Thuốc cam chứa duyên đơn: Vì sao trẻ nhỏ đối mặt nguy cơ ngộ độc chì?

Nhiều bậc phụ huynh vẫn giữ thói quen tìm mua các loại thuốc cam không rõ nguồn gốc để bôi hoặc cho con uống khi trẻ bị tưa lưỡi, biếng ăn, loét miệng hay rôm sảy. Họ tin rằng đây là bài thuốc gia truyền lành tính, giúp trẻ tăng cân và giải độc cơ thể. Tuy nhiên, ít ai ngờ rằng nhiều loại bột màu đỏ cam này lại bị pha trộn duyên đơn – một hợp chất chứa hàm lượng chì cực cao, trực tiếp đe dọa đến tính mạng của trẻ nhỏ.

Thuốc cam chứa duyên đơn là một trong những nguyên nhân phổ biến gây ngộ độc chì cấp và mạn tính ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Khi chì xâm nhập vào cơ thể non nớt của trẻ, kim loại độc hại này nhanh chóng ngấm vào máu, tấn công các cơ quan nội tạng, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương và hệ tiêu hóa ^[1], ^[2]. Đáng lo ngại hơn, tổn thương thần kinh do chì gây ra ở trẻ nhỏ thường rất nặng nề, có thể để lại di chứng vĩnh viễn hoặc thậm chí dẫn đến tử vong ^[3].

Duyên đơn thực chất là gì và vì sao có trong thuốc cam?

Trong dân gian, thuốc cam vốn được hiểu là các bài thuốc cổ truyền dùng để điều trị các chứng bệnh về tiêu hóa hoặc ngoài da ở trẻ nhỏ. Để tạo màu sắc bắt mắt (thường là đỏ cam hoặc đỏ tươi) hoặc tăng trọng lượng, nhiều cơ sở sản xuất thủ công đã trộn thêm duyên đơn (còn gọi là hồng đơn) vào thành phần của thuốc ^[4]. Duyên đơn thực chất là chì oxit ($Pb_3O_4$), một hợp chất kim loại nặng thường được dùng phổ biến trong công nghiệp sản xuất sơn hoặc ắc quy ^[4].

Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã phân tích 16 mẫu hồng đơn (duyên đơn) thu thập từ thị trường và ghi nhận hàm lượng chì trung bình lên tới 817.000 mg/kg, thành phần chủ yếu là chì tetroxide ($Pb_3O_4$) ^[4]. Khi kiểm tra loại bột phấn dân gian dùng bôi ngoài da cho trẻ sơ sinh, các nhà nghiên cứu phát hiện lượng chì lên đến 214.000 mg/kg do bị cố tình trộn hồng đơn vào bột talc ^[4]. Việc đưa một hợp chất dùng trong công nghiệp nặng vào cơ thể trẻ thông qua đường uống hoặc bôi ngoài da tạo ra mối đe dọa nhiễm độc chì cực kỳ nghiêm trọng ^[1], ^[4].

Cơ chế tác động: Vì sao trẻ nhỏ dễ bị chì hủy hoại cơ thể?

Hàng rào máu não và hệ thống miễn dịch của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tuổi chưa phát triển hoàn thiện, khiến trẻ trở nên nhạy cảm hơn rất nhiều so với người lớn trước các tác nhân độc hại từ môi trường ^[2]. Khi trẻ uống hoặc bôi thuốc cam có chứa duyên đơn, chì dễ dàng hấp thu qua niêm mạc ruột non hoặc thẩm thấu qua các vùng da bị tổn thương, nứt nẻ ^[1], ^[4]. Không những vậy, chì còn có thể lây truyền từ mẹ sang con nếu người mẹ sử dụng thuốc y học cổ truyền có chì để bôi ngoài da trong quá trình chăm sóc con ^[1].

