Nhiều người Việt vẫn truyền tai nhau bài thuốc nuốt mật cá sống để tăng cường sinh lực, bổ thận hay trị các bệnh mạn tính. Không ít người tin rằng vị đắng của mật cá chép, cá trắm có thể giải nhiệt, thải độc cho cơ thể. Tuy nhiên, hành động truyền miệng này tiềm ẩn rủi ro tử vong rất cao.

Y học hiện đại khẳng định nuốt mật cá chép không hề có tác dụng bổ thận. Trái lại, chất độc có sẵn trong mật cá sẽ trực tiếp phá hủy thận và tế bào gan. Rất nhiều trường hợp nhập viện cấp cứu do suy thận cấp sau khi tự ý dùng loại "thần dược" này.

Cơ chế gây độc của chất Cyprinol sulfat trong mật cá

Trong túi mật các loài cá thuộc họ cá chép chứa độc tố chính là Cyprinol sulfat (5 alpha-cyprinol sulphate) cùng các hợp chất histamine, acid hydrocyanic [1, 2]. Độc tố Cyprinol sulfat không bị phá hủy bởi dịch tiêu hóa, thậm chí bền vững trước nhiệt độ nấu chín thông thường [1].

Khi vào cơ thể, chất này di chuyển theo dòng máu đến các cơ quan thanh thải chính là gan và thận. Tại đây, chúng gây ngộ độc tế bào, viêm gan nhiễm độc và trực tiếp phá ho hủy cấu trúc ống thận [2, 6, 7]. Bệnh nhân ăn mật cá nhẹ thì rối loạn tiêu hóa, nặng thì tổn thương đa cơ quan, trong đó suy thận cấp và hoại tử gan là biến chứng phổ biến nhất [1, 2].

Triệu chứng điển hình sau khi nuốt mật cá

Triệu chứng nhiễm độc mật cá xuất hiện rất sớm và tiến triển theo từng mốc thời gian rõ rệt. Độc tính thường bắt đầu bộc phát từ 2 đến 12 giờ sau khi bệnh nhân uống hoặc nuốt túi mật [2, 3].

  • Giai đoạn tiêu hóa: Bệnh nhân buồn nôn dữ dội, nôn mửa, đau quặn bụng lan tỏa, tiêu chảy phân lỏng nhiều lần [2, 4, 7].
  • Giai đoạn tổn thương gan: Men gan bắt đầu tăng vọt từ giờ thứ 8 trở đi [1]. Tình trạng tăng men gan hoặc vàng da xuất hiện ở khoảng 75% đến 87% số ca ngộ độc [1].
  • Giai đoạn suy thận cấp: Thường xảy ra vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 6 sau khi nuốt mật cá [1]. Bệnh nhân đi tiểu rất ít (thiểu niệu) hoặc mất hẳn nước tiểu (vô niệu), xét nghiệm thấy ure và creatinin máu tăng vọt [1, 2, 4, 7].

Theo thống kê lâm sàng, suy thận cấp xảy ra ở 50% đến 100% bệnh nhân bị ngộ độc mật cá, và biến chứng này chiếm tới 91,7% số ca tử vong liên quan đến nhiễm độc mật cá [2].

Bằng chứng y khoa: Các ca ngộ độc thực tế

Y văn quốc tế ghi nhận nhiều báo cáo điển hình về biến chứng nặng nề do thói quen nuốt mật cá chép hoặc các loài cá cùng họ:

Năm 2025, một nghiên cứu báo cáo trường hợp nữ bệnh nhân 56 tuổi nuốt mật cá trắm đen (thuộc họ cá chép) nặng 4 kg để chữa ho theo mẹo dân gian [3]. Bệnh nhân bị đau bụng, tiêu chảy suốt 6 ngày, sau đó rơi vào tình trạng vô niệu suốt 1 ngày [3]. Chẩn đoán xác định ngộ độc mật cá kèm hội chứng suy đa tạng liên quan tim, gan, thận [3]. Sau 2 tuần hồi sức tích cực và thở oxy, người bệnh phải tiếp tục chạy thận nhân tạo định kỳ suốt 3 tháng để phục hồi chức năng thận [3].

Năm 2021, một trường hợp nữ 50 tuổi nuốt 2 túi mật cá trắm cỏ sống để trị ho [4]. Sau 2 ngày đau bụng và nôn ói dữ dội, bệnh nhân rơi vào tình trạng vô niệu ở ngày thứ 4 [4]. Kết quả sinh thiết thận cho thấy hoại tử ống thận cấp, men gan và bilirubin tăng vọt [4]. Bệnh nhân phải trải qua 6 đợt lọc máu ngắt quãng cùng thuốc bảo vệ gan, niêm mạc dạ dày và nằm viện 24 ngày mới ổn định [4].

