Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh vườn để đun nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt, giải độc và "mát gan". Trong số các loại thảo mộc dân gian, cây cổ bình (còn gọi là tràng quả ba cạnh, tên khoa học Tadehagi triquetrum hoặc Desmodium triquetrum) thường được truyền miệng là bài thuốc quý giúp phục hồi chức năng gan suy giảm.
Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của cây cổ bình đến đâu hay chỉ là lời đồn thổi được phóng đại? Câu trả lời ngắn gọn là các dữ liệu nghiên cứu hiện đại mới chỉ ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào gan trong ống nghiệm và trên mô hình chuột thí nghiệm, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người [1], [2].
Cây cổ bình và lời đồn "thần dược giải độc gan"
Trong đời sống thường nhật, khái niệm "mát gan" thường được người dân dùng để chỉ cảm giác giảm mụn nhọt, đỡ mẩn ngứa, ăn ngủ ngon hơn sau khi dùng nước lá mát. Cây cổ bình thuộc họ Đậu (Fabaceae), từ lâu đã xuất hiện trong các bài thuốc cổ truyền của một số cộng đồng dân tộc thiểu số tại châu Á để điều trị các vấn đề sức khỏe khác nhau [1], [2].
Ở một số vùng miền, lá cây cổ bình thậm chí còn được người dân thu hái để phơi khô và dùng thay trà uống hàng ngày [1]. Vì có xuất xứ tự nhiên và gắn liền với thói quen uống trà lâu đời, thảo dược này nhanh chóng được gán ghép thêm công dụng "bổ gan", "giải độc rượu bia" hay "chữa khỏi viêm gan". Sự chuyển dịch từ một vị thuốc dân gian sang món đồ uống giải khát mang danh "thần dược" khiến nhiều người tin tưởng sử dụng vô tội vạ mà không tìm hiểu cơ sở khoa học.
Thực tế, gan là cơ quan giải độc nội tại lớn nhất của cơ thể người, đảm nhận hàng trăm phản ứng chuyển hóa phức tạp mà không có loại nước lá nào có thể làm thay nhiệm vụ này. Việc ngộ nhận thảo dược là giải pháp thanh lọc thần kỳ có thể dẫn đến tâm lý chủ quan trước các căn bệnh gan nghiêm trọng.
Cơ chế tác động: Chống oxy hóa bảo vệ tế bào
Về mặt sinh học, hầu hết các tác nhân gây độc cho gan như hóa chất độc hại, rượu bia hay nhiễm trùng đều làm tổn thương tế bào gan thông qua hiện tượng mất cân bằng oxy hóa và quá trình peroxy hóa lipid màng tế bào [1]. Khi các gốc tự do tích tụ quá mức, chúng phá hủy màng tế bào gan, giải phóng men gan vào máu và làm suy giảm chức năng của cơ quan này [1].
Để đối phó với hiện tượng này, cơ thể cần các hợp chất chống oxy hóa nhằm trung hòa gốc tự do và ngăn chặn chuỗi phản ứng hủy hoại [3]. Theo phân tích hóa thực vật, cây cổ bình chứa nhiều nhóm chất có hoạt tính sinh học, nổi bật là các hợp chất flavonoid, polyphenol và tinh dầu [3], [1], [4].
Các nghiên cứu cho thấy các thành phần chiết xuất từ lá cây cổ bình có khả năng ức chế quá trình peroxy hóa lipid, đồng thời hỗ trợ bảo tồn nồng độ các enzym chống oxy hóa nội sinh [1]. Cơ chế này giúp màng tế bào gan duy trì được tính toàn vẹn trước sự tấn công của các gốc tự do ngoại sinh và nội sinh trong môi trường thí nghiệm [1].
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả bảo vệ gan của cổ bình?
Để đánh giá một cách khách quan tiềm năng của loài cây này, các nhà khoa học đã tiến hành một số thử nghiệm sinh hóa và dược lý cụ thể:
Thử nghiệm trên mô hình động vật năm 2011: Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã khảo sát hoạt tính bảo vệ gan và chống oxy hóa của dịch chiết ethanol từ lá cây cổ bình (Desmodium triquetrum DC) trên chuột cống trắng bị tổn thương gan do tiêm carbon tetrachloride (1 ml/kg thể trọng tiêm phúc mạc) [1]. Chuột thí nghiệm được cho uống dịch chiết lá với liều 200 mg/kg thể trọng [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết làm giảm đáng kể (P < 0,05) nồng độ men gan transaminase, phosphatase kiềm và bilirubin huyết thanh đang tăng cao, đồng thời khôi phục mức enzym và chất chống oxy hóa nội sinh [1].
