Nhiều người truyền tai uống duyên đơn (còn gọi là hồng đơn, duyên phấn) để an thần, trị giun, chữa mất ngủ hoặc co giật. Đây là quan niệm dân gian sai lầm, tiềm ẩn nguy cơ tử vong do nhiễm độc chì nặng. Duyên đơn chứa hợp chất chì oxit, một kim loại nặng cực độc với cơ thể người.

Uống hoặc nuốt các chế phẩm chứa chì không giúp an thần hay diệt ký sinh trùng. Ngược lại, hành vi này đưa trực tiếp độc chất chì vào cơ thể, dẫn đến tổn thương máu, gan, thận, ruột và suy đa tạng.

Bản chất của duyên đơn và nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng

Duyên đơn trong y học dân gian vốn là khoáng dược từ hợp chất chì, thường được chế biến thủ công dạng bột hoặc hoàn tán. Trái với niềm tin cho rằng chất này làm dịu thần kinh hay xổ giun, chì hoàn toàn không có bất kỳ vai trò hay chức năng sinh học hữu ích nào trong cơ thể người [1]. Chì được xếp vào nhóm các chất độc môi trường nghiêm trọng nhất trên toàn cầu [1].

Khi uống duyên đơn, muối chì đi vào đường tiêu hóa và phân tán nhanh chóng qua tuần hoàn [2]. Thay vì cải thiện sức khỏe, độc chất này tích tụ âm thầm, phá hủy hồng cầu, làm suy giảm hoạt động của hệ tiêu hóa và tấn công các cơ quan nội tạng [3], [4].

Chì tàn phá cơ thể như thế nào khi đi vào đường tiêu hóa?

Kim loại chì khi đi vào ruột gây độc tế bào, ức chế quá trình tổng hợp máu và phá vỡ cấu trúc hồng cầu. Nhiễm độc chì dẫn đến tình trạng thiếu máu đẳng bào (normocytic anaemia) và xuất hiện các hạt chấm kiềm (basophilic stippling) đặc trưng trên tiêu bản hồng cầu [3], [4]. Bệnh nhân thường mệt mỏi toàn thân, giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng và suy kiệt [5], [4].

Đồng thời, nồng độ chì cao trong máu gây tổn thương tế bào gan, biểu hiện qua tình trạng viêm gan mức độ thấp, men gan tăng cao và rối loạn chuyển hóa porphyrin trong nước tiểu [4], [6]. Nếu không can thiệp kịp thời, tổn thương tích tụ trên nhiều cơ quan sẽ dẫn tới suy đa tạng đe dọa tính mạng [5].

Y văn thế giới ghi nhận gì về nhiễm độc chì do thuốc truyền thống?

Các nghiên cứu lâm sàng đã công bố nhiều báo cáo về tình trạng ngộ độc kim loại nặng do sử dụng thuốc thảo dược hoặc thuốc cổ truyền chứa lượng chì cao [3], [5], [4], [1].

Năm 1992, y văn ghi nhận ca bệnh nam giới 37 tuổi xuất hiện đau bụng, chán ăn, mệt mỏi và viêm gan mức độ nhẹ kèm thiếu máu đẳng bào có hạt chấm kiềm nổi rõ sau khi dùng hai loại thảo dược bổ phế vị từ Ấn Độ [4]. Bệnh nhân đau bụng dữ dội phải dùng thuốc giảm đau nhóm opioid và sau đó hồi phục dần sau 5 ngày điều trị thải độc chì bằng phương pháp tạo phức (chelation therapy) với calcium EDTA [4]. Phân tích các viên thuốc người này uống cho thấy hàm lượng chì rất cao [4].

Năm 2005, một báo cáo khác mô tả bệnh nhân nam 46 tuổi dùng thuốc cổ truyền Ayurvedic trong một tháng [3]. Người này nhập viện vì đau dữ dội toàn thân, thiếu máu đẳng bào, chảy máu trực tràng đỏ tươi, buồn nôn, nôn, sụt cân, chán ăn, đau bụng và táo bón [3]. Xét nghiệm phết máu cho thấy hiện tượng chấm kiềm ở hồng cầu và nồng độ chì máu ở mức 0,77 mg/l, bắt nguồn từ thuốc có hàm lượng chì rất cao [3]. Bệnh nhân được điều trị thành công bằng thuốc thải chì đường uống 2,3-dimercaptosuccinic acid [3].

Năm 2024, một phụ nữ 58 tuổi nhập viện với triệu chứng đau bụng, mệt mỏi toàn thân, chán ăn và thiếu máu sau thời gian uống viên nang thảo dược chữa đái tháo đường [5]. Xét nghiệm chỉ ra nồng độ chì máu tăng cao do thuốc chứa lượng kim loại nặng độc hại, cảnh báo nguy cơ tử vong nếu không phát hiện kịp thời [5].

Tương tự, năm 2017, một trường hợp khác uống thuốc bột cổ truyền trị tiểu đường trong suốt 8 tháng cũng bị nhiễm độc chì với các triệu chứng rối loạn tiêu hóa kéo dài [1]. Báo cáo năm 2001 cũng nhấn mạnh ngộ độc chì từ thuốc thảo dược có thể biểu hiện dưới dạng "bụng ngoại khoa cấp" kèm tăng men gan và tăng porphyrin niệu [6].

