Nhiều người có thói quen hễ nghe mách thảo dược dân gian hỗ trợ viêm đường hô hấp, giải độc hay bồi bổ là tìm mua về đun nước uống hàng ngày. Cây cổ bình (tên khoa học là Desmodium triquetrum, thuộc họ Đậu Fabaceae) là một trong những vị thuốc cổ truyền được lưu truyền rộng rãi trong các bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này mà không nắm rõ cơ sở khoa học có thể tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe khôn lường.
Liệu cây cổ bình có thực sự an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người? Câu trả lời ngắn gọn là không: phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp và bệnh nhân suy thận mạn tính là ba nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng, thậm chí nên tránh tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Mặc dù một số nghiên cứu bước đầu phát hiện các hoạt chất tiềm năng, dữ liệu an toàn và độc tính học trên cơ thể người hiện vẫn còn rất nhiều khoảng trống.
Cây cổ bình chứa hoạt chất gì và tác động ra sao?
Cây cổ bình, còn được biết đến với tên gọi thực vật học là Desmodium triquetrum (L.) H.Ohashi hoặc Tadehagi triquetrum, là loài thực vật thuộc họ Đậu (Fabaceae) từng được ghi nhận trong y học truyền thống Ấn Độ để điều trị hen suyễn, dị ứng và viêm nhiễm [5, 8]. Trong y học dân gian ở một số quốc gia châu Á, các bộ phận của cây thường được thu hái, phơi khô rồi sắc lấy nước uống nhằm mục đích thanh nhiệt, giải trừ độc tố hoặc hỗ trợ các bệnh lý đường hô hấp.
Về mặt hóa học thực vật, tác dụng sinh học của cây cổ bình chủ yếu đến từ nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp, cụ thể là các flavonoid [1]. Nghiên cứu hóa thực vật đã phân lập và xác định được ba hợp chất flavonoid quan trọng từ rễ của cây cổ bình gồm baicalein (thuộc phân nhóm flavone), naringin và neohesperidin (thuộc phân nhóm flavonone) [2]. Đây là lần đầu tiên các hợp chất này được báo cáo có mặt trong rễ của loài cây này thông qua các phương pháp phân tích quang phổ và hóa học [2].
Các chất chuyển hóa thứ cấp này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tế bào [1]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất flavonoid tự nhiên hoạt động như chất chống oxy hóa, hỗ trợ cơ thể vận hành hiệu quả và góp phần chống lại các tác nhân gây stress oxy hóa cũng như độc tố [1]. Hoạt tính sinh học của nhóm hợp chất này phần lớn nhờ vào sự hiện diện của cấu trúc phenolic đặc trưng [1].
Nghiên cứu nói gì về thành phần hóa học của cây cổ bình?
Để đánh giá một dược liệu, việc kiểm định tính đồng nhất và thành phần hóa học giữa các mẫu thu hái là bước đi nền tảng. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã phát triển quy trình xây dựng dấu vân tay sắc ký nhằm kiểm soát chất lượng của cây cổ bình (Desmodium triquetrum L.) [3]. Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã thu thập 10 lô mẫu nguyên liệu thô của cây cổ bình từ nhiều vùng khác nhau tại Trung Quốc [3].
Phân tích được tiến hành trên hệ thống sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp đầu dò dãy diod (UPLC-PDA) với cột Waters ACQUITY UPLC BEH shield RP18 kích thước 2,1 x 50 mm, kích thước hạt 1,7 micromet ở nhiệt độ 60 độ C [3]. Pha động gradient gồm dung dịch acid formic 0,1% trong nước và acetonitrile, vận hành ở tốc độ dòng 0,45 mL/phút, cho phép tách và phân tích toàn bộ dấu vân tay sắc ký trong vòng 13 phút [3].
Kết quả cho thấy phương pháp phân tích này có độ lặp lại và hiệu quả cao [3]. Khi kết hợp với các công cụ hóa trắc lượng như phân tích độ tương đồng, phân tích cụm phân cấp và phân tích thành phần chính, nhóm nghiên cứu đã phân loại và đánh giá được sự khác biệt về chất lượng giữa 10 lô mẫu [3]. Điều này cho thấy hàm lượng hoạt chất trong cây cổ bình thu hái tự nhiên có thể biến thiên tùy thuộc vào thổ nhưỡng, khí hậu và vùng địa lý, gây khó khăn cho việc định lượng chính xác khi người dân tự ý sử dụng dạng sắc uống thô.
