Trà xanh từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc nhờ lượng chất chống oxy hóa dồi dào và nhiều lợi ích cho sức khỏe. Tuy nhiên, không ít người gặp phải tình trạng cồn cào ruột gan, bồn chồn hoặc mất ngủ trắng đêm sau khi uống một tách trà xanh đậm đặc.

Nếu bạn thuộc nhóm người nhạy cảm với chất kích thích hoặc thường xuyên mất ngủ, hồng trà Nam Phi (trà rooibos) là một phương án thay thế rất đáng cân nhắc. Loại thảo mộc tự nhiên này hoàn toàn không chứa caffeine [3, 7], nhưng vẫn cung cấp nguồn polyphenol chống oxy hóa dồi dào cho cơ thể [1, 8].

Vì sao hồng trà Nam Phi không gây mất ngủ?

Sự khác biệt lớn nhất giữa trà xanh thông thường và hồng trà Nam Phi nằm ở nguồn gốc thực vật. Trà xanh được chế biến từ lá cây trà Camellia sinensis, vốn chứa caffeine tự nhiên [1]. Ngược lại, hồng trà Nam Phi là loại trà thảo mộc được thu hoạch từ cây Aspalathus linearis [1, 6].

Do bản chất thực vật tự nhiên, hồng trà Nam Phi không chứa caffeine [3, 7]. Nhờ đặc điểm này, thức uống từ rooibos không kích thích hệ thần kinh trung ương quá mức, không làm tăng nhịp tim hay làm rối loạn chu kỳ giấc ngủ như các loại trà truyền thống.

Ngoài ra, hồng trà Nam Phi cũng chứa lượng tannin thấp hơn đáng kể so với trà xanh, giúp nước trà có vị ngọt dịu tự nhiên, ít chát đắng và không gây cảm giác cồn cào dạ dày khi uống lúc đói.

Thành phần chống oxy hóa: Rooibos và trà xanh khác nhau thế nào?

Trà xanh nổi tiếng với hàm lượng dồi dào hợp chất catechin, đặc biệt là epigallocatechin gallate (EGCG) [2]. Đây là chất chống oxy hóa mạnh mẽ giúp cơ thể dọn dẹp các gốc tự do có hại.

Trong khi đó, hồng trà Nam Phi lại mang một hồ sơ polyphenol hoàn toàn khác biệt. Thành phần hoạt tính đặc trưng và phong phú nhất của rooibos là flavonoid dạng dihydrochalcone có tên là aspalathin [6, 8], cùng với nothofagin [7, 8].

Một nghiên cứu hóa học công bố năm 2022 cho thấy hoạt tính khử gốc tự do ABTS của aspalathin (với giá trị IC50 ở mức 3,3 microM) tương đương với EGCG (3,4 microM) và quercetin (3,6 microM) [2]. Nghiên cứu này cũng định lượng được aspalathin là polyphenol chiếm tỷ lệ cao nhất trong chiết xuất rooibos xanh, đạt mức từ 93,52 đến 172,25 mg/g [2]. Tuy nhiên, các phân tích dược động học chỉ ra rằng aspalathin có sinh khả dụng thấp khi hấp thu vào cơ thể so với các chất khác như quercetin do các rào cản về cấu trúc phân tử [3].

Bằng chứng khoa học về tác dụng của hồng trà Nam Phi

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã so sánh trực tiếp tác động sinh học của rooibos và trà xanh trên các mô hình tế bào và động vật thí nghiệm.

Năm 2012, một nghiên cứu trên 60 chuột đực giống Wistar được bổ sung rooibos lên men (hồng trà), rooibos xanh (chưa lên men), trà xanh Trung Quốc hoặc nước lọc trong 10 tuần [4]. Khi gây căng thẳng oxy hóa trong 2 tuần cuối, số lượng và khả năng vận động của tinh trùng ở nhóm dùng cả hai loại rooibos cao hơn đáng kể so với các nhóm khác [4]. Nồng độ glutathione và hoạt tính enzyme catalase, superoxide dismutase (SOD) trong tinh trùng chuột dùng rooibos đều tăng cao, chứng minh khả năng hạn chế tổn thương oxy hóa màng tế bào [4].

Một nghiên cứu năm 2009 đánh giá tác dụng kháng viêm của rooibos trên chuột cống Wistar 7 tuần tuổi uống trà rooibos hoặc nước trong 4 tuần [5]. Kết quả ghi nhận nồng độ enzyme chống oxy hóa SOD trong huyết thanh của nhóm uống rooibos tăng đáng kể, đồng thời hàm lượng 8-OHdG trong nước tiểu (chỉ dấu của tổn hại DNA) giảm có ý nghĩa thống kê [5]. Khi chuột bị gây viêm đại tràng bằng hóa chất dextran sodium sulfate (DSS), rooibos đã giúp duy trì mức SOD cao và ngăn ngừa tình trạng tụt huyết sắc tố (hemoglobin) [5].

Đối với sức khỏe xương, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra tác động khoáng hóa trên dòng tế bào tạo xương Saos-2 trong 5 ngày khi tiếp xúc với các loại trà ở nồng độ polyphenol 1 microgam/mL [1]. Kết quả cho thấy cả hồng trà rooibos, rooibos xanh, trà đen và trà xanh đều tăng cường khoáng hóa tế bào xương vượt trội hơn mẫu đối chứng [1]. Thậm chí, khả năng thúc đẩy khoáng hóa của hồng trà rooibos còn cao hơn trà đen và trà xanh trong mô hình tế bào này [1].

