Phụ nữ mang thai khi nhận chẩn đoán tiểu đường thai kỳ thường lo lắng tìm cách hạ đường huyết nhanh. Nhiều người nghĩ đến việc tự ý áp dụng chế độ ăn keto (cắt giảm carbohydrate cực đoan) theo các chia sẻ trên mạng xã hội.

Câu trả lời y khoa hiện nay là thai phụ không nên tự ý ăn keto. Hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học khẳng định chế độ ăn ketogenic an toàn cho việc điều trị tiểu đường thai kỳ [1]. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng chỉ đánh giá chế độ giảm carbohydrate vừa phải, không ủng hộ việc cắt bỏ gần như toàn bộ tinh bột [2], [3].

Rủi ro khi cắt giảm carbohydrate cực đoan ở thai phụ

Chế độ ăn ketogenic đòi hỏi cắt giảm lượng carbohydrate xuống mức rất thấp để ép cơ thể chuyển sang trạng thái đốt mỡ tạo thể ceton (ketosis). Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) khuyến nghị lượng carbohydrate tối thiểu cho phụ nữ mang thai là 175 g mỗi ngày [2], [4]. Mức tiêu thụ tối thiểu này bảo đảm nguồn cung năng lượng cho sự phát triển của thai nhi và phòng ngừa việc cơ thể mẹ tích tụ ceton [2], [4].

Khi lượng carbohydrate giảm xuống dưới 165 g/ngày, nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ở thai phụ tăng lên [2]. Dữ liệu tổng hợp từ 11 báo cáo cho thấy mức carbohydrate tối ưu để hỗ trợ thai nhi phát triển bình thường nằm trong khoảng 47% đến 70% tổng năng lượng khẩu phần [2]. Tác động của việc nạp dưới 175 g carbohydrate mỗi ngày lên nồng độ ceton máu cũng như nồng độ triglycerid và axit béo tự do ở mẹ vẫn chưa được làm rõ [2].

Các nghiên cứu so sánh mức carbohydrate trong tiểu đường thai kỳ

Các nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng đối với tiểu đường thai kỳ chủ yếu thử nghiệm mức hạn chế carbohydrate vừa phải (khoảng 40% đến 45% năng lượng), không phải chế độ keto:

Một thử nghiệm trên 30 phụ nữ mang thai mắc tiểu đường thai kỳ (tuổi trung bình 28,7 và thai kỳ khoảng 29,2 tuần) so sánh chế độ ăn 45% carbohydrate với 65% carbohydrate trong 2 tuần [5]. Cả hai nhóm đều không xuất hiện thể ceton trong nước tiểu và kết quả sản khoa không khác biệt [5]. Nhóm ăn 45% carbohydrate ghi nhận đường huyết sau ăn sáng giảm từ 102 xuống 94 mg/dl, sau ăn trưa từ 105 xuống 99 mg/dl và sau ăn tối từ 112 xuống 103 mg/dl [5].

Một nghiên cứu quan sát năm 1998 chia nhóm thai phụ kiểm soát bằng chế độ ăn dưới 42% carbohydrate và trên 45% carbohydrate [6]. Nhóm ăn dưới 42% carbohydrate có đường huyết sau ăn thấp hơn, tỷ lệ dùng insulin giảm (RR 0,14), tỷ lệ trẻ lớn so với tuổi thai thấp hơn (RR 0,22) và tỷ lệ mổ lấy thai do thai to thấp hơn (RR 0,15) [6].

Một nghiên cứu chéo nhỏ năm 1984 trên 5 thai phụ trong 4 ngày so sánh chế độ ăn ít chất béo, nhiều carbohydrate chưa tinh chế với chế độ ít carbohydrate [7]. Chế độ nhiều carbohydrate chưa tinh chế giúp cải thiện dung nạp glucose tốt hơn, nồng độ axit béo tự do thấp hơn (590 so với 690 micromol/l) và cholesterol thấp hơn (5,9 so với 6,3 mmol/l) [7].

Tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2024 từ 13 nghiên cứu trên 877 người tham gia cho thấy chế độ ăn ít carbohydrate không mang lại khác biệt đáng kể so với chăm sóc thông thường về đường huyết lúc đói, nhu cầu insulin, cân nặng sơ sinh, tỷ lệ mổ lấy thai hay tỷ lệ thai to [8].

Ưu tiên chất lượng carbohydrate thay vì cắt bỏ tinh bột

Thay vì cắt bỏ tinh bột cực đoan, y văn khoa học ủng hộ việc tập trung vào chất lượng của carbohydrate [1], [8]. Chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp (low GI) dựa trên nguồn carbohydrate phức hợp chất lượng cao giúp giảm nhu cầu dùng insulin và giảm nguy cơ thai to [1].

Phân tích gộp năm 2024 xác nhận chế độ ăn có tải lượng đường huyết thấp (low GL) giúp giảm nguy cơ sinh con to với tỷ số nguy cơ RR là 0,51 [8]. Chế độ ăn Địa Trung Hải cũng được ghi nhận là an toàn trong thai kỳ [1]. Việc duy trì lượng carbohydrate hợp lý giúp thực đơn linh hoạt, dễ tuân thủ lâu dài hơn so với các thực đơn kiêng khem khắc nghiệt [1].

Những điều khoa học hiện tại chưa biết

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác định mức độ an toàn của chế độ ăn keto thực sự (dưới 50 g carbohydrate/ngày) đối với kết quả chu sinh và sự phát triển trí não lâu dài của thai nhi [1], [2]. Tác động chính xác của việc ăn dưới 175 g carbohydrate/ngày lên nồng độ thể ceton trong máu mẹ vẫn chưa có dữ liệu đầy đủ [2].

Các thử nghiệm can thiệp giảm carbohydrate hiện có đa phần theo dõi trong thời gian ngắn và có sự khác biệt lớn về thiết kế nghiên cứu [5], [8], [7]. Các nhà nghiên cứu đang tiếp tục tiến hành các thử nghiệm tính khả thi đối với mức carbohydrate 130-150 g/ngày để xác định hiệu quả lâm sàng trước khi đưa ra khuyến nghị chính thức [3].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Phụ nữ được chẩn đoán mắc tiểu đường thai kỳ hoặc đái tháo đường thai kỳ từ trước tuyệt đối không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto [1], [4]. Người có nguy cơ suy dinh dưỡng, thai chậm phát triển hoặc đang dùng thuốc kiểm soát đường huyết cần tránh cắt giảm năng lượng đột ngột vì có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết nguy hiểm và thiếu vi chất [2], [8].

Mọi sự điều chỉnh tỷ lệ các nhóm chất trong thai kỳ đều cần được thảo luận trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng.

Cách tiếp cận dinh dưỡng an toàn trong thai kỳ

Dựa trên các bằng chứng y khoa hiện tại, việc kiểm soát đường huyết thai kỳ nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Đảm bảo lượng carbohydrate tối thiểu: Không tự ý cắt carb xuống dưới 175 g mỗi ngày nếu không có chỉ định y khoa [2], [4].
  • Lựa chọn nguồn carb phức hợp: Thay thế tinh bột tinh chế bằng các loại ngũ cốc nguyên cám, thực phẩm có chỉ số GI thấp và tải lượng đường huyết thấp để ổn định đường huyết sau ăn [1], [8], [7].
  • Chia nhỏ bữa ăn: Theo dõi phản ứng đường huyết sau các bữa ăn chính, đặc biệt là bữa sáng, để điều chỉnh lượng tinh bột phù hợp theo hướng dẫn y tế [5].
  • Không để cơ thể rơi vào tình trạng thiếu năng lượng: Đảm bảo tổng năng lượng khẩu phần đủ để thai nhi phát triển bình thường [2].

Tiểu đường thai kỳ cần được quản lý bằng dinh dưỡng khoa học nhằm đảm bảo an toàn cho cả mẹ và thai nhi. Cắt giảm carb cực đoan theo trào lưu keto không có bằng chứng an toàn và tiềm ẩn nguy cơ thiếu chất. Hãy tập trung vào chất lượng tinh bột hấp thu chậm và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng thực đơn cá nhân hóa.