Các chuyên gia y tế nhấn mạnh rằng ở trẻ em hoàn toàn không có ngưỡng nồng độ chì trong máu nào được coi là an toàn ^[1]. Một khi kim loại này đã xâm nhập vào vòng tuần hoàn, nó sẽ cạnh tranh và ức chế các enzym quan trọng, làm suy giảm quá trình tổng hợp huyết sắc tố gây thiếu máu nặng ^[2], ^[5]. Nguy hiểm hơn, chì vượt qua hàng rào máu não chưa trưởng thành, làm gián đoạn dẫn truyền thần kinh, gây tổn thương tế bào não, phù não và teo tế bào thần kinh không thể hồi phục ^[6], ^[3].

Bằng chứng khoa học: Các tổn thương thần kinh và tiêu hóa nặng nề

Tác động độc hại của các bài thuốc cổ truyền chứa chì đối với trẻ em đã được ghi nhận qua nhiều báo cáo lâm sàng và tổng quan nghiên cứu quy mô trên thế giới:

Một báo cáo tổng quan năm 2008 đã phân tích 76 trường hợp bệnh não do chì liên quan đến việc dùng thuốc y học cổ truyền được công bố từ năm 1966 đến năm 2007 ^[3]. Kết quả cho thấy có tới 95% số ca bệnh rơi vào nhóm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ (72 trường hợp), trong khi người lớn chỉ chiếm 5% ^[3]. Trong số 72 trẻ nhỏ mắc bệnh não do chì, có đến 8 trường hợp tử vong (chiếm tỷ lệ 11%) và ít nhất 15 trẻ phải chịu các tổn thương thần kinh vĩnh viễn (chiếm tỷ lệ 21%) ^[3]. Trong số 4 ca ở người lớn, cũng có ít nhất một người bị suy giảm thần kinh kéo dài ^[3].

Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2023 tại một bệnh viện ở Quảng Tây (Trung Quốc) đã phân tích dữ liệu của 32 trẻ em từ 0 đến 6 tuổi bị ngộ độc chì giai đoạn 2010–2018 ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các yếu tố nguy cơ hàng đầu gây ngộ độc trong nhóm trẻ này bắt nguồn từ thuốc y học cổ truyền, chẳng hạn như bột phấn bôi da ^[2]. Về triệu chứng tiêu hóa và thần kinh, đa số trẻ nhập viện đều có biểu hiện hiếu động thái quá, cáu gắt, chán ăn, đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón ^[2]. Các chỉ số máu của trẻ gồm huyết sắc tố (HGB), thể tích trung bình hồng cầu (MCV), lượng huyết sắc tố trung bình hồng cầu (MCH) và tỷ khối hồng cầu (HCT) đều suy giảm nghiêm trọng dưới mức bình thường ^[2]. Nồng độ beta2-microglobulin trong nước tiểu cũng tăng cao, báo hiệu tổn thương chức năng thận ^[2].

Năm 2012, các bác sĩ tại Quảng Châu (Trung Quốc) báo cáo trường hợp 2 trẻ nhỏ trong một gia đình bị ngộ độc chì nặng do cha mẹ dùng bột y học cổ truyền chứa duyên đơn để thoa da chống hăm tã ^[4]. Bé trai 3 tuổi có nồng độ chì trong máu lên tới 303 µg/L và em gái 6 tháng tuổi có nồng độ chì lên tới 385 µg/L ^[4].

Tại Ả Rập Xê Út, một nghiên cứu năm 1984 đã ghi nhận 6 trẻ em từ 10 đến 30 tháng tuổi bị ngộ độc chì do sử dụng các loại bột ngậm mọc răng dân gian mang tên 'Saoott' và 'Cebagin' do thầy lang kê đơn ^[6]. Hai trong số 6 trẻ này có biểu hiện bệnh lý não nặng nề ^[6]. Đồng thời, bệnh viện địa phương trong khu vực cũng ghi nhận 20 trẻ nhỏ nhập viện vì co giật không rõ nguyên nhân, một số trường hợp đã tử vong trước khi phát hiện nguyên nhân ngộ độc chì ^[6]. Phân tích hóa học sau đó phát hiện lượng chì trong bột mọc răng này chiếm tới 51%, thậm chí một số loại mỹ phẩm bôi mắt và thuốc mọc răng khác có hàm lượng chì lên đến 88% ^[6].

