Uống goldenseal xóa kết quả thử ma túy: Đúng hay sai?

Tin đồn uống thảo dược để vượt qua kiểm tra ma túy

Trong đời sống, nhiều người truyền tai nhau các mẹo dân gian nhằm đối phó với xét nghiệm chất gây nghiện. Nổi bật nhất là lời đồn uống chiết xuất thảo dược goldenseal (cây hải cẩu vàng) trước khi lấy mẫu nước tiểu có thể giúp "tẩy sạch" dấu vết độc chất, biến kết quả từ dương tính thành âm tính.

Tuy nhiên, đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm và không có căn cứ. Độc chất học hiện đại khẳng định thảo dược khi đi qua đường tiêu hóa không thể xóa bỏ các chất chuyển hóa của ma túy đã bài tiết vào thận.

Các phân tích y học cho thấy kết quả xét nghiệm sai lệch thường bắt nguồn từ hạn chế kỹ thuật của phương pháp sàng lọc hoặc do hành vi cố tình pha hóa chất trực tiếp vào lọ mẫu, chứ không liên quan đến việc uống goldenseal.

Cơ chế xét nghiệm nước tiểu và nguy cơ sai lệch kỹ thuật

Xét nghiệm nước tiểu là công cụ thiết yếu để theo dõi bệnh nhân dùng thuốc giảm đau mạn tính hoặc kiểm soát điều trị ^[1]. Quy trình thông thường gồm xét nghiệm miễn dịch sàng lọc ban đầu, sau đó chuyển sang phân tích khối phổ để khẳng định lại kết quả dương tính ^[1].

Phương pháp miễn dịch sử dụng kháng thể để phát hiện thuốc ^[1]. Bản chất không đặc hiệu hoàn toàn của kỹ thuật này khiến chúng dễ xuất hiện cả kết quả âm tính giả và dương tính giả ^[2].

Khi độ đặc hiệu của kháng thể kém, xét nghiệm sàng lọc rất dễ bỏ sót các mẫu bệnh phẩm thực sự có chứa chất gây nghiện ^[1]. Điều này tạo ra ảo tưởng rằng cơ thể đã "tự làm sạch" thuốc, trong khi nguyên nhân thực chất nằm ở ngưỡng phát hiện của máy móc.

Bằng chứng khoa học về âm tính giả: Do kỹ thuật, không phải do goldenseal

Hiện tượng âm tính giả trong thử nghiệm nước tiểu đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm. Việc một mẫu nước tiểu không hiện lên kết quả dương tính là do giới hạn của bộ kit xét nghiệm, hoàn toàn không có sự tham gia của thảo dược goldenseal.

Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra mẫu nước tiểu bằng kỹ thuật miễn dịch benzodiazepine, sau đó đối chiếu với phương pháp sắc ký lỏng ghép hai lần khối phổ (LC-MS/MS) ^[1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành thủy phân mẫu và tối ưu hóa ngưỡng hấp thụ quang học ^[1].

Kết quả cho thấy việc thủy phân mẫu trước khi sàng lọc sửa được 41% kết quả âm tính giả đối với các mẫu chứa benzodiazepine hoặc chất chuyển hóa, nhưng không có tác dụng với các mẫu chỉ chứa clonazepam ^[1]. Đáng chú ý, 85% (17 trên 20) trường hợp âm tính giả có giá trị hấp thụ từ 20 đến 100, trong khi mốc dương tính quy ước của kit là 100 ^[1]. Khi hạ ngưỡng hấp thụ tối ưu từ 100 xuống 20 để chuyển mẫu sang xác nhận LC-MS/MS, tỷ lệ âm tính giả khi phát hiện benzodiazepine giảm mạnh từ 47% xuống chỉ còn 2% ^[1].

Như vậy, kết quả âm tính xuất hiện là do kỹ thuật xét nghiệm chưa tối ưu, không phải do cơ thể người sử dụng đã "hóa giải" được chất chuyển hóa của thuốc.