Tương tự, nghiên cứu năm 2016 trên tế bào xương Saos-2 ở mức nồng độ polyphenol 1 microgam/mL tương đương acid gallic xác nhận cả trà xanh, trà đen và rooibos đều làm tăng hàm lượng khoáng chất, tăng hoạt tính alkaline phosphatase và giảm các dấu ấn tiền viêm như IL-6, TNF-alpha [6].

Về tác động thần kinh, thử nghiệm năm 2022 trên tế bào thần kinh Neuro-2a cho thấy chiết xuất polyphenol từ rooibos xanh nồng độ từ 12,5 đến 100 microgam/mL giúp tăng tỷ lệ sống sót của tế bào lên hơn 100% trước độc tính của hydrogen peroxide 250 microM [7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra chiết xuất này ức chế vừa phải enzyme monoamine oxidase A (MAO-A) và thể hiện tác dụng giảm lo âu ở ấu trùng cá sọc ngựa [7].

Rooibos xanh và hồng trà lên men: Lựa chọn nào tốt hơn?

Cây rooibos khi thu hái có thể được chế biến thành hai dạng: rooibos xanh (không lên men) và hồng trà rooibos truyền thống (được lên men và oxy hóa hoàn toàn) [1, 6].

Nghiên cứu năm 2019 về phương pháp ủ trà chỉ ra rằng nước hãm rooibos xanh có hoạt tính chống oxy hóa cao gấp khoảng 2 lần so với hồng trà rooibos lên men, nguyên nhân do hàm lượng polyphenol được giữ lại cao hơn [3]. Thử nghiệm trên tuyến trùng Caenorhabditis elegans năm 2013 cũng khẳng định rooibos xanh là chất chống oxy hóa mạnh hơn hồng trà lên men nhờ lượng aspalathin vượt trội, giúp kéo dài tuổi thọ sinh vật trong môi trường đường cao [8].

Dẫu vậy, nghiên cứu năm 2019 cũng nhận thấy nếu đun sôi hồng trà rooibos đỏ thì năng lực chống oxy hóa thu được có thể tiệm cận với nước pha thông thường của rooibos xanh [3]. Về mặt hương vị, hồng trà rooibos lên men có màu đỏ nâu đẹp mắt, vị ngọt hậu sâu và mùi hương gỗ ấm áp, dễ uống hơn so với vị thanh nhẹ của rooibos xanh.

Những ai nên chuyển từ trà xanh sang hồng trà Nam Phi?

Dựa trên đặc tính tự nhiên và dữ liệu nghiên cứu, những nhóm đối tượng sau đây rất phù hợp để chuyển đổi hoặc bổ sung rooibos vào thực đơn hàng ngày:

  • Người bị mất ngủ hoặc nhạy cảm với caffeine: Do không chứa hoạt chất kích thích [3, 7], bạn có thể thoải mái thưởng thức rooibos vào buổi chiều muộn hoặc buổi tối mà không sợ trằn trọc.
  • Người dễ bị cồn cào, khó chịu dạ dày: Trà xanh chứa hàm lượng tannin và acid cao dễ kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa khi đói. Rooibos êm dịu hơn cho dạ dày nhờ lượng tannin tự nhiên rất thấp.
  • Người cần tìm thức uống thảo mộc lành tính hàng ngày: Nghiên cứu cho thấy thói quen dùng rooibos hỗ trợ kích hoạt men chống oxy hóa bảo vệ tế bào và không chứa caffeine, an toàn để sử dụng đều đặn [5].

Cần lưu ý rằng các kết luận về bảo vệ thần kinh, tăng mật độ khoáng xương hay chất lượng tinh trùng nêu trên hầu hết được thực hiện trên tế bào [4, 5], mô hình cá sọc ngựa [7], tuyến trùng [8] và chuột cống [2, 7]. Do đó, chưa thể coi rooibos là thuốc điều trị bệnh lý xương khớp hay sinh sản ở người. Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc phụ nữ mang thai vẫn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà thảo mộc đậm đặc thường xuyên.

Hướng dẫn pha và thưởng thức hồng trà Nam Phi đúng cách

Hồng trà Nam Phi rất dễ pha chế vì không bị đắng chát khi ngâm lâu như trà xanh thông thường. Bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau:

  • Nhiệt độ nước: Dùng nước sôi hoàn toàn (khoảng 95 - 100 độ C) để kích hoạt tối đa việc trích xuất các flavonoid quý như aspalathin vào nước [3].
  • Thời gian ủ: Khác với trà xanh chỉ nên hãm 2-3 phút để tránh đắng, hồng trà rooibos nên được ủ từ 5 đến 10 phút, hoặc thậm chí đun sôi nhẹ để chiết xuất trọn vẹn chất chống oxy hóa [3].
  • Cách kết hợp: Nước trà rooibos có màu đỏ hổ phách và vị ngọt thảo mộc tự nhiên. Bạn có thể uống nguyên chất, uống lạnh, hoặc kết hợp cùng một lát chanh, một nhánh quế hoặc một chút sữa tươi mà không làm mất đi hương vị đặc trưng.

Việc thay đổi từ trà xanh sang hồng trà Nam Phi không có nghĩa là loại bỏ hoàn toàn trà xanh khỏi chế độ ăn. Bạn hoàn toàn có thể kết hợp linh hoạt: thưởng thức một tách trà xanh vào buổi sáng để tỉnh táo làm việc, và chọn một ly hồng trà Nam Phi ấm áp vào buổi tối để thư giãn tinh thần mà vẫn bảo vệ cơ thể trọn vẹn.