Bằng chứng tiền lâm sàng trên mô hình động vật
Mặc dù cây cổ bình được lưu truyền trong dân gian, các thử nghiệm kiểm chứng hiện đại phần lớn mới dừng lại ở cấp độ phòng thí nghiệm và trên động vật thực nghiệm. Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tiềm năng điều trị của ba flavonoid phân lập từ cây cổ bình (Desmodium triquetrum DC) gồm baicalein, naringin và neohesperidin trên mô hình chuột bị gây hen suyễn bằng ovalbumin khí dung [4].
Nghiên cứu được thiết kế nhằm đo lường mức độ ảnh hưởng của ba flavonoid đối với tình trạng viêm đường thở [4]. Các tác giả tiến hành thu dịch rửa phế quản phế nang để kiểm tra tổng số lượng và phân loại bạch cầu, nồng độ nitrite, nitrate, các cytokine gây viêm gồm yếu tố hoại tử khối u (TNF), interleukin-4 (IL-4) và interleukin-13 (IL-13) [4]. Đồng thời, nồng độ enzym myeloperoxidase (MPO) và malondialdehyde (MDA) trong mô phổi cũng được định lượng cùng với việc quan sát mô bệnh học [4].
Kết quả thực nghiệm cho thấy tình trạng tăng phản ứng đường thở do ovalbumin gây ra làm gia tăng đáng kể các cytokine tiền viêm [4]. Tuy nhiên, việc điều trị bằng các flavonoid phân lập từ cây cổ bình đã làm giảm rõ rệt mức độ nghiêm trọng của viêm đường thở [4]. Các hợp chất này hoạt động hiệp đồng giúp giảm nồng độ cytokine, bình thường hóa số lượng bạch cầu ái toan và tế bào lympho hoạt hóa, đồng thời làm giảm đáng kể chỉ số tổn thương oxy hóa mô phổi là MPO và MDA [4]. Kết quả mô bệnh học cũng khẳng định khả năng ức chế con đường tiền viêm của các hoạt chất này [4].
Khoảng trống dữ liệu an toàn: Vì sao cần thận trọng?
Dù các kết quả trên chuột mang lại triển vọng cho việc nghiên cứu thuốc điều trị hen suyễn trong tương lai, cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có. Thử nghiệm năm 2024 chỉ được thực hiện trên mô hình chuột nhân tạo, chưa phải là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh hen suyễn [4]. Cơ thể người có sự chuyển hóa, phân bố và thải trừ hoạt chất phức tạp hơn rất nhiều so với động vật gặm nhấm.
Quan trọng hơn, hiện tại chưa có các nghiên cứu độc tính học dài hạn, nghiên cứu độc tính di truyền hoặc thử nghiệm dược động học hoàn chỉnh trên cơ thể người đối với toàn bộ dịch chiết cây cổ bình thô. Việc phân lập ba hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm hoàn toàn khác với việc người dùng tự ý đun sắc toàn bộ thân, cành hoặc rễ cây để uống. Trong dịch chiết thô có thể chứa hàng chục hợp chất khác nhau chưa được định danh đầy đủ, tiềm ẩn nguy cơ tích lũy hoặc gây độc cho các cơ quan chuyển hóa.
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật cũng chỉ ra rằng chiết xuất từ các loài thuộc chi Desmodium rất đa dạng và phức tạp [1]. Chẳng hạn loài Desmodium gangeticum chứa gangetin, gangetinin, desmocarpin và desmodin; trong khi Desmodium triflorum lại chứa nhóm hoạt chất khác [1]. Nếu thu hái nhầm lẫn hoặc sử dụng nguồn thảo dược không được kiểm định dấu vân tay sắc ký đạt chuẩn [3], người dùng rất dễ đối mặt với nguy cơ ngộ độc dược liệu hoặc phản ứng phụ không lường trước.
3 nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng trước khi dùng
Chính vì dữ liệu an toàn trên người chưa được thiết lập đầy đủ, các chuyên gia y tế khuyến cáo những đối tượng nhạy cảm dưới đây tuyệt đối không nên tự ý sử dụng cây cổ bình để chữa bệnh hoặc bồi bổ:
Thứ nhất, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá mức độ an toàn của cây cổ bình trên phụ nữ mang thai hoặc tác động của thảo dược này đối với sự phát triển của thai nhi. Các nghiên cứu hiện có chỉ tập trung vào phân tích thành phần hóa học [3, 6] hoặc thử nghiệm trên chuột đực/chuột cống thí nghiệm [4]. Một số flavonoid có hoạt tính sinh học mạnh có thể tác động đến trương lực cơ trơn tử cung hoặc đi qua hàng rào nhau thai và sữa mẹ. Do thiếu dữ liệu độc tính thai kỳ, nhóm phụ nữ mang thai cần tránh sử dụng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho mẹ và bé.
