Nhiều người truyền tai nhau phương pháp thực dưỡng khuyên hạn chế tối đa nước uống mỗi ngày. Họ cho rằng uống ít nước giúp làm ấm cơ thể, tăng cường "dương khí" và giảm tải áp lực cho thận. Tuy nhiên, quan niệm này hoàn toàn trái ngược với sinh lý cơ thể tự nhiên và tiềm ẩn nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho hệ tiết niệu.
Uống ít nước không giúp thận nghỉ ngơi mà ngược lại làm tăng gánh nặng lọc bỏ độc chất, cô đặc nước tiểu và thúc đẩy hình thành sỏi thận. Tình trạng thiếu nước kéo dài còn làm sụt giảm độ lọc cầu thận, gây viêm và tổn thương mô thận không thể phục hồi.
Cơ chế khiến thận tổn thương khi cơ thể thiếu nước
Thận hoạt động như một nhà máy lọc liên tục để loại bỏ các chất cặn bã và duy trì cân bằng điện giải. Cơ thể cần nước để tạo ra thể tích tuần hoàn và áp lực tưới máu đủ lớn đến các nephron, tức các đơn vị lọc của thận.
Người ít vận động được khuyến nghị nên uống ít nhất 1,5 lít nước mỗi ngày để duy trì chức năng tối ưu [1]. Thiếu hụt chất lỏng khiến lượng nước tiểu tạo ra giảm sút và các chất hòa tan bị cô đặc quá mức [1], [2]. Tình trạng này khiến các phân tử acid uric, canxi và muối khoáng dễ kết tủa thành sỏi.
Khi lượng dịch ngoại bào sụt giảm do thiếu nước, lưu lượng máu nuôi tủy thận và thận bị giảm thấp [3], [2]. Tình trạng này đẩy áp lực tưới máu thận xuống giới hạn dưới của khả năng tự điều hòa [2]. Quá trình tái hấp thu và vận chuyển các chất anion hữu cơ tăng lên trong khi tốc độ lọc suy giảm, tạo điều kiện thuận lợi cho lắng đọng urat và gây hoại tử ống thận [3].
Mất nước kéo dài còn kích hoạt các phản ứng viêm và ức chế con đường tín hiệu bảo vệ NRF2 của tế bào thận [1]. Hệ quả là các tế bào biểu mô ống thận dễ bị tổn thương oxy hóa và xơ hóa mô kẽ [4], [1].
Bằng chứng khoa học về việc nhịn nước và tổn thương thận
Mối liên hệ giữa việc hạn chế nước và suy giảm chức năng thận đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ.
Một nghiên cứu năm 1996 thực hiện trên gà đã đánh giá tác động của việc nhịn nước trong điều kiện vẫn duy trì ăn uống đầy đủ [3]. Kết quả cho thấy việc hạn chế nước làm tăng áp lực thẩm thấu huyết thanh, tăng nồng độ natri, acid uric, canxi và protein toàn phần trong máu [3]. Nghiên cứu chỉ ra sự sụt giảm rõ rệt về thể tích dịch ngoại bào, độ lọc cầu thận và lưu lượng huyết tương hiệu dụng qua thận [3]. Sau 24 đến 48 giờ hạn chế nước, quá trình vận chuyển các anion hữu cơ tăng lên đáng kể, làm thúc đẩy sự kết tủa của urat và gây tổn thương thận [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành trên loài gia cầm có cơ chế bài tiết acid uric đặc thù, khác biệt một phần với động vật có vú.
Nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) đực đã làm sáng tỏ tác hại của việc mất nước tái diễn chu kỳ [4]. Kết quả cho thấy nhóm bị hạn chế nước có huyết áp động mạch tăng cao và độ lọc cầu thận giảm sút, đi kèm với sự thay đổi chu kỳ của áp lực thẩm thấu nước tiểu [4]. Đáng chú ý, những con chuột mất nước tái diễn xuất hiện tình trạng xơ hóa thận nghiêm trọng hơn, mất cân bằng tế bào lympho T sinh cytokine tiền viêm và tăng nồng độ NGAL trong nước tiểu [4]. Nghiên cứu này chứng minh rõ ràng việc thiếu nước định kỳ thúc đẩy tiến triển của bệnh thận mạn tính và tổn thương thận cấp tính lặp đi lặp lại [4].
