Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để cầm tiêu chảy và thanh lọc đường tiêu hóa mỗi khi xuất hiện triệu chứng đau bụng, rối loạn đi ngoài. Trong số các thảo dược phương Tây du nhập vào Việt Nam, goldenseal (cây hải cẩu vàng, tên khoa học Hydrastis canadensis) được quảng cáo rầm rộ với công dụng diệt khuẩn đường ruột, hỗ trợ tiêu chảy nhờ chứa hoạt chất berberine [1], [2]. Nhưng liệu goldenseal có thực sự loại trừ được vi khuẩn đường ruột, đặc biệt là vi khuẩn Escherichia coli (E. coli), và hiệu quả này có được chứng minh rõ ràng ở người hay không?
Câu trả lời ngắn gọn: Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất goldenseal và hoạt chất chính của nó là berberine có khả năng kháng khuẩn, ức chế E. coli trong môi trường ống nghiệm (in vitro) [3]. Hoạt chất berberine tinh khiết đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng giúp cải thiện triệu chứng tiêu chảy cấp và rút ngắn thời gian nằm viện [4]. Tuy nhiên, các dữ liệu trực tiếp về khả năng tiêu diệt hoàn toàn vi khuẩn đường ruột từ chế phẩm goldenseal nguyên cây trên người vẫn còn hạn chế và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chính thống [4], [3].
Cơ chế tác động của hoạt chất trong goldenseal
Goldenseal là một loài thảo dược chứa nhiều alkaloid thực vật tự nhiên, trong đó ba hoạt chất quan trọng nhất gồm berberine, beta-hydrastine và canadine [3], [2]. Trong các bộ phận của cây, rễ là nơi tập trung nồng độ alkaloid cao nhất, với hàm lượng berberine trung bình chiếm khoảng 6,12% trọng lượng rễ, cao gấp khoảng 5 lần so với các phần trên mặt đất (khoảng 1,31%) [2]. Hydrastine chiếm khoảng 0,60% ở rễ và 0,22% ở phần lá; trong khi canadine chiếm 0,11% ở rễ và 0,008% ở phần thân lá [2].
Cơ chế kháng khuẩn của thảo dược này không chỉ đến từ một hoạt chất đơn lẻ. Trong các thí nghiệm vi sinh, berberine tinh khiết thể hiện tác dụng kìm khuẩn đối với nhiều chủng vi sinh vật [3], [2]. Đáng chú ý, các hợp chất khác trong phần lá của cây goldenseal có khả năng ức chế cơ chế bơm tống thuốc (efflux pump) của vi khuẩn, giúp ngăn vi khuẩn đẩy kháng sinh ra ngoài và làm tăng hoạt lực kháng khuẩn của berberine thông qua hiệu ứng hiệp đồng [2].
Ngoài ra, hoạt chất berberine còn được ghi nhận có tác động điều hòa phản ứng viêm trong các mô hình tế bào, làm giảm các chất trung gian gây viêm như IL-6 bằng cách điều hòa các con đường tín hiệu nội bào [5]. Đối với hệ tim mạch, berberine thể hiện các tác tính làm tăng co bóp cơ tim, giảm nhịp tim, chống loạn nhịp và giãn mạch thông qua việc ức chế kênh kali và kích thích hệ trao đổi natri-canxi [1].
Nghiên cứu kháng khuẩn ống nghiệm: Thử nghiệm trên vi khuẩn E. coli
Mối quan tâm lớn nhất đối với goldenseal trong điều trị tiêu chảy là khả năng ức chế trực tiếp các vi khuẩn đường ruột như Escherichia coli (E. coli). Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2001 đã tiến hành đánh giá tác tính kháng khuẩn của chiết xuất Hydrastis canadensis cùng các alkaloid chính của nó (berberine, beta-hydrastine, canadine và canadaline) trên nhiều chủng vi sinh vật chuẩn, bao gồm Escherichia coli (chủng ATCC 25922), Pseudomonas aeruginosa (ATCC 27853), Staphylococcus aureus và Streptococcus sanguis [3].
Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp xúc trực tiếp để đo "thời gian tiêu diệt" (killing time) trên mật độ vi khuẩn thấp và xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) trong môi trường lỏng [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất goldenseal và các alkaloid phân lập có tác dụng ức chế sinh trưởng và diệt khuẩn đối với vi khuẩn E. coli và các vi khuẩn thử nghiệm [3]. Điều này cung cấp cơ sở sinh học giải thích cho kinh nghiệm dùng thảo dược này trong dân gian để trị nhiễm trùng [1], [3].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là toàn bộ quy trình đều thực hiện trong đĩa cấy và ống nghiệm (in vitro) [3]. Môi trường ống nghiệm cho phép hoạt chất tiếp xúc trực tiếp, liên tục với vi khuẩn ở nồng độ ổn định. Trong cơ thể người, khi uống goldenseal, dịch dạ dày, enzyme tiêu hóa và hệ vi sinh đường ruột bản địa sẽ làm biến đổi nồng độ các chất trước khi chúng có thể tiếp cận được vi khuẩn mục tiêu. Do đó, kết quả ức chế E. coli trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống thảo dược sẽ diệt sạch vi khuẩn này trong ruột người bệnh [4], [3].
Hiệu quả lâm sàng: Berberine hỗ trợ tiêu chảy ở người
Dù các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về chiết xuất toàn phần của goldenseal trên người bị tiêu chảy còn khan hiếm, hoạt chất chính của nó là berberine đã được nghiên cứu bài bản [4]. Một phân tích tổng hợp quy mô lớn năm 2020 đã đánh giá 38 nghiên cứu với tổng cộng 3.948 người tham gia (bao gồm 27 thử nghiệm trên 2.702 trẻ em) về hiệu quả của berberine trong điều trị tiêu chảy [4].
Trong các thử nghiệm lâm sàng này, berberine được dùng qua đường uống ở người trưởng thành và dùng dạng thụt tháo ở 85,3% số trẻ em (2.306 trên tổng số 2.702 trẻ) [4]. Nghiên cứu phân tích berberine khi dùng đơn độc hoặc kết hợp với các chất như montmorillonite, men vi sinh (probiotics), vitamin B hoặc anisodamine [4]. Kết quả cho thấy việc sử dụng berberine đơn lẻ hoặc kết hợp giúp làm tăng tỷ lệ khỏi bệnh lâm sàng, cải thiện tần suất đi ngoài và tính chất phân [4]. Ngoài ra, berberine dùng đơn độc hoặc phối hợp với montmorillonite còn có thể rút ngắn thời gian nằm viện của bệnh nhân [4].
Đặc biệt, khi so sánh với kháng sinh đơn thuần, phác đồ kết hợp berberine cùng kháng sinh đem lại kết quả tốt hơn ở cả người lớn và trẻ em, rõ rệt nhất khi dùng trong liệu trình 3 ngày hoặc 7 ngày đối với tiêu chảy nhiễm khuẩn cấp ở trẻ nhỏ [4]. Bệnh nhân dùng berberine cũng ghi nhận sự cải thiện ở các chỉ số xét nghiệm men tim, men gan và các yếu tố gây viêm (như CK, CK-MB, ALT, AST, LDH, IL-6, IL-10, INF-alpha), đồng thời giảm các triệu chứng toàn thân như nôn mửa và sốt [4].
Dẫu vậy, nghiên cứu này chỉ ra một giới hạn cốt lõi: không có bằng chứng nào cho thấy việc dùng berberine đơn độc hay kết hợp giúp cải thiện kết quả cấy vi khuẩn từ phân [4]. Nói cách khác, berberine giúp cầm triệu chứng, giảm số lần đi ngoài và giảm phản ứng viêm, nhưng không có bằng chứng lâm sàng xác nhận nó đã tiêu diệt hoàn toàn hoặc làm sạch mầm bệnh vi khuẩn trong phân [4]. Mức độ chắc chắn của bằng chứng về các chỉ số xét nghiệm cũng ở mức thấp đến rất thấp [4].
