Uống ít nước theo thực dưỡng: Tác động gì đến cân nặng và thận?

Nhiều người theo phương pháp thực dưỡng truyền tai nhau nguyên tắc hạn chế uống nước tối đa để cơ thể "thanh lọc" và giảm cân nhanh. Họ tin rằng việc uống ít nước giúp làm ấm cơ thể, thải bỏ mỡ thừa và giảm gánh nặng cho hệ tiết niệu. Tuy nhiên, liệu việc nhịn uống nước có thực sự mang lại lợi ích giảm béo hay chỉ là cái bẫy nguy hiểm đối với sức khỏe?

Thực tế, việc hạn chế nước chỉ tạo ảo giác sụt cân nhanh do cơ thể bị rút bớt lượng chất lỏng tự nhiên, hoàn toàn không làm giảm mỡ ^[1]. Nghiêm trọng hơn, hành động này làm suy giảm tốc độ lọc cầu thận và kích thích các phản ứng gây hại trực tiếp đến mô thận [1, 3, 4].

Hiểu lầm về cân nặng khi cơ thể thiếu nước

Cân nặng của con người bao gồm khối lượng cơ, xương, mô mỡ và một lượng lớn nước. Khi đột ngột cắt giảm lượng nước uống, trọng lượng cơ thể có thể tụt xuống rõ rệt chỉ trong vài ngày, nhưng con số này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc bạn đã giảm được mỡ ^[1].

Nghiên cứu bán thực nghiệm trên các vận động viên chèo thuyền nam cho thấy các kỹ thuật giảm cân cấp tốc bằng cách nhịn uống nước và xông nhiệt mang lại kết quả sụt cân thực chất chỉ là hệ quả của tình trạng mất nước ^[1]. Khối lượng mất đi chủ yếu bắt nguồn từ sự thiếu hụt chất lỏng, đồng thời việc nhịn uống chất lỏng còn làm suy giảm đáng kể công suất hoạt động thể lực và tốc độ vận động thần kinh - cơ ^[1].

Áp lực lọc cầu thận suy giảm nghiêm trọng

Thận cần một lượng nước nhất định để duy trì áp lực lọc, loại bỏ chất cặn bã và bảo toàn cân bằng nội môi. Khi cơ thể bị thiếu nước, thận buộc phải tăng tái hấp thu và cô đặc nước tiểu, dẫn đến suy giảm chức năng bài tiết [1, 3, 4].

Một nghiên cứu năm 2020 trên chuột Wistar đực kéo dài trong 4 tuần cho thấy việc hạn chế nước kèm bù nước hạn chế làm tăng nhẹ độ thẩm thấu của nước tiểu và khiến độ thanh thải creatinin (CrCl) sụt giảm 15% ^[2]. Tình trạng này đồng thời làm tăng các dấu ấn tổn thương ống thận như NAG và KIM-1, kích hoạt quá trình quá tải con đường polyol-fructokinase và làm gia tăng căng thẳng oxy hóa tại thận ^[2].

Thử nghiệm năm 1996 trên gà cũng chỉ ra rằng việc hạn chế nước trong điều kiện vẫn duy trì ăn uống dẫn đến suy giảm rõ rệt thể tích dịch ngoại bào, giảm lưu lượng huyết tương hiệu dụng qua thận và giảm mức lọc cầu thận ^[3]. Dù việc đồng thời nhịn ăn có thể làm giảm bớt mức độ sụt giảm của dòng máu qua thận, mức lọc cầu thận và thể tích dịch ngoại bào vẫn bị suy giảm nghiêm trọng ^[3].

Kích hoạt phản ứng viêm và nguy cơ kết tủa cặn lắng

Hạn chế dịch đưa vào không giúp làm "sạch" thận như nhiều đồn đoán mà ngược lại còn kích thích các phản ứng sinh hóa bất lợi trong tế bào thận [1, 3, 4].

Theo nghiên cứu năm 2021 trên chuột Sprague Dawley, nhóm áp dụng việc hạn chế nhanh thức ăn kết hợp nhịn nước hoàn toàn trong ngày cuối cùng đã làm giảm thể tích nước tiểu và tăng áp lực thẩm thấu nước tiểu ^[4]. Khi tình trạng hạn chế dịch này kết hợp cùng thói quen tập luyện gắng sức, trọng lượng của thận bị sút giảm, đi kèm với việc kích thích biểu hiện của các cytokine tiền viêm và làm tăng dạng hoạt hóa của caspase-3 (chất trung gian gây chết tế bào theo chương trình) trong thận so với nhóm bình thường ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự kích thích rõ rệt của hệ thống renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) thông qua gia tăng aldosterone tuần hoàn và tăng kênh ion SGK-1 tại thận ^[4].

