Nhiều phụ nữ mang thai khi gặp các vấn đề ngoài da hoặc nghe theo kinh nghiệm truyền miệng thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền thống mà không lường trước nguy cơ tiềm ẩn. Trong số đó, duyên đơn (còn gọi là hồng đơn hay diên đơn) là một loại dược liệu cổ truyền chứa thành phần chính là oxit chì, thường được dùng để bôi ngoài da, trị lở loét hoặc thậm chí uống theo một số bài thuốc dân gian không kiểm chứng. Việc vô tình tiếp xúc hoặc sử dụng chế phẩm này đưa một lượng lớn kim loại nặng vào cơ thể mẹ bầu, tạo nên mối nguy hiểm thường trực cho thai nhi đang phát triển trong bụng mẹ.
Dù y học cổ truyền có thể ghi nhận tác dụng nhất định của vị thuốc này trong các bài trị liệu cũ, nhưng từ góc độ y khoa hiện đại, chì là một chất độc tích lũy vô cùng nguy hiểm. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trực tiếp khảo sát chế phẩm "duyên đơn" cụ thể trên thai phụ; tuy nhiên, các dữ liệu khoa học về nhiễm độc chì tiền sản đã chứng minh rõ ràng: kim loại chì xâm nhập từ mẹ có thể vượt qua hàng rào tự nhiên, gây cản trở tăng trưởng thai nhi, tăng nguy cơ sinh non, vỡ ối sớm và làm biến đổi cấu trúc kết nối thần kinh não bộ của trẻ.
Chì vượt hàng rào sinh học xâm nhập thai nhi thế nào
Kim loại chì sau khi xâm nhập vào cơ thể mẹ sẽ lưu hành trong tuần hoàn máu và dễ dàng vượt qua nhau thai để tiếp cận trực tiếp cơ thể thai nhi [1]. Không những thế, độc chất này còn vượt qua hàng rào máu não để lắng đọng vào các mô tế bào non nớt của thai đang trong giai đoạn phân chia mạnh mẽ [1].
Nhau thai vốn là lá chắn bảo vệ và nuôi dưỡng mầm sống, nhưng khi mẹ tiếp xúc với các sản phẩm chứa chì trước hoặc trong thai kỳ, nồng độ chì trong máu cuống rốn của trẻ sơ sinh sẽ tăng cao [1]. Sự hiện diện của chì tại bánh nhau làm gián đoạn quá trình trao đổi chất và dưỡng khí, khiến môi trường buồng tử cung trở nên độc hại đối với sự phát triển bình thường của trẻ [2], [1].
Bằng chứng về nguy cơ sinh non và biến chứng thai kỳ
Nhiều thai phụ băn khoăn liệu tích lũy chì có gây sảy thai hay chuyển dạ sớm hay không. Một nghiên cứu công bố năm 2003 đã tiến hành đo nồng độ chì tích tụ trực tiếp trong mô bánh nhau ở 89 trường hợp thai phụ để tìm hiểu mối liên hệ này [2]. Các nhà khoa học ghi nhận nồng độ chì trung bình trong mô khô là 113,4 ng/g (độ lệch chuẩn 58,0) [2].
Khi phân tích kết cục thai kỳ, nhóm nghiên cứu phát hiện ở những thai phụ gặp tình trạng vỡ màng ối sớm và chuyển dạ sinh non (tuổi thai từ 37 tuần trở xuống), nồng độ chì trong nhau thai cao hơn hẳn so với những người sinh đủ tháng [2]. Đáng chú ý, tỷ lệ gặp các kết cục thai kỳ bất thường ở nhóm có nồng độ chì trong bánh nhau trên 120 ng/g lên tới 40,6%, trong khi ở nhóm có nồng độ chì dưới mức này chỉ là 8,8% [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2003 cũng chỉ ra rằng mức chì cao trong nhau thai nhìn chung không liên quan trực tiếp đến việc làm giảm chu vi vòng đầu, chu vi vòng bụng hay chiều dài sơ sinh ở nhóm này [2]. Mặc dù vậy, nguy cơ chuyển dạ sinh non do tổn thương màng ối vẫn là mối đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của thai kỳ [2].