Lợi ích thực tế và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi các chế phẩm bổ sung goldenseal như một loại "kháng sinh tự nhiên thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị" để diệt khuẩn ruột. Bằng chứng hiện nay khẳng định berberine hỗ trợ kiểm soát triệu chứng tiêu chảy rất tốt khi dùng kèm hoặc đơn độc, nhưng không thể dựa vào nó để thay thế kháng sinh trong các trường hợp nhiễm khuẩn nặng [4]. Việc cấy khuẩn phân không thay đổi cho thấy thảo dược không hoạt động theo kiểu quét sạch toàn bộ vi khuẩn như thuốc diệt khuẩn chuyên biệt [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng mọi sản phẩm goldenseal trên thị trường đều có tác dụng như nhau. Một nghiên cứu kiểm định năm 2008 tiến hành trên 9 phòng thí nghiệm đã chỉ ra rằng hàm lượng berberine và hydrastine trong các nguyên liệu thô, chiết xuất và thực phẩm bổ sung goldenseal thương mại dao động rất lớn, từ khoảng 0,2% đến 4% đối với dạng bột rễ và viên nang [6]. Dạng cồn thuốc lỏng dao động khoảng 4.000 đến 5.000 microgam/mL cho mỗi alkaloid [6]. Sự chênh lệch nồng độ lớn này khiến hiệu quả thực tế giữa các sản phẩm có thể không đồng nhất [6].
Tác dụng phụ và những ai cần thận trọng
Về độ an toàn, phân tích tổng hợp trên gần 4.000 người cho thấy các tác dụng không mong muốn thường gặp nhất của berberine là nôn mửa và phát ban ngoài da, nhưng các triệu chứng này đều ở mức độ nhẹ, không nghiêm trọng và không ghi nhận bất kỳ trường hợp tử vong nào [4].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần đặc biệt lưu ý nguy cơ tương tác thuốc. Một nghiên cứu năm 2012 trên tế bào gan chuột và chuột đái tháo đường chỉ ra rằng berberine có khả năng làm biến đổi sự biểu hiện của hệ thống enzyme cytochrom P450 (CYP) ở gan [7]. Cụ thể, berberine ức chế sự cảm ứng của nhiều phân họ enzyme như Cyp1a1, Cyp1a2, Cyp2e1, Cyp3a11, Cyp4a10 và Cyp4a14 theo mức nồng độ, đồng thời làm tăng Cyp2b9 và Cyp2b10 [7]. Các nhà nghiên cứu cảnh báo rằng việc sử dụng bất kỳ sản phẩm nào chứa berberine đều có nguy cơ gây tương tác thuốc rõ rệt trên cơ thể người do ức chế enzym chuyển hóa CYP3A4 [7].
Do đó, những người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây chuyển hóa qua gan cần thận trọng tối đa. Các hoạt tính trên hệ tim mạch như chống loạn nhịp, giãn mạch và chẹn kênh kali của berberine cũng đòi hỏi người có bệnh nền tim mạch phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng [1]. Hiện chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú từ các dữ liệu này, nên nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý dùng.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Nếu người bệnh đang gặp tình trạng tiêu chảy nhẹ đến vừa, các sản phẩm thảo dược chứa chiết xuất goldenseal chuẩn hóa hoặc berberine có thể được cân nhắc như một liệu pháp hỗ trợ nhằm giảm bớt triệu chứng đi ngoài phân lỏng, cải thiện khuôn phân và giảm khó chịu đường ruột [4].
Khi sử dụng, nên chọn các sản phẩm đã được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất alkaloid rõ ràng trên nhãn mác để tránh tình trạng sản phẩm kém chất lượng hoặc hàm lượng quá thấp [6]. Không nên tự ý dùng goldenseal kéo dài như một biện pháp phòng bệnh đường ruột thường quy. Khi bị tiêu chảy cấp, ưu tiên hàng đầu vẫn là bù nước, bổ sung điện giải và duy trì chế độ ăn thanh đạm.
Nếu triệu chứng tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ, đi ngoài ra máu, sốt cao hoặc có biểu hiện mất nước nghiêm trọng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bằng phác đồ phù hợp, không được tự ý lạm dụng thảo dược để tự chữa trị tại nhà.