Ngoài ra, trong thử nghiệm ống nghiệm, dịch chiết lá cổ bình ức chế quá trình peroxy hóa lipid phụ thuộc vào liều dùng với giá trị IC50 đạt 59,9 microgam/ml [1]. Các phân tích mô bệnh học gan chuột cũng xác nhận tổn thương tế bào giảm bớt, tương đương với nhóm đối chứng sử dụng silymarin (liều 25 mg/kg) [1]. Nhóm tác giả nhận định hoạt tính bảo vệ gan này có thể đến từ sự hiện diện của các flavonoid trong cây [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại ở quy mô chuột thí nghiệm và dùng hóa chất độc nhân tạo, chưa phản ánh bệnh lý tự nhiên ở người.
Đánh giá hoạt tính tinh dầu năm 2023: Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích thành phần và hoạt tính của tinh dầu chiết xuất từ cây cổ bình (Tadehagi triquetrum) [3]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập được 58 hợp chất hữu cơ bằng phương pháp GC-FID và GC-MS, trong đó chiếm tỷ lệ lớn nhất gồm acid palmitic (22,46%), 1-octen-3-ol (14,07%), caryophyllene (7,20%), (Z)-18-octadec-9-enolide (6,04%) và 3-hexen-1-ol (4,55%) [3].
Thử nghiệm khả năng chống oxy hóa của tinh dầu qua các phép đo ABTS, DPPH và FRAP cho kết quả giá trị IC50 lần lượt là 2,12 ± 0,05 mg/mL (đối với ABTS), 4,73 ± 0,91 mg/mL (đối với DPPH) và giá trị FRAP đạt 117,42 ± 8,10 mM/g [3]. Tác giả kết luận tinh dầu cổ bình chỉ thể hiện hoạt tính chống oxy hóa ở mức trung bình [3]. Đồng thời, tinh dầu cũng cho thấy khả năng ức chế men acetylcholinesterase ở mức vừa phải trong phòng thí nghiệm [3].
Nghiên cứu về thành phần isoflavonoid năm 2005: Nghiên cứu công bố năm 2005 đã phân lập được bốn hợp chất prenylated isoflavonoid mới từ dịch chiết ethanol của cây cổ bình, được đặt tên là triquetrumone A, B, C và (R)-triquetrumone D, cùng với 16 hợp chất đã biết khác như cyclokievitone, kaempferol, astragalin, acid ursolic, beta-sitosterol... [4]. Đáng chú ý, các hợp chất triquetrumone A, B, C cho thấy hoạt tính kháng giun sán nhẹ, riêng triquetrumone C thể hiện khả năng gắn kết đáng kể với thụ thể estrogen [4].
Tổng quan dược lý năm 2022: Một bài báo tổng quan công bố năm 2022 tổng hợp các nghiên cứu từ năm 1979 đến tháng 10 năm 2021 về cây cổ bình cho biết đã có hơn 70 hợp chất được phân lập từ loài cây này [2]. Các chiết xuất và chất chuyển hóa từ thảo mộc này thể hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng trong phòng thí nghiệm như kháng viêm, kháng khuẩn, kháng virus viêm gan B và bảo vệ tế bào gan [2]. Tuy nhiên, tổng quan nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu chi tiết về cơ chế tác động, dược động học và mối quan hệ cấu trúc - chức năng của từng hoạt chất đơn lẻ [2].
Bằng chứng hiện có: Lợi ích tiềm năng và khoảng trống lớn
Từ những công bố khoa học kể trên, có thể thấy cây cổ bình thực sự sở hữu các hợp chất có tiềm năng sinh học như flavonoid, isoflavone và các chất chống oxy hóa [3], [1], [4]. Tác dụng làm hạ men gan và giảm tổn thương tế bào gan trên mô hình động vật bị gây độc bằng hóa chất là có thật [1].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất hiện nay là sự thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên người. Các dữ liệu hiện có mới dừng lại ở chuột cống trắng hoặc thử nghiệm trong ống nghiệm [3], [1]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, khả năng hấp thu và bài tiết phức tạp hơn rất nhiều so với động vật thí nghiệm.
