Nỗi lo thiếu hụt CoQ10 khi hạ mỡ máu bằng men gạo đỏ

Nhiều người tìm đến men gạo đỏ như giải pháp tự nhiên nhằm kiểm soát mỡ máu thay thế thuốc tây [1]. Tuy nhiên, câu hỏi thường gặp là liệu dùng sản phẩm này kéo dài có làm cạn kiệt Coenzyme Q10 (CoQ10) trong cơ thể và bắt buộc phải uống thêm viên bổ sung hay không.

Câu trả lời ngắn gọn: Về lý thuyết sinh học, hoạt chất trong men gạo đỏ ức chế cùng con đường tổng hợp mỡ máu và CoQ10 [1]. Nghiên cứu động vật liều cao cho thấy suy giảm CoQ10 ở gan và tim [2]. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng trên người hiện nay chủ yếu dùng dạng phối hợp sẵn men gạo đỏ với CoQ10 nhằm tối ưu chỉ số tim mạch chứ chưa có nghiên cứu đơn độc khẳng định người dùng bắt buộc phải uống bù CoQ10.

Cơ chế tác động: Vì sao men gạo đỏ ảnh hưởng tới CoQ10?

Men gạo đỏ là sản phẩm lên men của gạo trắng với nấm Monascus purpureus [1]. Thành phần hoạt tính sinh học then chốt là các monacolin, đặc biệt là monacolin K [7, 8]. Về mặt cấu trúc hóa học và tác động sinh học, monacolin K tương đồng với thuốc hạ mỡ máu lovastatin [7, 8].

Monacolin K hoạt động bằng cách ức chế enzym hydroxymethylglutaryl-coenzyme A (HMG-CoA) reductase [1]. Đây là enzym đóng vai trò xúc tác bước giới hạn tốc độ trong chu trình mevalonate [1]. Chu trình này không chỉ tạo ra cholesterol nội sinh mà còn sản sinh tiền chất để tổng hợp CoQ10 [3].

CoQ10 giữ vai trò cốt lõi trong chuỗi hô hấp tế bào, hỗ trợ ty thể tạo năng lượng ở các mô hoạt động nhiều như tim và cơ [3]. Khi enzym HMG-CoA reductase bị chặn lại, nguồn nguyên liệu phục vụ chu trình sản sinh CoQ10 nội sinh cũng có thể suy giảm theo [3]. Tình trạng giảm tổng hợp CoQ10 từ lâu được đặt giả thuyết liên quan tới các triệu chứng đau cơ hoặc bệnh cơ do statin [3].

Bằng chứng nghiên cứu trên động vật: CoQ10 sụt giảm theo liều

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật đã ghi nhận trực tiếp hiện tượng suy giảm CoQ10 khi dùng men gạo đỏ [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2005 đánh giá tác động của men gạo đỏ liều cao trên 88 chuột đực trưởng thành chủng ICR [2]. Động vật được chia nhóm đối chứng hoặc cho uống dịch men gạo đỏ pha trong dầu đậu nành ở hai mức liều: liều thấp 1 g/kg thể trọng và liều cao 5 g/kg thể trọng (gấp khoảng 5 lần mức khuyến nghị thông thường ở người) [2].

Các mốc thời gian đánh giá nồng độ mô bao gồm 0,5 giờ, 1 giờ, 1,5 giờ, 4 giờ và 24 giờ sau khi dùng [2]. Kết quả phân tích ghi nhận nồng độ CoQ10 tại gan và tim giảm mạnh ở cả hai nhóm, đặc biệt rõ rệt ở liều cao ngay từ phút thứ 30 [2]. Sau 24 giờ, hàm lượng CoQ10 trong mô gan và tim vẫn chưa thể phục hồi [2]. Hiệu ứng ức chế tại tim bắt đầu rõ sau 90 phút và mức độ sụt giảm tỷ lệ thuận với liều lượng [2].

Ngược lại, một nghiên cứu khác công bố năm 2014 trên chuột cống ăn chế độ giàu chất béo suốt 90 ngày lại cho thấy kết quả khả quan hơn ở liều chuẩn [3]. Trong 30 ngày cuối, chuột được chia nhóm dùng atorvastatin, men gạo đỏ đơn độc, CoQ10 đơn độc hoặc kết hợp [3].

