Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc sắc vỏ gáo hoặc lá gáo để hạ đường huyết, thậm chí tự ý bỏ thuốc điều trị tiểu đường. Niềm tin này bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian và việc đọc chưa hết các nghiên cứu phòng thí nghiệm. Thực hư hiệu quả sinh học của loài cây này ra sao dưới lăng kính khoa học?
Câu trả lời ngắn gọn: Cây gáo (chi Nauclea) có chứa hoạt chất ức chế các enzyme tiêu hóa đường trong ống nghiệm. Tuy nhiên, dữ liệu hiện tại chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), chưa từng được kiểm chứng lâm sàng trên cơ thể người. Tuyệt đối không được dùng vỏ gáo hay lá gáo để thay thế thuốc điều trị tiểu đường do bác sĩ chỉ định.
Men alpha-glucosidase và sự chuyển hóa đường
Trong cơ thể, thức ăn chứa tinh bột (carbohydrate) cần được phân cắt thành các phân tử đường đơn như glucose trước khi hấp thu qua niêm mạc ruột non vào máu [1]. Quá trình này có sự tham gia của các men tiêu hóa quan trọng, điển hình là alpha-amylase và alpha-glucosidase [1, 6]. Trong đó, men alpha-glucosidase nằm trên màng tế bào niêm mạc ruột, thực hiện bước cuối cùng của việc phân giải carbohydrate [1].
Nếu ức chế được men alpha-glucosidase, quá trình tiêu hóa và hấp thu đường tại ruột non sẽ chậm lại [1]. Nhờ đó, lượng đường huyết sau khi ăn không bị tăng vọt đột ngột [1]. Đây cũng chính là cơ chế tác động của một số loại thuốc điều trị tiểu đường nhóm ức chế alpha-glucosidase, chẳng hạn như acarbose [6, 7].
Bằng chứng phòng thí nghiệm trên chi cây gáo
Thực tế, các nhà khoa học đã chiết xuất và thử nghiệm một số loài thuộc chi gáo (Nauclea) trên các mô hình enzyme biệt lập [1, 7]. Các kết quả ghi nhận khả năng ức chế men in vitro, nhưng chưa tiến hành trên người [1, 7].
Một nghiên cứu công bố năm 2016 tại Gabon khảo sát tiềm năng của loài gáo Nauclea diderrichii [2]. Các nhà khoa học đã điều chế dịch chiết nước từ lá và vỏ cây, sau đó phân tích khả năng ức chế men alpha-glucosidase và tác động tới sự phân chia tế bào T của người [2].
Kết quả cho thấy dịch chiết lá và vỏ của cây Nauclea diderrichii thể hiện khả năng ức chế mạnh men alpha-glucosidase trong ống nghiệm [2]. Trong đó, dịch chiết lá hoạt động mạnh hơn dịch chiết vỏ, với hoạt lực ghi nhận cao hơn gấp 60 lần so với thuốc chuẩn acarbose [2]. Khi tinh chế bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các phân đoạn hoạt tính cao nhất từ lá vẫn ức chế được 80% đến 90% men alpha-glucosidase ở nồng độ 0,1 mg/mL [2]. Phân tích hóa thực vật chỉ ra dịch chiết lá chứa tỷ lệ hợp chất phenolic cao nhất, cho thấy mối liên hệ giữa hàm lượng polyphenol và khả năng ức chế men [2].
Nghiên cứu công bố năm 2020 thực hiện trên một loài gáo khác là Nauclea latifolia nhằm đánh giá khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế men tiểu đường [3]. Nhóm nghiên cứu chuẩn bị dịch chiết cồn ethanol (NLE) và dịch chiết nước (NLA) từ lá cây [3].
Phân tích hóa thực vật phát hiện flavonoid, phenolic, glycoside và tannin ở cả hai dịch chiết, trong đó dịch chiết cồn có hàm lượng hoạt chất thực vật cao hơn đáng kể với p < 0,05 [3]. Cả hai dịch chiết đều ức chế men alpha-glucosidase và alpha-amylase phụ thuộc vào liều lượng [3]. Cụ thể, đối với men alpha-glucosidase, giá trị IC50 (nồng độ ức chế 50% hoạt tính enzyme) của dịch chiết cồn là 4,20 +- 0,18 mg/mL theo cơ chế ức chế phi cạnh tranh (uncompetitive) [3]. Dịch chiết nước có IC50 là 11,21 +- 0,35 mg/mL [3]. Đối với men alpha-amylase, giá trị IC50 của dịch chiết cồn là 1,19 +- 0,11 mg/mL theo cơ chế ức chế cạnh tranh (competitive), còn dịch chiết nước là 2,64 +- 0,48 mg/mL [3]. Dịch chiết cồn cũng cho khả năng ức chế biến tính albumin 70,54 +- 2,45%, trong khi dịch chiết nước đạt 68,05 +- 1,03% [3].