Hành vi pha tạp chất trực tiếp vào mẫu thử

Thay vì đường uống, những chất thực sự có thể tạo ra kết quả âm tính giả là các hóa chất pha trực tiếp vào mẫu sau khi lấy ra khỏi cơ thể (adulterants). Độc chất học phân biệt rạch ròi giữa việc uống một chất vào dạ dày và việc đổ hóa chất vào lọ đựng nước tiểu.

Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra 7 chất pha tạp lên mẫu nước tiểu chứa 5 loại ma túy và chất chuyển hóa gồm benzoylecgonine, THC-COOH, alpha-PVP, D-amphetamine, Diazepam ở 5 nồng độ khác nhau (0, 5, 10, 25, 50%) ^[3]. Kết quả ghi nhận có 4 chất gồm thuốc tẩy (bleach), dung dịch thông cống Drano, giấm (vinegar) và natri nitrit tạo ra nhiều kết quả âm tính giả nhất trên cả que thử kiểm tra tạp chất lẫn kỹ thuật ELISA, ngay ở nồng độ thấp khoảng 5% thể tích ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 1996 thử nghiệm tác động của glutaraldehyde (thành phần hoạt tính trong sản phẩm "UrinAid") lên các xét nghiệm sàng lọc Syva EMIT II ^[4]. Tác giả kết luận nồng độ glutaraldehyde từ 0,75% đến 2,00% thể tích trong nước tiểu có thể gây ra kết quả sàng lọc âm tính giả ^[4].

Các dữ liệu trên chỉ ra rằng chỉ có các hóa chất gây biến tính mẫu khi pha thẳng vào lọ nước tiểu mới che giấu được độc chất [5, 8]. Goldenseal không nằm trong nhóm này, và việc uống bất kỳ chất nào cũng không thể tạo ra nồng độ hay cơ chế tác động tương tự trong nước tiểu.

Hiện tượng dương tính giả: Nguy cơ nhầm lẫn từ thuốc điều trị thông thường

Ngoài việc bỏ sót, các xét nghiệm nước tiểu còn rất dễ bị dương tính giả do tương tác chéo với các chất hợp pháp khác [1, 4, 6]. Người xét nghiệm có thể bị oan uổng nếu phòng thí nghiệm không thực hiện bước khẳng định bằng máy khối phổ [1, 6].

Một công bố năm 2022 của Phòng thí nghiệm Độc chất Pháp y Cảnh sát Bang New York phát hiện nồng độ methamphetamine trong nước tiểu lớn hơn 40 mcg/mL có thể gây ra kết quả dương tính giả với fentanyl khi dùng kit ELISA của Neogen ở ngưỡng 1 ng/mL ^[2].

Nghiên cứu năm 2017 về pantoprazole (thuốc ức chế bơm proton trị dạ dày) cho thấy trong nước tiểu không chứa ma túy, pantoprazole thêm vào ở nồng độ trên 1.000 mcg/mL đã làm kit Alere Triage TOX Drug Screen cho kết quả dương tính với cannabinoid ^[5]. Khi thử trên 8 bệnh nhân nhi dùng pantoprazole, kit Alere Triage TOX cho kết quả dương tính giả ở tất cả 8 mẫu bệnh nhi, kit KIMS Cannabinoids II cho 1 mẫu dương tính giả, chỉ có kit DRI Cannabinoids Assay là không bị dương tính giả ^[5].

Năm 2011, hệ thống phòng xét nghiệm của Bộ Quốc phòng Mỹ (DoD) phát hiện chất dimethylamylamine (DMAA) gây phản ứng dương tính giả với amphetamine trên hai xét nghiệm miễn dịch ^[6]. Khi kiểm tra 134 mẫu dương tính giả bằng LC-MS-MS, có tới 92,3% mẫu chứa DMAA ở nồng độ khoảng 6,0 mg/L ^[6].