Bên cạnh nguồn thuốc thảo dược, việc nuốt phải các vật thể chứa chì trong đời sống như mảnh tấm lợp chì cũng gây nhiễm độc cấp và mạn tính [2]. Một công nhân 37 tuổi nuốt các mẩu kim loại từ tấm lợp mái trong vài tuần do hội chứng thích ăn dị vật (pica) đã phải nhập viện vì đau bụng kéo dài 2 tuần, nồng độ hemoglobin giảm xuống 8,7 g/dL và nồng độ chì máu lên tới 112,4 microg/dL, phải qua nhiều đợt thải độc bằng CaNa2EDTA và succimer đường uống mới hồi phục [2]. Các nguồn phơi nhiễm khác gồm đạn chì, lớp men chì trên đồ gốm sứ chưa nung chuẩn, kẹo nhiễm chì hoặc các bài thuốc cổ truyền dân tộc [2].

Bằng chứng lâm sàng: Cảnh báo lớn về việc chậm trễ chẩn đoán

Điểm chung của các ca nhiễm độc chì qua đường uống là triệu chứng rất mơ hồ, dễ chẩn đoán nhầm sang các bệnh lý đường tiêu hóa khác [3], [7]. Bệnh nhân thường chỉ biểu hiện nôn mửa, táo bón, đau bụng cơn tái diễn hoặc sụt cân, khiến bác sĩ ban đầu khó nghĩ tới nguyên nhân ngộ độc kim loại [3], [7].

Nhiễm độc chì ở người lớn ngoài môi trường làm việc nghề nghiệp thường bị bỏ qua [4], [7], [8]. Thuốc thảo dược, thuốc dân gian không rõ nguồn gốc chính là nguồn gây độc chì nguy hiểm và bị đánh giá thấp trong cộng đồng [3], [4], [8]. Khi độc chất tích tụ lâu ngày, tình trạng thiếu máu nặng và suy gan, suy đa tạng sẽ tiến triển thầm lặng [5], [4], [6].

Hiểu lầm thường gặp về duyên đơn và thuốc dân gian

Nhiều người lầm tưởng bài thuốc gia truyền từ khoáng chất hay thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, "không có tác dụng phụ" [5]. Đây là quan niệm hết sức sai lầm được lan truyền qua mạng xã hội và truyền miệng [5].

Việc mua bán thuốc cổ truyền, thuốc bột, viên hoàn không rõ nguồn gốc một cách dễ dàng, không cần đơn thuốc, khiến nhiều người tự ý mua dùng để trị tiểu đường, an thần, tẩy giun [5], [1]. Trong thực tế, các phương thuốc tự chế hoặc bào chế không kiểm định thường chứa lượng kim loại nặng ở mức kịch độc [5], [1].

Ai cần tuyệt đối tránh xa duyên đơn?

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý uống duyên đơn, hồng đơn hay bất kỳ loại thuốc bột dân gian không rõ kiểm định [3], [5]. Đặc biệt, những người sau đây gặp rủi ro biến chứng cao nhất nếu phơi nhiễm:

  • Người cao tuổi: Bệnh nhân lớn tuổi dùng thuốc thảo dược chứa chì dễ bị táo bón, nôn mửa, thiếu máu nặng và thường bị chẩn đoán muộn do trùng lắp bệnh tuổi già [7].
  • Trẻ em: Nhóm tuổi có nguy cơ tổn thương thần kinh và tiêu hóa nghiêm trọng khi nuốt phải các dị vật hoặc chất chứa kim loại nặng [2].
  • Người mắc bệnh mạn tính: Bệnh nhân tiểu đường, viêm gan, bệnh thần kinh nếu dùng thêm duyên đơn sẽ khiến gan và thận suy sụp nhanh hơn [3], [5], [4].

Giải pháp thực tế bảo vệ sức khỏe và xử trí phơi nhiễm

Để phòng tránh ngộ độc chì đe dọa tính mạng, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Ngừng ngay hành vi uống duyên đơn, hồng đơn hoặc các loại bột khoáng dân gian để trị giun, an thần. Với bệnh giun sán hoặc rối loạn giấc ngủ, cần đến cơ sở y tế để được chỉ định các thuốc hiện đại đã được kiểm duyệt an toàn.
  • Không tự ý mua và sử dụng các sản phẩm thảo dược, thuốc hoàn tán trôi nổi qua mạng internet mà không có chỉ định từ bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép [5].
  • Khi thấy người thân xuất hiện các triệu chứng như đau bụng kéo dài không rõ nguyên nhân, mệt mỏi, thiếu máu, sụt cân, men gan cao sau khi sử dụng thuốc cổ truyền, cần đưa ngay đến bệnh viện và báo rõ tiền sử dùng thuốc để bác sĩ làm xét nghiệm định lượng chì máu [3], [5], [4], [7].
  • Quá trình điều trị nhiễm độc chì đòi hỏi phác đồ chuyên khoa giải độc bằng thuốc tạo phức (chelation) như calcium EDTA hoặc succimer dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ hồi sức chống độc [3], [2], [4], [7].

Uống duyên đơn để an thần, trị giun là hủ tục phản khoa học và đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Chì là chất độc hủy hoại tạng phủ, không phải là thuốc chữa bệnh. Khi gặp vấn đề sức khỏe, người dân cần đến bệnh viện khám và tuân thủ hướng dẫn y khoa chính thống.