Giới hạn cốt lõi: Ống nghiệm khác xa cơ thể người
Dù số liệu trong ống nghiệm cho thấy tiềm năng ức chế men, khoảng cách từ đĩa petri đến đơn thuốc thực tế là rất lớn [1, 7]. Các thí nghiệm trên chỉ hòa trộn dịch chiết tinh khiết với enzyme tách rời trong môi trường nhân tạo [1, 7].
Khi một người uống nước sắc vỏ hoặc lá gáo, dịch chiết phải trải qua quá trình tiêu hóa trong dạ dày với nồng độ acid cao, men phân giải, và chuyển hóa qua gan. Không có gì đảm bảo các hoạt chất này còn giữ nguyên hoạt tính, hay đạt được nồng độ ức chế enzyme như trong ống nghiệm. Quan trọng hơn, cả hai nghiên cứu đều chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người có bệnh đái tháo đường [1, 7]. Vì vậy, việc tuyên bố cây gáo "hạ đường huyết" hay "chữa khỏi tiểu đường" trên người là hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.
Ngoài ra, dịch chiết lá của Nauclea diderrichii có tác dụng ức chế men mạnh hơn dịch chiết vỏ [2]. Điều này đi ngược lại quan niệm dân gian thường chỉ đi tìm vỏ thân hoặc vỏ rễ để sắc uống.
Hiểu lầm phổ biến về việc dùng vỏ gáo trị tiểu đường
Hiểu lầm nguy hiểm nhất là cho rằng uống nước vỏ gáo có thể thay thế hoàn toàn thuốc Tây. Nhiều bệnh nhân tiểu đường khi nghe lời đồn đã tự ý ngừng thuốc hạ đường huyết định kỳ hoặc ngưng tiêm insulin. Hậu quả là đường huyết tăng vọt mất kiểm soát, dễ dẫn tới các biến chứng cấp tính nguy hiểm hoặc tổn thương thận, mắt và tim mạch về lâu dài.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì không độc, uống bao nhiêu cũng được. Việc tự thu hái vỏ cây không rõ nguồn gốc, dùng sai liều lượng hoặc đun nấu kéo dài có thể gây quá tải cho gan và thận, nhất là ở người cao tuổi có chức năng bài tiết suy giảm. Nghiên cứu năm 2016 chỉ ra dịch chiết cây gáo có tương tác với các dòng tế bào miễn dịch (tế bào T của người), cho thấy cần phải kiểm tra kỹ độc tính trước khi nghĩ đến việc ứng dụng [2].
Ai cần thận trọng tuyệt đối?
Hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn và hiệu quả của dịch chiết cây gáo trên bệnh nhân đái tháo đường típ 1, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận hoạt tính trong ống nghiệm [1, 7]. Các đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc từ cây gáo.
Người đang điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng, không uống nước lá hay vỏ gáo kèm theo vì có thể gây tương tác chưa lường trước, hoặc làm sai lệch kết quả theo dõi điều trị. Người có bệnh lý suy gan, suy thận cũng không nên dùng các loại nước sắc thảo mộc chưa được chuẩn hóa liều lượng.
Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?
Khoa học hiện tại mới chỉ ghi nhận chi gáo là đối tượng tiềm năng để tiếp tục chiết xuất hoạt chất trong tương lai [1, 7]. Do đó, người dân không nên tự ý tìm kiếm vỏ hay lá gáo để sắc uống chữa bệnh tại nhà.
Để kiểm soát đường huyết hiệu quả, người bệnh cần tuân thủ chế độ dùng thuốc theo đơn của bác sĩ chuyên khoa. Bên cạnh đó, việc điều chỉnh lối sống đóng vai trò nền tảng: ăn uống cân bằng, hạn chế carbohydrate tinh chế, ăn nhiều rau xanh, tập thể dục đều đặn và duy trì thói quen đo đường huyết thường xuyên. Khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tính mạng.