Nghiên cứu năm 2022 trên chuột nhắt C57BL/6 đã đánh giá tác động của việc hạn chế nước trong 2 và 4 tuần với thời gian tiếp cận nước chỉ 15 phút mỗi ngày [1]. Kết quả ghi nhận lượng nước tiểu sụt giảm, tăng mức mRNA vasopressin ở não, đồng thời nồng độ ure máu (BUN) và creatinine tăng cao so với nhóm đối chứng uống nước tự do [1]. Phân tích hệ phiên mã thận xác định tổn thương thận là biến đổi sinh học rõ nét nhất, bắt nguồn từ việc ức chế con đường tín hiệu bảo vệ NRF2 [1]. Điểm đáng chú ý là loại nước uống (nước cất, nước máy, nước khoáng hay nước tinh khiết) không tạo ra khác biệt về các chỉ số sinh hóa hay mô học, khẳng định việc cung cấp đủ lượng nước mới là yếu tố quyết định [1].
Nghiên cứu năm 2020 trên chuột Wistar đực kéo dài 4 tuần đã so sánh ảnh hưởng của việc hạn chế nước kết hợp tái bù dịch bằng nước lọc hoặc nước ngọt [5]. Nhóm bị hạn chế dịch và bù lại bằng nước lọc thông thường đã bị tăng áp lực thẩm thấu nước tiểu và giảm 15% độ thanh thải creatinine [5]. Đồng thời, các dấu ấn sinh học của tổn thương ống thận như NAG và KIM-1 gia tăng rõ rệt, đi kèm biểu hiện quá mức thụ thể V1a, V2 và tăng stress oxy hóa ở thận [5]. Tác động hủy hoại mô thận này càng khuếch đại khi bù dịch bằng đồ uống có đường [5].
Nguy cơ sỏi thận và suy thận mạn tính
Nhiều bằng chứng dịch tễ học khẳng định lượng nước tiểu lớn tương quan trực tiếp với việc giảm nguy cơ hình thành sỏi thận nguyên phát và thứ phát [4]. Khi nước tiểu bị cô đặc do nhịn uống nước, nồng độ canxi và acid uric tăng vọt, biến môi trường bàng quang và đài bể thận thành nơi lý tưởng để tinh thể kết tụ [3], [4].
Tình trạng mất nước lặp đi lặp lại nhiều lần cũng là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sự phát triển và tiến triển của bệnh thận mạn tính (CKD) [4]. Bằng chứng quan sát cho thấy mối tương quan nghịch đảo giữa thể tích dịch nạp vào, lượng nước tiểu thải ra với tốc độ suy giảm chức năng thận [4]. Các đợt chấn thương thận cấp vi thể lặp đi lặp lại dần dần làm mất chức năng của các nephron và dẫn đến xơ hóa [4].
Hạn chế nước cũng khiến thận trở nên cực kỳ nhạy cảm trước các tác nhân độc hại bên ngoài. Thí nghiệm năm 1988 trên chuột SD bị nhịn nước 2 ngày cho thấy tình trạng thiếu nước làm tăng đáng kể nguy cơ và mức độ nghiêm trọng của suy thận cấp khi tiếp xúc với các thuốc độc cho thận như kanamycin và dextran phân tử lượng thấp [6]. Áp lực tưới máu thận giảm và nước tiểu cô đặc khiến tế bào biểu mô ống thận dễ bị hoại tử hơn bình thường [2], [6].
Hiểu lầm: Uống ít nước giúp thận nghỉ ngơi?
Nhiều người theo trào lưu thực dưỡng lầm tưởng thận hoạt động giống như một chiếc máy bơm cơ học, càng bơm nhiều nước thì càng nhanh mòn và chóng hỏng. Đây là cách hiểu sai lầm về sinh lý học bài tiết.
Thận lọc máu liên tục dựa trên hệ thống vi mạch cầu thận tinh vi. Thể tích nước đầy đủ giúp dòng máu lưu thông trơn tru, làm loãng các chất cặn bã và giúp các kênh vận chuyển ion hoạt động trơn tru [3], [2]. Việc cố tình nhịn khát ép thận phải tăng tiết các hormone giữ nước như vasopressin và tăng tái hấp thu chủ động, gây căng thẳng tế bào và kích hoạt các phản ứng viêm mô kẽ [4], [1], [5].