Bên cạnh đó, việc uống nước sắc từ cây tươi hoặc phơi khô tại nhà không thể tương đương với việc sử dụng các phân đoạn dịch chiết cồn chuẩn hóa được dùng trong phòng thí nghiệm [1]. Lượng hoạt chất polyphenol hòa tan trong nước đun sôi có thể rất thấp, không đủ để tạo ra hiệu lực sinh học rõ rệt như các con số báo cáo. Do đó, việc xem nước cây cổ bình như một giải pháp phục hồi gan hiệu quả là nhận định vội vàng và chưa có cơ sở thực chứng vững chắc.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá mát gan
Hiểu lầm phổ biến nhất là suy nghĩ "uống nước lá càng đậm đặc thì gan càng sạch". Nhiều người nấu nước cây cổ bình thật đặc và uống thay nước lọc suốt nhiều tháng. Thực tế, gan và thận phải làm việc liên tục để chuyển hóa và đào thải các thành phần lạ có trong nước lá, vô tình làm tăng gánh nặng cho hệ bài tiết.
Một sai lầm nguy hại khác là tin rằng nước lá có thể thay thế thuốc điều trị viêm gan virus hoặc thuốc hạ men gan do bác sĩ kê đơn. Mặc dù các nghiên cứu sơ bộ ghi nhận dịch chiết có hoạt tính chống virus viêm gan B trong môi trường thí nghiệm [2], điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước lá sẽ tiêu diệt được virus trong máu hay chữa khỏi bệnh viêm gan mạn tính.
Nhiều người cũng lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì không bao giờ có độc tính. Bất kỳ loài thực vật nào cũng chứa hàng chục đến hàng trăm hợp chất hóa học khác nhau [3], [2]. Một số hợp chất trong cây cổ bình, chẳng hạn như triquetrumone C, đã được chứng minh có khả năng liên kết với thụ thể nội tiết tố estrogen [4], điều này có thể dẫn đến các tác động sinh lý chưa lường trước nếu tiêu thụ liều lượng lớn trong thời gian dài.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá độ an toàn hay liều dùng của cây cổ bình trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; các dữ liệu hiện có chỉ được thực hiện trên chuột và ống nghiệm [3], [1]. Do thảo dược này chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học liên kết với thụ thể estrogen [4], nhóm phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng.
Người mắc các bệnh lý gan mạn tính tiến triển như xơ gan mất bù, suy gan, hoặc người suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại nước lá nào. Sử dụng thảo mộc không rõ hàm lượng có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng của các tạng này.
Những người đang điều trị bằng thuốc tây y (như thuốc chống đông, thuốc hạ huyết áp, thuốc điều trị tiểu đường) cũng cần thận trọng. Các hoạt chất trong thảo dược có thể tương tác với enzym chuyển hóa thuốc tại gan, làm biến đổi nồng độ thuốc trong máu và gây ra tác dụng phụ nguy hiểm.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn sống tại khu vực có cây cổ bình và muốn dùng như một loại trà thưởng thức, hãy tiếp cận với tâm thế thận trọng và chừng mực:
Về liều lượng và tần suất: Trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng nên không thể đưa ra con số định lượng cụ thể hay liều dùng điều trị chính xác cho người. Do đó, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, đun loãng như trà thảo mộc thông thường, không nấu nước quá đặc và không uống liên tục nhiều tuần. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn phù hợp với thể trạng.
Cách chế biến và vệ sinh: Cần thu hái cây rõ nguồn gốc, tránh các vùng đất nhiễm thuốc trừ sâu hoặc phân bón hóa học. Lá cây cần được rửa sạch bụi bẩn, phơi khô trong điều kiện vệ sinh để tránh nấm mốc sinh độc tố mycotoxin gây hại ngược cho gan.
Lối sống cốt lõi: Thay vì trông cậy vào nước lá, giải pháp bảo vệ gan đã được khoa học xác lập vững chắc chính là hạn chế tối đa rượu bia, tiêm vaccine phòng viêm gan B, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng nhiều rau xanh và uống đủ nước lọc mỗi ngày.
Lời kết
Cây cổ bình là loài thảo mộc chứa các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên và cho thấy tiềm năng bảo vệ tế bào gan trong phòng thí nghiệm cũng như trên mô hình động vật [3], [1]. Tuy nhiên, việc khẳng định uống nước cây này giúp "mát gan", giải độc hay chữa bệnh gan ở người vẫn là lời phóng đại thiếu bằng chứng lâm sàng [2]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi có vấn đề về gan và duy trì lối sống lành mạnh, khoa học thay vì tin vào những giải pháp truyền miệng chưa được kiểm chứng.