Tác động tiêu cực đến cân nặng và tầm vóc sơ sinh
Ảnh hưởng của chì đến sự tăng trưởng hình thể thai nhi đã được theo dõi qua nhiều nghiên cứu đoàn hệ lớn. Năm 2013, một nghiên cứu tại vùng nông thôn ven biển vịnh Lai Châu (Trung Quốc) thu thập mẫu từ 252 cặp mẹ con trong giai đoạn 2010 - 2011 để đánh giá mức độ phơi nhiễm chì thấp trước sinh [3]. Kết quả ghi nhận mức chì trung vị trong máu mẹ là 3,20 mcg/dL và trong máu cuống rốn là 2,52 mcg/dL [3].
Khi phân tích số liệu, sự gia tăng nồng độ chì trong máu mẹ có mối liên hệ mật thiết với việc sụt giảm cân nặng sơ sinh (hệ số beta = -148,99; khoảng tin cậy 95%: -286,33 đến -11,66) [3]. Đồng thời, mức chì trong máu cuống rốn tăng cũng tỷ lệ nghịch với chiều dài của trẻ sơ sinh (hệ số beta = -0,84; khoảng tin cậy 95%: -1,52 đến -0,16) [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng ngay cả mức phơi nhiễm chì thấp trong thai kỳ cũng có thể gây bất lợi cho sự tăng trưởng của thai nhi [3].
Mối liên hệ này tiếp tục được củng cố qua nghiên cứu năm 2018 trên 944 cặp mẹ con thuộc nghiên cứu đoàn hệ PROGRESS [4]. Đánh giá nồng độ chì máu mẹ trong ba tháng giữa thai kỳ cho thấy sự sụt giảm điểm chuẩn z-score về cân nặng theo tuổi thai (BWGA) khi lượng chì máu tăng (beta = -0,06; p = 0,06 ở mô hình hồi quy tuyến tính) [4]. Đặc biệt, phân tích hồi quy phân vị cho thấy tác động này nghiêm trọng hơn rõ rệt ở những thai nhi vốn đã chậm phát triển (dưới phân vị thứ 30 của BWGA z-score, beta dao động từ -0,08 đến -0,13, p < 0,05) [4]. Mẹ ở nhóm có nồng độ chì cao nhất (tứ phân vị cao nhất) có nguy cơ sinh con nhẹ cân so với tuổi thai (SGA) cao gấp 1,62 lần (khoảng tin cậy 95%: 0,99 đến 2,65) so với nhóm thấp nhất [4].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 thuộc Đoàn hệ Nghiên cứu Trẻ em Quốc gia ghi nhận chì trong máu mẹ (lấy từ tuần thứ 6 đến 32) có tác động phân hóa theo giới tính thai nhi [5]. Ở các bé gái, nồng độ chì cao liên quan nghịch với cân nặng sơ sinh, chiều dài sơ sinh, chu vi vòng đầu và cả tuổi thai khi sinh [5]. Nghiên cứu này cũng phát hiện sự tương tác hiệp đồng nguy hại giữa chì và thủy ngân tổng số đối với các chỉ số sinh [5].
Chì làm biến đổi mạng lưới thần kinh và trí tuệ trẻ
Không chỉ cản trở cân nặng, chì còn can thiệp sâu sắc vào tiến trình hình thành hệ thần kinh của bào thai. Nghiên cứu thực hiện năm 2019 sử dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) não thai nhi kết hợp đo lượng chì từ giọt máu khô sơ sinh để khảo sát kết nối thần kinh [6]. Các nhà khoa học phát hiện sự khác biệt rõ rệt giữa nhóm thai nhi tiếp xúc với chì và nhóm không phơi nhiễm [6].
Ở thai nhi bình thường không phơi nhiễm chì, kết nối giữa hai bán cầu não gia tăng mạnh mẽ theo tuổi thai [6]. Ngược lại, ở nhóm thai nhi bị phơi nhiễm chì, các kết nối từ vỏ não đai sau (PCC) đến vỏ não trước trán bên (PFC) lại gia tăng bất thường [6]. Đây là bằng chứng đầu tiên chỉ ra rằng kim loại độc hại này làm thay đổi cấu trúc kết nối thần kinh ở các vùng não chịu trách nhiệm về nhận thức bậc cao và chức năng điều hòa ngay từ khi trẻ còn chưa chào đời [6].