Kết quả sau 15 và 30 ngày cho thấy men gạo đỏ phối hợp CoQ10 giúp hạ cholesterol mà không làm tăng men creatine kinase – dấu ấn đặc trưng của tổn thương cơ bắp [3]. Ở mô hình này, men gạo đỏ duy trì được nồng độ ubiquinone bình thường ở tim chuột [3].

Giới hạn lớn nhất của nhóm dữ liệu này là thực hiện trên loài gặm nhấm [2, 6]. Liều dùng thử nghiệm cấp tính (1-5 g/kg) rất cao so với liều dung nạp hàng ngày ở người [2]. Do đó, hiện tượng cạn kiệt CoQ10 ở chuột không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người dùng men gạo đỏ thông thường [2].

Nghiên cứu lâm sàng trên người: Dùng công thức phối hợp

Trên người, các nhà khoa học tiếp cận vấn đề theo hướng thử nghiệm công thức kết hợp sẵn men gạo đỏ và CoQ10 nhằm tối ưu hóa chức năng tim mạch [1, 3, 4].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2016 thực hiện trên 40 người không hút thuốc, tăng cholesterol máu mức độ vừa (mã số NCT02492464) [4]. Sau 4 tuần ăn kiêng và tập luyện, đối tượng được chia dùng giả dược hoặc sản phẩm chứa 10 mg monacolin kết hợp 30 mg CoQ10 mỗi ngày trong 6 tháng [4]. Độ đàn hồi nội mô và độ cứng động mạch được đo bằng thiết bị Vicorder [4].

Kết quả sau 6 tháng cho thấy nhóm dùng hoạt chất giảm 26,3% nồng độ cholesterol LDL, trong khi nhóm giả dược tăng 3,4% (p < 0,05) [4]. Độ phản ứng nội mô cải thiện 6,0% ở nhóm hoạt chất (so với -0,3% ở nhóm giả dược) [4]. Độ cứng động mạch qua vận tốc sóng mạch (PWV) giảm 4,7% ở nhóm hoạt chất (so với mức tăng 1,1% của nhóm giả dược, p < 0,05) [4].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên đa trung tâm khác năm 2014 tại 6 bệnh viện ở Tây Ban Nha theo dõi 102 người lớn (độ tuổi trung bình 50,91, gồm 32 nam) có nguy cơ tim mạch thấp và tăng nhẹ đến vừa cholesterol LDL (3,35 - 4,88 mmol/L) [5]. Bệnh nhân được dùng chế phẩm phối hợp chứa chiết xuất men gạo đỏ, policosanol, berberine, acid folic, CoQ10 và astaxanthin (Armolipid Plus) kèm tư vấn dinh dưỡng trong 12 tuần [5].

Kết thúc nghiên cứu, nhóm can thiệp giảm 6,9% LDL-c, giảm 6,6% apolipoprotein B-100, giảm 5,5% tỷ số cholesterol toàn phần/HDL-c và giảm 8,6% tỷ số ApoB/ApoA1 so với giả dược (p < 0,05) [5]. Tỷ lệ ApoA1 tăng 2,5% và cân nặng giảm trung bình 0,93 kg [5]. Sản phẩm được dung nạp tốt, không gây biến cố nguy hiểm [5].

Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2024 đánh giá chế phẩm Armolipid (chứa men gạo đỏ, policosanols, CoQ10, astaxanthin, acid folic) trên 84 trẻ em và thanh thiếu niên bị tăng cholesterol máu nguyên phát mức độ vừa và nặng [6]. Trong số này có 19 trẻ từng dùng phytosterol trước đó [6]. Chế phẩm được dùng một lần mỗi ngày, đánh giá lại ở mốc 6 và 16 tháng [6].

Kết quả ghi nhận giảm đáng kể cholesterol toàn phần, LDL-c, non-HDL-c và apolipoprotein B (p < 0,001), duy trì suốt 16 tháng mà không thay đổi HDL-c hay triglyceride [6]. Sản phẩm thể hiện độ an toàn tốt trong suốt thời gian can thiệp [6].

Giới hạn của bằng chứng hiện nay

Dù các nghiên cứu trên người cho thấy công thức phối hợp men gạo đỏ và CoQ10 an toàn, cải thiện mỡ máu và độ đàn hồi mạch máu [1, 3, 4], bằng chứng trực tiếp vẫn còn lỗ hổng.

Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn nào đo lường nồng độ CoQ10 trong huyết thanh hoặc mô cơ của người dùng men gạo đỏ đơn độc để chứng minh liệu men gạo đỏ có gây thiếu hụt CoQ10 trên lâm sàng hay không [1]. Đa phần các thử nghiệm người đều dùng viên phối hợp đa thành phần, nên không thể bóc tách tác dụng bảo vệ cơ bắp riêng rẽ của CoQ10 [1, 3, 4]. Ngoài ra, quy mô các nghiên cứu này còn tương đối nhỏ và thời gian theo dõi thường ngắn [1].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm thứ nhất: Men gạo đỏ là thảo dược tự nhiên nên tuyệt đối không có tác dụng phụ [7, 8]. Thực tế, monacolin K có bản chất giống thuốc lovastatin, do đó vẫn tiềm ẩn nguy cơ tác động lên cơ chế sản sinh tế bào tương tự [7, 8].

Hiểu lầm thứ hai: Bắt buộc ai dùng men gạo đỏ cũng phải mua thêm viên CoQ10 liều cao [1, 6]. Bằng chứng suy giảm CoQ10 chủ yếu đến từ động vật dùng liều lượng rất cao [2]. Trên người, liều monacolin chuẩn (như 10 mg monacolin kết hợp 30 mg CoQ10) đã chứng minh hiệu quả và dung nạp tốt mà không đòi hỏi liều CoQ10 cao ngất ngưởng [4].

Hiểu lầm thứ ba: Men gạo đỏ nào bán trên thị trường cũng có chất lượng giống nhau [7, 8]. Rất nhiều sản phẩm trôi nổi thiếu chuẩn hóa hàm lượng monacolin và có nguy cơ lẫn độc tố nấm mốc citrinin gây hại [7, 8]. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) từng cấm lưu hành các sản phẩm men gạo đỏ chứa monacolin K chưa qua phê duyệt vì xem đây là thuốc chưa đăng ký [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không dùng men gạo đỏ [5]. Đây là đối tượng bị loại trừ nghiêm ngặt trong các thử nghiệm lâm sàng can thiệp lipid [5].

Người có tiền sử mắc các bệnh mạn tính phối hợp, suy giảm chức năng gan thận hoặc tăng triglyceride máu trên 3,97 mmol/L cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng [5].

Người đang điều trị bằng thuốc hạ mỡ máu nhóm statin không được tự ý uống thêm men gạo đỏ để tránh cộng gộp tác dụng phụ gây độc cho cơ [6, 8].

Đối với trẻ em và thanh thiếu niên: Mặc dù nghiên cứu năm 2024 ghi nhận tính an toàn của công thức Armolipid trên 84 trẻ tăng mỡ máu [6], nhóm đối tượng này vẫn cần theo dõi y tế chặt chẽ và cần thêm các nghiên cứu cỡ mẫu lớn hơn để xác lập chỉ định thường quy [6].

Áp dụng thực tế đúng cách

Nếu bạn đang cân nhắc dùng men gạo đỏ để hỗ trợ mỡ máu, hãy ưu tiên các sản phẩm đã được chuẩn hóa hàm lượng monacolin K rõ ràng và kiểm định không chứa độc tố citrinin [7, 8].

Lựa chọn các chế phẩm tích hợp sẵn một lượng CoQ10 vừa phải (chẳng hạn 30 mg CoQ10 kèm 10 mg monacolin mỗi ngày) như liều lượng đã được kiểm chứng lâm sàng an toàn suốt 6 tháng [4]. Nếu dùng men gạo đỏ đơn lẻ và xuất hiện cảm giác mỏi cơ hoặc đau cơ âm ỉ, hãy ngừng dùng và trao đổi với bác sĩ về khả năng bổ sung CoQ10 hoặc đổi phương án hạ mỡ máu [1].

Men gạo đỏ chỉ phát huy hiệu quả tim mạch tối ưu khi đi cùng chế độ ăn uống lành mạnh và duy trì hoạt động thể lực đều đặn [1, 4].

Việc bổ sung thêm CoQ10 khi dùng men gạo đỏ lâu dài là giải pháp phối hợp an toàn, hợp lý về mặt cơ chế sinh học nhằm hỗ trợ chức năng tim mạch và cơ bắp [1, 6]. Tuy nhiên, bạn không nhất thiết phải dùng CoQ10 liều cao hay tự ý điều trị mà nên tuân thủ tư vấn của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa.