ HUNT trên 16.952 người tham gia sau 11 năm theo dõi cũng ghi nhận: sau khi loại trừ những người từng mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), viêm phế quản mạn hoặc khí phế thũng, những người chỉ dùng dầu gan cá có tỷ số chênh mắc bệnh hen suyễn mới là 1,55; dùng viên đa vi chất là 1,62 và dùng cả hai loại là 1,61 [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng hàm lượng vitamin A đậm đặc trong công thức dầu gan cá trước đây chính là nguyên nhân hàng đầu làm tăng nguy cơ hen suyễn [4].
Bằng chứng khoa học về lợi ích và các giới hạn thực tế
Bên cạnh các nguy cơ khi dùng quá liều, các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra dầu gan cá tuyết vẫn có những vai trò nhất định đối với một số giai đoạn cuộc đời hoặc bệnh lý chuyên biệt nếu dùng đúng cách, nhưng không phải là "thần dược" cho mọi vấn đề [2, 3, 4, 6].
Về phòng ngừa đái tháo đường típ 1 ở trẻ em, một nghiên cứu bệnh - chứng trên toàn quốc tại Na Uy trên 545 trẻ mắc bệnh và 1.668 đối tượng đối chứng cho thấy: trẻ được cho dùng dầu gan cá tuyết trong năm đầu đời có nguy cơ mắc bệnh đái tháo đường típ 1 thấp hơn rõ rệt (tỷ số chênh hiệu chỉnh OR = 0,74; 95% CI: 0,56 - 0,99) [5]. Tác dụng bảo vệ này có thể đến từ đặc tính chống viêm của các axit béo omega-3 chuỗi dài [5]. Trong nghiên cứu này, việc mẹ dùng dầu gan cá hay các chế phẩm bổ sung vitamin D khác trong thai kỳ, cũng như việc trẻ dùng các chế phẩm vitamin D đơn thuần trong năm đầu đời không cho thấy mối liên hệ rõ rệt [5].
Ngược lại, một nghiên cứu bệnh - chứng khác tại hạt Vest-Agder (Na Uy) trên 85 trẻ mắc bệnh và 1.071 đối chứng lại ghi nhận: việc người mẹ uống dầu gan cá trong thai kỳ giúp giảm nguy cơ mắc đái tháo đường típ 1 ở con với OR chưa hiệu chỉnh là 0,30 (95% CI: 0,12 - 0,75) và vẫn giữ ý nghĩa thống kê sau khi hiệu chỉnh tuổi tác, giới tính, việc bú mẹ và học vấn của mẹ [6]. Tuy vậy, nghiên cứu này lại nhận thấy việc mẹ uống viên bổ sung đa vi chất trong thai kỳ (OR hiệu chỉnh = 1,11), trẻ uống dầu gan cá trong năm đầu đời (OR hiệu chỉnh = 0,82) hay dùng vitamin D khác trong năm đầu đời (OR hiệu chỉnh = 1,27) đều không có mối liên quan đáng kể về mặt thống kê đối với nguy cơ đái tháo đường của trẻ [6].
Đối với bệnh xơ cứng rải rác (Multiple Sclerosis - MS), nghiên cứu EnvIMS (2015) ghi nhận nồng độ vitamin A huyết thanh và nguy cơ MS có mối liên hệ dạng đường cong chữ U trong một nghiên cứu đoàn hệ nhỏ [1]. Khi liều lượng dầu gan cá tuyết tăng lên ở lứa tuổi thanh thiếu niên, nồng độ vitamin A cũng tăng song hành cùng vitamin D và mối quan hệ đáp ứng theo liều này có thể đóng góp vào hiệu quả bảo vệ [1]. Dù vậy, dữ liệu từ hai đoàn hệ phụ nữ lớn lại cho thấy việc nạp carotenoid, vitamin E và omega-3 qua bảng hỏi không liên quan đến nguy cơ mắc căn bệnh này [1].