Về mặt phát triển trí tuệ, một nghiên cứu tại Mexico City theo dõi 146 thai phụ trong từng giai đoạn mang thai đã đo lường chỉ số phát triển tâm thần (MDI) của trẻ khi 12 và 24 tháng tuổi bằng thang đo Bayley [7]. Mức chì máu mẹ trung bình trong ba tháng đầu thai kỳ là 7,1 ± 5,1 mcg/dL, với 14% mẫu vượt ngưỡng 10 mcg/dL [7]. Kết quả cho thấy nồng độ chì trong huyết tương và máu toàn phần của mẹ trong ba tháng đầu (nhưng không phải ba tháng giữa hay ba tháng cuối) là yếu tố dự báo có ý nghĩa thống kê về điểm số MDI thấp hơn của trẻ [7]. Cứ mỗi độ lệch chuẩn tăng thêm của chì huyết tương trong ba tháng đầu gắn liền với việc giảm 3,5 điểm MDI [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc bôi dân gian
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm các loại thuốc sắc, thuốc bột bôi ngoài da hay cao dán gia truyền có thành phần duyên đơn là "lành tính" vì chỉ dùng ngoài, không qua đường uống. Thực tế, chì có thể thẩm thấu qua các vết lở loét hoặc hấp thu qua da và niêm mạc để đi vào hệ tuần hoàn máu mẹ, từ đó trực tiếp truyền sang thai nhi qua cuống rốn [1].
Thêm vào đó, việc nghĩ rằng chỉ khi tiếp xúc với liều cực lớn mới bị ngộ độc là hoàn toàn sai lầm. Các bằng chứng khoa học khẳng định ngay cả mức phơi nhiễm chì thấp trước sinh cũng đủ khả năng kìm hãm sự tăng trưởng thể chất và làm giảm điểm số phát triển trí tuệ của trẻ nhỏ sau này [3], [7].
Ai nên đặc biệt thận trọng với phơi nhiễm chì
Phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và phụ nữ đang mang thai là đối tượng cần được bảo vệ nghiêm ngặt nhất trước các nguồn tiếp xúc với chì [1]. Cơ thể người mẹ lưu giữ kim loại này trong xương; khi mang thai, nhu cầu chuyển hóa canxi có thể kích hoạt quá trình phóng thích chì từ xương vào máu gây ảnh hưởng xấu tới thai [1].
Những mẹ bầu có thai kỳ nguy cơ cao, thai có dấu hiệu kém phát triển trong buồng tử cung lại càng nhạy cảm gấp bội với độc tính của chì [4]. Độc chất này tác động mạnh mẽ hơn lên nhóm thai nhi vốn đã có cân nặng thấp, đẩy nguy cơ sinh con nhẹ cân so với tuổi thai lên mức báo động [4].
Cách bảo vệ thai kỳ và khuyến cáo thực tế
Biện pháp can thiệp quan trọng nhất được y văn quốc tế nhấn mạnh là phòng ngừa ban đầu: loại bỏ triệt để các nguồn phơi nhiễm chì trong suốt vòng đời, đặc biệt ở phụ nữ sinh đẻ [1]. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc nam, thuốc bắc, bột bôi da dân gian không rõ nguồn gốc, các chế phẩm truyền miệng chứa duyên đơn, hồng đơn hay diên đơn để chữa bệnh hoặc dưỡng thai.
Nếu thai phụ từng vô tình bôi hoặc uống các loại thuốc gia truyền nghi ngờ chứa duyên đơn, cần ngưng dùng ngay lập tức và mang mẫu thuốc đến gặp bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia độc chất. Bác sĩ sẽ chỉ định các xét nghiệm tầm soát chuyên sâu để định lượng chì máu và theo dõi chặt chẽ sự phát triển hình thái, cân nặng của thai nhi qua siêu âm định kỳ.
Việc bảo đảm một thai kỳ khỏe mạnh đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối với mọi chế phẩm đưa vào cơ thể mẹ. Tiếp xúc với chì từ các bài thuốc không rõ ràng không chỉ đe dọa tuần hoàn thai mà còn để lại những tổn thương thần kinh âm thầm, kéo dài suốt cuộc đời con trẻ.