Các loại thuốc cổ truyền chứa chì cũng gây ngộ độc nghiêm trọng ở trẻ lớn hơn và người trưởng thành. Một báo cáo năm 2024 ghi nhận một thiếu nữ 16 tuổi có tiền sử động kinh phải nhập viện vì đau bụng, nôn mửa, thiếu máu kèm tê bì tay chân sau thời gian dùng thuốc Tây Tạng ^[5]. Chụp cắt lớp vi tính cho thấy các bóng mờ cản quang mật độ cao trong đường tiêu hóa, nồng độ chì trong máu lên tới 626 µg/L và nồng độ chì trong nước tiểu là 75,9 µg/L ^[5]. Tương tự, một báo cáo năm 2017 mô tả người đàn ông 66 tuổi sử dụng thuốc đông y tự chế suốt 8 tháng bị đau bụng dữ dội quanh rốn và táo bón, xét nghiệm nồng độ chì trong máu đạt mức 657 µg/L, người vợ dù chưa có triệu chứng nhưng nồng độ chì cũng ở mức 488 µg/L, với lượng chì trong mẫu thuốc vượt quá 4.000 mg/kg ^[7].

Bên cạnh đường uống và đường bôi, chì còn có thể phơi nhiễm qua các vật phẩm dân gian khác. Báo cáo năm 2011 tại New York (Mỹ) đã ghi nhận một trẻ 1 tuổi bị ngộ độc chì có nguồn phơi nhiễm là chiếc bùa hộ mệnh truyền thống làm từ Campuchia có chứa các hạt chì mà trẻ thường xuyên đeo trên người ^[8]. Năm 2023, một bé gái 6 tháng tuổi cũng được chẩn đoán ngộ độc chì do mẹ của bé sử dụng bài thuốc cổ truyền bôi ngoài da có tên Hu Wang Fen chứa chì ^[1].

Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các bằng chứng lâm sàng đã khẳng định chì trong thuốc dân gian là mối nguy hại chết người, việc chẩn đoán xác định ngộ độc chì ở trẻ em trên thực tế vẫn gặp rất nhiều khó khăn và dễ bị chẩn đoán nhầm ^[1], ^[5]. Biểu hiện ban đầu của ngộ độc chì ở trẻ thường không đặc hiệu, hay trùng lặp với các vấn đề phổ biến như rối loạn tiêu hóa, thiếu máu thiếu sắt, biếng ăn hoặc chậm phát triển hành vi ^[2], ^[5].

Bên cạnh đó, phần lớn các nghiên cứu hiện nay là báo cáo ca bệnh hoặc nghiên cứu hồi cứu trên các nhóm trẻ đã nhập viện với triệu chứng nặng ^[1], ^[2]. Số lượng trẻ bị nhiễm độc chì âm thầm ở mức độ vừa phải trong cộng đồng do dùng các loại thuốc cam gia truyền chưa được thống kê đầy đủ, khiến nhiều gia đình không nhận thức được sự nguy hiểm để chủ động phòng tránh từ sớm ^[6], ^[3].

Những hiểu lầm tai hại về thuốc cam gia truyền

Nhiều người lầm tưởng rằng thuốc cam gia truyền mua ở các sạp chợ hay từ các thầy lang tự xưng là thảo mộc 100%, không hóa chất nên hoàn toàn vô hại với trẻ sơ sinh. Thực tế, không ít cơ sở sản xuất đã cố tình hoặc vô tình trộn các loại bột khoáng chất chứa chì như duyên đơn để tăng tác dụng "chữa bệnh" theo lời đồn hoặc giữ màu thuốc ^[4], ^[7].