Đặc biệt, về khả năng phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp cấp, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù tứ, có đối chứng giả dược quy mô rất lớn tại Na Uy thực hiện từ tháng 11/2020 đến tháng 6/2021 trên 34.601 người trưởng thành (18–75 tuổi) không uống bổ sung vitamin D hàng ngày đã cho thấy kết quả bất ngờ [7]. Nhóm can thiệp gồm 17.278 người được uống 5 ml dầu gan cá tuyết mỗi ngày (cung cấp 10 mcg vitamin D), trong khi nhóm đối chứng gồm 17.323 người dùng giả dược trong thời gian trung vị 164 ngày [7]. Kết quả chỉ ra dầu gan cá tuyết không làm giảm nguy cơ nhiễm SARS-CoV-2 (1,31% ở nhóm dầu gan cá so với 1,32% ở nhóm giả dược; RR = 1,00), không làm giảm nguy cơ mắc bệnh nặng (0,70% so với 0,58%; RR = 1,20), không làm giảm tỷ lệ có xét nghiệm âm tính (49,46% so với 49,44%) và cũng không ngăn ngừa các triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp cấp khác tự báo cáo (22,94% so với 22,13%) [7].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Do tính chất tích lũy và khả năng gây hại của các thành phần trong dầu gan cá khi dùng liều cao, một số nhóm đối tượng cần hết sức cẩn trọng trước khi quyết định bổ sung sản phẩm này:
Phụ nữ đang mang thai: Đây là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm. Một nghiên cứu tiến cứu quan sát tại Iceland trên 488 phụ nữ mang thai có nguy cơ thấp cho thấy việc người mẹ dùng dầu gan cá dạng lỏng trong giai đoạn đầu thai kỳ có liên quan đến sự gia tăng mạnh mẽ nguy cơ mắc các rối loạn tăng huyết áp thai kỳ (bao gồm tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật) với tỷ số chênh hiệu chỉnh OR lên tới 4,7 (95% CI: 1,8 - 12,6, P = 0,002) [8]. Mức tiêu thụ axit béo không bão hòa đa chuỗi dài n-3 (n-3 LCPUFA) cũng thể hiện mối liên quan dạng chữ U đối với các rối loạn này (P = 0,008) [8]. Các tác giả cảnh báo rằng việc tiêu thụ liều cao n-3 LCPUFA hoặc các chất dinh dưỡng khác có trong dầu gan cá dạng lỏng ở đầu thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn tăng huyết áp [8]. Do đó, phụ nữ có thai tuyệt đối không tự ý dùng dầu gan cá liều cao để tránh nguy cơ tăng huyết áp thai kỳ và rủi ro ngộ độc vitamin A.
Người cao tuổi và người có nguy cơ loãng xương: Bệnh nhân lớn tuổi có nguy cơ gãy xương cần lưu ý rằng việc bổ sung dầu gan cá quá đà có thể cung cấp lượng vitamin A quá mức, từ đó cản trở quá trình tạo xương và ức chế khoáng hóa xương, làm mất đi lợi ích mong muốn từ vitamin D3 [3].
Người có cơ địa dị ứng, hen suyễn: Người lớn có biểu hiện viêm đường hô hấp hoặc tiền sử dị ứng cần chú ý, vì việc sử dụng các chế phẩm dầu gan cá có nồng độ vitamin A cao có thể liên quan tới sự khởi phát các đợt hen suyễn mới [1, 5].
Hướng dẫn áp dụng thực tế để không bị ngộ độc vitamin A
Để tận dụng các dưỡng chất quý mà không phải đối mặt với nguy cơ dư thừa vitamin A, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sử dụng khoa học sau:
Kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm và nồng độ vitamin A: Trước khi mua, hãy đọc thật kỹ tỷ lệ vi chất. Một muỗng dầu gan cá tuyết tiêu chuẩn thường cung cấp khoảng 5 ml dung dịch [1, 6]. Hãy chắc chắn rằng sản phẩm bạn chọn tuân thủ các tiêu chuẩn hiện đại, tránh xa những loại dầu gan cá có hàm lượng vitamin A quá cao vượt trội so với nhu cầu dinh dưỡng hàng ngày [2].
Không nâng liều dầu gan cá để chữa thiếu vitamin D: Nếu bạn được xét nghiệm máu và chẩn đoán thiếu hụt vitamin D mức độ vừa đến nặng, giải pháp đúng đắn là sử dụng chế phẩm bổ sung vitamin D đơn thuần dưới sự chỉ dẫn của bác sĩ. Tuyệt đối không được tự ý nhân đôi, nhân ba liều dầu gan cá tuyết nhằm mục đích đẩy nồng độ vitamin D lên nhanh, bởi hành động này sẽ kéo theo một lượng cực lớn vitamin A tích tụ lại trong gan, gây nguy cơ ngộ độc và ức chế tế bào xương [3].
Thời điểm và cách dùng thích hợp: Dầu gan cá tuyết là chất béo tan trong dầu, vì vậy thời điểm uống tốt nhất là trong hoặc ngay sau bữa ăn có chứa chất béo lành mạnh để tối ưu hóa sự hấp thu. Tránh dùng cùng lúc với các loại viên uống vitamin tổng hợp khác nếu trong thành phần của chúng đã có sẵn vitamin A [4].
Lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến chuyên gia: Việc bổ sung bất kỳ hoạt chất dinh dưỡng nào cũng cần dựa trên nhu cầu thực tế của từng cá nhân. Không nên coi dầu gan cá tuyết là biện pháp phòng ngừa nhiễm trùng đường hô hấp cấp thay thế cho các biện pháp y tế thông thường [7].
Dầu gan cá tuyết là một nguồn dinh dưỡng cổ truyền giá trị, cung cấp đồng thời vitamin D và axit béo omega-3 [1, 3]. Dù vậy, ranh giới giữa bổ sung vi chất và quá liều rất mong manh, nhất là khi loại dầu này chứa kèm hàm lượng vitamin A tự nhiên tan trong mỡ [1, 2]. Để bảo vệ sức khỏe lâu dài, người dùng hãy luôn kiểm soát chặt chẽ liều lượng theo đúng khuyến nghị của nhà sản xuất và thăm khám bác sĩ chuyên khoa nếu có ý định điều trị thiếu hụt dinh dưỡng.