Năm 2023, một nghiên cứu theo dõi loạt 30 ca suy thận cấp do nuốt mật cá sống (loài cá chép Ấn Độ - Labeo rohita) trong suốt 44 năm (1975-2018) [5]. Phần lớn bệnh nhân là nam giới (83,3%), độ tuổi trung bình 37,7 [5]. 100% người bệnh khởi phát viêm dạ dày ruột cấp và suy thận từ 2 đến 12 giờ sau ăn [5]. Có tới 22 người (73,33%) phải chạy thận nhân tạo khẩn cấp [5]. Tổng cộng 5 trường hợp tử vong do nhiễm trùng huyết, viêm cơ tim và suy hô hấp cấp tiến triển, tỷ lệ tử vong lên tới 16,6% toàn nhóm [5].

Năm 2017, một báo cáo khác ghi nhận cô gái trẻ 22 tuổi tại Campuchia nuốt mật cá sống để trị mụn trứng cá [6]. Sau 3 ngày nôn mửa, tiêu chảy, người bệnh bị suy giảm nước tiểu nghiêm trọng, creatinin và ure máu tăng vọt, buộc phải chỉ định chạy thận nhân tạo cấp cứu và mất 5 tuần điều trị mới hồi phục chức năng thận [6].

Năm 2011, một gia đình 4 người cùng nhập viện trong tình trạng suy thận cấp và viêm gan nhiễm độc cấp tính cùng lúc sau khi cùng ăn mật cá sống [7]. Năm 2008, một phụ nữ 67 tuổi nuốt một túi mật cá trắm cỏ bị viêm gan cấp và suy thận ở ngày thứ ba, phải lọc máu cấp cứu từ ngày thứ năm và nằm viện 26 ngày mới qua cơn nguy kịch [1].

Những hiểu lầm nguy hại cần xóa bỏ

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ nuốt mật sống mới độc, còn nấu chín hoặc ngâm rượu sẽ khử hết độc tính. Điều này hoàn toàn sai lầm. Độc tố Cyprinol sulfat trong mật cá chép không bị phân hủy bởi cồn hay nhiệt độ đun nấu thông thường [2, 5].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm mật cá có thể chữa được các bệnh hô hấp (ho, hen suyễn), hạ sốt, sáng mắt, giảm đau xương khớp hay thậm chí làm đẹp da, trị mụn [1, 4, 5, 7]. Chưa từng có bất kỳ bằng chứng khoa học nào công nhận tác dụng bồi bổ hay chữa bệnh của túi mật cá tươi. Ngược lại, việc tự ý nuốt mật cá luôn được y học xếp vào nhóm ngộ độc thực phẩm cấp tính đe dọa tính mạng [1, 3, 4].

Ai tuyệt đối không được dùng và nhóm nguy cơ cao?

Tất cả mọi người đều tuyệt đối không được nuốt hoặc ăn túi mật của các loài cá thuộc họ cá chép, cá trắm [1, 2, 5]. Độc tố tác động trực tiếp lên tế bào mà không phụ thuộc vào cơ địa.

Những người có sẵn bệnh nền về thận, suy giảm chức năng gan, người cao tuổi hoặc trẻ em nếu nhiễm độc mật cá sẽ có nguy cơ tử vong rất nhanh do suy đa tạng [1, 2, 3]. Phụ nữ mang thai nuốt mật cá có thể dẫn đến nhiễm độc toàn thân nghiêm trọng, nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi.

Xử lý đúng cách khi sơ chế và phòng tránh ngộ độc

Để bảo vệ sức khỏe gia đình, người tiêu dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc chế biến thực phẩm:

  • Khi mổ cá chép, cá trắm, cần khéo léo bóc tách trọn vẹn túi mật mà không làm vỡ. Nếu mật cá vô tình bị vỡ dính vào thịt cá, phải rửa thật sạch dưới vòi nước chảy hoặc cắt bỏ phần thịt bị thấm dịch mật đắng [1].
  • Không nghe theo kinh nghiệm truyền miệng nuốt trọn túi mật sống, không hòa dịch mật vào rượu hay nước uống [1, 3, 6].
  • Bổ sung dinh dưỡng an toàn từ thịt cá chép chín: Thịt cá chép là nguồn cung cấp đạm, khoáng chất tốt nếu được nấu chín kỹ và loại bỏ toàn bộ nội tạng chứa độc [2].

Nếu phát hiện người thân vừa nuốt mật cá hoặc xuất hiện các triệu chứng buồn nôn, đau bụng dữ dội, tiêu chảy, thiểu niệu sau khi ăn cá, cần đưa ngay đến cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu hoặc trung tâm chống độc [1, 4]. Cần mang theo mẫu cá hoặc thông tin loại cá đã ăn để bác sĩ nhanh chóng định hướng điều trị, can thiệp lọc máu kịp thời [1, 2, 4].

Nuốt mật cá chép hoàn toàn không có tác dụng bổ thận mà là con đường ngắn nhất dẫn đến suy thận cấp và hủy hoại gan. Người dân tuyệt đối không mạo hiểm tính mạng với các mẹo dân gian truyền miệng vô căn cứ. Khi có các vấn đề về sức khỏe, hãy thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và điều trị đúng khoa học.