Một quan niệm sai lầm khác là chì chỉ gây hại khi uống, còn bôi ngoài da để trị rôm sảy hay tưa lưỡi thì vô hại. Nghiên cứu thực tế đã chỉ ra rằng việc bôi bột phấn có duyên đơn lên da trẻ nhỏ vẫn khiến chì hấp thu vào máu và dẫn đến các ca ngộ độc nặng phải nhập viện cấp cứu ^[4], ^[2]. Thậm chí, việc trẻ vô tình liếm phải thuốc bôi trên da hoặc hít phải bụi phấn bay trong không khí cũng là con đường đưa lượng lớn chì vào hệ tiêu hóa và hô hấp ^[4].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 6 tuổi là nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm, tuyệt đối không được tiếp xúc với bất kỳ sản phẩm thuốc cam, bột ngậm hoặc phấn rôm nào không rõ nguồn gốc xuất xứ ^[4], ^[2]. Các gia đình có tiền sử cho con dùng thuốc tưa lưỡi dân gian, thuốc mọc răng hoặc bột bôi da gia truyền cần hết sức cảnh giác ^[6], ^[2].

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cũng cần tránh xa các bài thuốc cổ truyền không rõ thành phần hoặc các loại bột bôi ngoài da có nguy cơ nhiễm chì, vì kim loại độc này có thể truyền qua hàng rào nhau thai hoặc truyền gián tiếp sang cơ thể con trong quá trình chăm sóc ^[1]. Người có bệnh nền mãn tính hoặc người cao tuổi khi dùng thuốc đông y tự chế cũng đối mặt với nguy cơ nhiễm độc chì cao gây đau quặn bụng và thiếu máu ^[5], ^[7].

Lời khuyên thực tế để bảo vệ trẻ nhỏ

Để phòng ngừa hoàn toàn nguy cơ ngộ độc chì từ các sản phẩm truyền thống, phụ huynh cần chủ động thực hiện các biện pháp an toàn sau:

• Tuyệt đối không mua và sử dụng các loại thuốc cam, thuốc tưa lưỡi, phấn thoa da dạng bột màu đỏ cam, hồng đơn hoặc xám trôi nổi, không có số đăng ký lưu hành của cơ quan y tế ^[4], ^[2].
• Không cho trẻ đeo các loại bùa hộ mệnh, vòng hạt hoặc trang sức kim loại truyền thống không rõ nguồn gốc xuất xứ vì có thể chứa hàm lượng chì cao mà trẻ dễ ngậm vào miệng ^[8].
• Khi trẻ gặp các vấn đề thường gặp như tưa lưỡi, chán ăn, chậm tăng cân, rôm sảy hay viêm da, phụ huynh cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và hướng dẫn sử dụng các loại thuốc đã được kiểm định an toàn.
• Nếu trẻ từng sử dụng thuốc cam gia truyền và xuất hiện các dấu hiệu như quấy khóc bất thường, cáu gắt, hiếu động, táo bón, đau quặn bụng, nôn mửa hoặc da xanh xao thiếu máu, cần đưa trẻ đi khám và làm xét nghiệm định lượng nồng độ chì trong máu ngay lập tức ^[2], ^[5].
• Khi trẻ được xác định nhiễm độc chì, việc ngừng sử dụng thuốc lập tức và điều trị thải độc bằng các thuốc tạo phức gắp chì chuyên dụng (như CaNa2-EDTA) theo phác đồ của bác sĩ có thể giúp hạ nồng độ chì trong máu và cải thiện dần các chỉ số huyết học cũng như chức năng thận ^[1], ^[2], ^[7].

Bảo vệ hệ thần kinh và sự phát triển trí tuệ của trẻ đòi hỏi sự tỉnh táo của các bậc cha mẹ trước những bài thuốc dân gian truyền miệng. Thay vì đặt cược sức khỏe của con vào những gói thuốc cam nhuộm duyên đơn độc hại, việc tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ các bác sĩ nhi khoa là biện pháp duy nhất giúp trẻ lớn lên khỏe mạnh và an toàn ^[1], ^[3].