Mặt khác, việc thiếu hụt chất lỏng kéo theo nồng độ các chất hòa tan tăng cao bất thường. Nghiên cứu năm 1996 phát hiện hạn chế nước uống làm tăng áp suất thẩm thấu huyết thanh, đồng thời tăng nồng độ natri, canxi, protein toàn phần và axit uric trong huyết thanh ^[3]. Tình trạng vận chuyển anion hữu cơ tăng mạnh trong bối cảnh tốc độ lọc cầu thận và dòng huyết tương thận suy giảm chính là điều kiện thuận lợi thúc đẩy lắng đọng axit uric và gây thoái hóa thận ^[3].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu trực tiếp đánh giá cơ chế phân tử và mô học của việc thiếu nước nghiêm trọng hiện chủ yếu được thực hiện trên mô hình động vật như chuột gặm nhấm hoặc gia cầm [1, 3, 4]. Do các rào cản về mặt đạo đức y học, các nhà nghiên cứu không thể ép người tham gia nhịn nước kéo dài đến mức gây tổn thương nội tạng.

Mặc dù vậy, các chỉ dấu đo lường trên động vật như giảm độ lọc cầu thận, tổn thương ống thận hay kích hoạt phản ứng viêm cung cấp cơ sở sinh học rõ ràng cho thấy thận chịu áp lực cực lớn khi thiếu dịch [1, 3, 4]. Hơn nữa, việc hạn chế nước ở vận động viên cũng khẳng định sự tụt cân cấp tốc hoàn toàn do mất nước và gây hại cho thể lực ^[1]. Do đó, người áp dụng thực dưỡng không nên ngộ nhận các dấu hiệu sụt cân này là thành quả thải độc hay tiêu mỡ.

Ai cần đặc biệt thận trọng với việc hạn chế nước?

Việc cố tình uống ít nước theo các chế độ ăn kiêng hà khắc mang lại rủi ro rất cao đối với hầu hết mọi người, đặc biệt là những đối tượng nhạy cảm với thăng bằng dịch:

• Người có tiền sử sỏi thận hoặc nồng độ axit uric cao: Thiếu nước làm cô đặc nước tiểu, kích thích kết tủa các tinh thể muối urat và canxi ^[3].
• Người có nguy cơ suy giảm chức năng thận: Thiếu nước làm giảm mức lọc cầu thận và gây độc cho tế bào ống thận [3, 4].
• Người thường xuyên vận động mạnh hoặc tập thể dục: Sự kết hợp giữa mất nước và gắng sức làm tăng nguy cơ tổn thương thận, giảm khối lượng thận và kích thích các phản ứng viêm mô học ^[4].
• Ngay cả trong điều trị bệnh lý như suy tim, nơi việc hạn chế nước (1,5 - 2 lít/ngày) từng là chỉ định kinh điển, các tổng quan y khoa gần đây cũng chỉ ra rằng việc hạn chế dịch nghiêm ngặt không đem lại lợi ích lâm sàng rõ ràng cho hầu hết bệnh nhân ổn định, đồng thời thử nghiệm lâm sàng cho thấy cách tiếp cận nới lỏng dựa theo cảm giác khát vẫn an toàn, không làm tăng nguy cơ suy giảm chức năng thận ^[5]. Do đó, người không có chỉ định y khoa đặc biệt tuyệt đối không nên tự ý kiêng nước.

Cách cung cấp nước đúng và an toàn cho cơ thể

Thay vì cắt giảm nước một cách cực đoan, bạn nên lắng nghe tín hiệu tự nhiên của cơ thể và thiết lập thói quen bù dịch hợp lý:

• Uống nước đều đặn theo nhu cầu tự nhiên: Hãy duy trì thói quen uống nước lọc rải rác trong ngày, không đợi đến khi miệng khô khốc mới uống.
• Tránh xa đồ uống có đường khi đang khát: Nghiên cứu cho thấy việc dùng đồ uống ngọt có đường để bù dịch khi thiếu nước càng khuếch đại tổn thương ống thận, làm tăng hoạt hóa con đường polyol-fructokinase và gia tăng căng thẳng oxy hóa ^[2]. Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là lựa chọn tốt nhất.
• Bù dịch đầy đủ nếu có vận động: Nếu bạn có thói quen tập luyện thể thao, việc nhịn nước sẽ làm suy giảm hiệu suất vận động và tạo gánh nặng cho hệ tiết niệu [1, 7]. Cần bổ sung nước trước, trong và sau các buổi tập để bù đắp lượng mồ hôi thất thoát.
• Luôn tham khảo ý kiến chuyên môn: Nếu bạn đang mắc các bệnh lý mạn tính về thận, tim mạch hay chuyển hóa, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ để có hướng dẫn lượng dịch đưa vào phù hợp thay vì tự ý thực hành các phương pháp truyền miệng.

Uống ít nước để giảm cân theo phương pháp thực dưỡng là một quan niệm sai lầm, tiềm ẩn nhiều nguy cơ bệnh tật. Cân nặng giảm đi chỉ là lượng nước bị vắt kiệt tạm thời, trong khi cái giá phải trả có thể là sự suy giảm lưu lượng lọc cầu thận và tổn thương mô thận âm thầm. Một chế độ sống lành mạnh luôn cần sự cân bằng, và việc cung cấp đủ nước sạch mỗi ngày chính là biện pháp đơn giản nhất để bảo vệ hai quả thận của bạn.