Một số người còn tin rằng loại nước "đặc biệt" như nước kiềm hay nước thảo mộc mới có thể giải độc mà không cần uống nhiều. Nghiên cứu thực tế đã chỉ ra loại nước nạp vào không tạo ra sự khác biệt trên các thông số sinh hóa hay tổn thương thận; việc đảm bảo đủ dung tích chất lỏng mới là yếu tố quyết định sự an toàn của hệ tiết niệu [1].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng với việc thiếu nước
Thiếu nước gây nguy hiểm cho người khỏe mạnh, nhưng với một số nhóm người bệnh, đây có thể là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới biến cố đe dọa tính mạng.
Người có tiền sử sỏi thận hoặc nồng độ acid uric máu cao tuyệt đối không được nhịn nước. Mất nước làm bùng phát các cơn đau quặn thận và tăng kết tủa tinh thể urat tại mô kẽ thận [3], [4].
Bệnh nhân tăng huyết áp cũng phải cẩn trọng, bởi mất nước tái diễn đã được chứng minh làm tăng huyết áp động mạch và đẩy nhanh tiến trình xơ hóa thận [4].
Những người đang sử dụng thuốc điều trị các bệnh mạn tính, đặc biệt là các thuốc có nguy cơ gây độc cho thận như kháng sinh nhóm aminoglycoside hay thuốc cản quang, cần duy trì đủ dịch tuần hoàn [6]. Thiếu nước kết hợp dùng thuốc làm tăng vọt nguy cơ hoại tử ống thận cấp tính [6].
Lưu ý rằng người suy tim ứ huyết hoặc suy thận giai đoạn muộn có chỉ định hạn chế dịch từ bác sĩ chuyên khoa cần tuân thủ phác đồ riêng biệt, không tự ý tăng giảm lượng nước.
Hướng dẫn uống nước đúng cách bảo vệ thận mỗi ngày
Mỗi người trưởng thành cần chủ động cung cấp đủ lượng dịch cho cơ thể hàng ngày, không đợi đến khi xuất hiện cảm giác khát mới uống nước. Một người trưởng thành ít vận động nên uống tối thiểu 1,5 lít nước mỗi ngày từ các nguồn [1].
Lượng nước nên được phân bổ đều trong ngày từ lúc thức dậy cho đến trước khi đi ngủ, thay vì uống dồn một lượng lớn vào một thời điểm. Việc uống nước rải rác giúp duy trì độ thẩm thấu huyết tương và lưu lượng lọc của thận ở mức ổn định [3], [4].
Nên ưu tiên sử dụng nước lọc, nước đun sôi để nguội hoặc nước tinh khiết thông thường thay vì các loại nước ngọt chứa đường fructose hay chất tạo ngọt nhân tạo [1], [5]. Bù dịch bằng nước ngọt khi đang thiếu nước đã được chứng minh làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm thanh thải thận và tổn thương tế bào ống thận [5].
Màu sắc nước tiểu là thước đo phản ánh độ đủ nước của cơ thể. Nước tiểu có màu vàng rơm nhạt cho thấy thận đang được cung cấp đủ nước; nếu nước tiểu chuyển sang màu vàng sậm hoặc hổ phách, đó là dấu hiệu cảnh báo cơ thể đang thiếu nước nghiêm trọng và cần bổ sung ngay lập tức.
Kết luận
Việc ép bản thân uống ít nước theo các chế độ ăn kiêng truyền miệng hoàn toàn không mang lại lợi ích bồi bổ mà còn trực tiếp phá hủy chức năng thận. Lắng nghe nhu cầu tự nhiên của cơ thể và duy trì đủ lượng nước sạch mỗi ngày là cách đơn giản, khoa học và hiệu quả nhất để phòng ngừa sỏi thận và bảo vệ hệ tiết niệu lâu dài. Khi có các dấu hiệu bất thường về tiểu tiện hoặc mắc bệnh lý nền, người dân nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý áp dụng các trào lưu chưa được kiểm chứng.