Năm 2023, một báo cáo ghi nhận bệnh nhân dùng thuốc chống dị ứng fexofenadine có kết quả xét nghiệm nhanh faStep dương tính với tramadol sau 5 ngày và duy trì suốt 9 ngày tiếp theo ^[7]. Đến khi kết thúc đợt dùng fexofenadine, các xét nghiệm nước tiểu giám sát nghiêm ngặt sau đó đều âm tính với tramadol ^[7]. Ngược lại, nghiên cứu năm 2008 thử nghiệm trên 33 người dùng kháng sinh amoxicillin xác nhận loại kháng sinh này không gây dương tính giả cho chất chuyển hóa cocaine (benzoylecgonine) trên 4 phương pháp miễn dịch thông thường ^[8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi kết quả thử que âm tính đều đồng nghĩa với việc cơ thể "sạch sẽ". Bằng chứng khoa học chứng minh đây chỉ là lỗi kỹ thuật hoặc sự thiếu nhạy bén của kháng thể trong xét nghiệm sàng lọc sơ bộ [1, 2].

Chưa có bất kỳ nghiên cứu độc chất học lâm sàng nào chứng minh uống goldenseal giúp loại bỏ hay che giấu chất gây nghiện trong nước tiểu. Tin đồn này xuất phát từ việc suy diễn sai lệch hiện tượng âm tính giả do lỗi máy móc sang tác dụng của thảo dược.

Hiện nay, các phòng xét nghiệm pháp y và lâm sàng đều áp dụng các quy trình xác nhận nghiêm ngặt bằng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) hoặc LC-MS-MS [2, 3, 6]. Kỹ thuật xác nhận hiện đại có thể bóc tách chính xác từng phân tử chất chuyển hóa dù nồng độ rất thấp [2, 3]. Do đó, không có loại thảo mộc hay mẹo uống nước nào có thể qua mặt được các bước kiểm tra chuyên sâu này.

Ai nên thận trọng khi làm xét nghiệm nước tiểu?

Những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị hợp pháp cần đặc biệt lưu ý trước khi thực hiện xét nghiệm nước tiểu. Thuốc điều trị dạ dày pantoprazole, thuốc chống dị ứng fexofenadine hay thực phẩm chứa DMAA đều có khả năng gây nhiễu kết quả xét nghiệm [4, 6, 7].

Bệnh nhân điều trị đau mạn tính, rối loạn lo âu đang dùng phác đồ thuốc kiểm soát cần thông báo đầy đủ các loại dược phẩm đang sử dụng cho bác sĩ [2, 7]. Khi nhận kết quả xét nghiệm sàng lọc dương tính bất thường, người bệnh không nên quá hoang mang mà cần bình tĩnh yêu cầu làm xét nghiệm khẳng định lại [6, 7].

Bên cạnh đó, việc tự ý uống các loại thảo dược không rõ nguồn gốc như goldenseal với liều cao để "giải độc" có thể gây hại cho gan, thận và tương tác bất lợi với các thuốc điều trị khác.

Lời khuyên áp dụng trong thực tế

Để đảm bảo tính chính xác và bảo vệ quyền lợi cá nhân khi phải thực hiện xét nghiệm chất gây nghiện, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y tế chuẩn mực:

• Khai báo trung thực: Cung cấp danh sách toàn bộ các loại thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung đã dùng trong vòng 2 tuần gần nhất cho nhân viên y tế [4, 7].
• Yêu cầu xét nghiệm khẳng định: Nếu kết quả sàng lọc nhanh ban đầu cho kết quả dương tính trong khi bản thân không dùng chất cấm, hãy yêu cầu đối chứng bằng phương pháp sắc ký khối phổ (GC-MS hoặc LC-MS/MS) [2, 6].
• Không thử các mẹo truyền miệng: Tránh tuyệt đối việc tự ý uống lượng lớn thảo dược, giấm hoặc các chế phẩm tẩy rửa vì không có tác dụng xóa kết quả mà còn đe dọa nghiêm trọng tới tính mạng ^[3].

Tóm lại, lời đồn thổi về việc uống thảo dược goldenseal để xóa kết quả ma túy là phi khoa học. Các trường hợp xét nghiệm sai lệch đều có nguyên nhân từ giới hạn của công nghệ miễn dịch hoặc tạp chất hóa học. Hãy dựa vào bằng chứng y khoa xác thực và trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa thay vì tin vào những phương pháp truyền miệng nguy hại.