Thứ hai, người có tiền sử huyết áp thấp. Các flavonoid như baicalein, naringin và neohesperidin trong cây cổ bình đã được chứng minh có khả năng chống oxy hóa mạnh và điều hòa các phản ứng viêm thông qua việc giảm các chất trung gian hóa học [5, 8]. Ở một số cơ chế chuyển hóa, nhóm hợp chất này có thể ảnh hưởng đến trương lực mạch máu và hệ tuần hoàn. Khi chưa có dữ liệu chính xác về liều lượng an toàn trên người huyết áp thấp, việc dùng nước sắc cây cổ bình đậm đặc có thể dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp đột ngột, gây hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu.
Thứ ba, bệnh nhân mắc bệnh suy thận mạn tính. Thận là cơ quan chịu trách nhiệm lọc và đào thải các sản phẩm chuyển hóa cũng như các hoạt chất ngoại sinh ra khỏi cơ thể. Ở người suy thận mạn, chức năng lọc của cầu thận đã bị suy giảm nghiêm trọng. Trong khi đó, dữ liệu về khả năng đào thải các chất chuyển hóa thứ cấp từ cây cổ bình qua thận vẫn chưa được nghiên cứu rõ ràng. Việc dung nạp các chất chiết thô từ rễ cây cổ bình [2] có thể làm tăng gánh nặng lọc cho cầu thận, làm trầm trọng thêm tình trạng suy thận hoặc gây tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị bệnh thận mà người bệnh đang dùng.
Hiểu lầm thường gặp: "Cây cỏ tự nhiên luôn lành tính"
Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quan niệm "thuốc nam, cây cỏ tự nhiên thì uống vào chỉ có bổ chứ không có hại". Nhiều người khi thấy người thân mách dùng cây cổ bình để trị ho hen hay viêm họng đã tự ý mua về sắc uống thay trà mỗi ngày với lượng lớn. Đây là cách tiếp cận thiếu căn cứ y khoa và tiềm ẩn rủi ro rất cao.
Mọi hợp chất tự nhiên khi đi vào cơ thể đều hoạt động như một chất hóa học và cần gan chuyển hóa, thận bài tiết. Sự hiện diện của các flavonoid mạnh như baicalein, naringin hay neohesperidin [5, 6] đồng nghĩa với việc thảo dược này có hoạt tính sinh học đáng kể. Nếu sử dụng không đúng liều lượng, đúng đối tượng, các hoạt chất này hoàn toàn có thể gây phản tác dụng hoặc tương tác nguy hiểm với các thuốc tây y điều trị bệnh nền.
Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ dùng thảo dược thô thì sẽ đạt hiệu quả tương tự như kết quả trong phòng thí nghiệm. Cần nhấn mạnh rằng, trong các nghiên cứu khoa học, các nhà nghiên cứu phải sử dụng hệ thống chiết xuất tinh khiết và kiểm soát chất lượng bằng UPLC nghiêm ngặt [3, 8]. Việc tự sắc cây cổ bình tại nhà bằng nước sôi không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, chưa kể nguy cơ tồn dư nấm mốc, kim loại nặng hoặc nhầm lẫn với các loài thực vật khác.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên y tế
Để đảm bảo an toàn cho bản thân và gia đình khi tiếp cận với cây cổ bình hoặc bất kỳ loại thảo dược dân gian nào, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:
Không tự ý thu hái hoặc mua các bó thảo dược khô trôi nổi trên thị trường không rõ nguồn gốc. Nghiên cứu kiểm tra chất lượng cho thấy hàm lượng các chất trong các lô cây cổ bình từ các vùng khác nhau có sự chênh lệch lớn [3]. Nếu không có quy trình chuẩn hóa dấu vân tay sắc ký, việc xác định chính xác chất lượng và độ an toàn của dược liệu là điều bất khả thi [3].
Nếu đang mắc các bệnh lý mãn tính như hen phế quản, viêm đường hô hấp, tuyệt đối không được tự ý bỏ phác đồ thuốc điều trị hiện tại của bác sĩ để chuyển sang uống nước cây cổ bình. Các kết quả hạ viêm đường thở mới chỉ được ghi nhận trên chuột bị gây hen trong môi trường thí nghiệm [4], hoàn toàn chưa có giá trị thay thế thuốc điều trị đặc hiệu trên người.
Người dùng bình thường nếu muốn sử dụng thảo dược này như một liệu pháp hỗ trợ cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi sử dụng, chỉ nên dùng với liều lượng vừa phải theo hướng dẫn chuyên môn, không đun sắc quá đậm đặc và không uống liên tục kéo dài nhiều tuần mà không theo dõi chức năng gan, thận định kỳ.
Cây cổ bình là một dược liệu dân gian chứa nhiều flavonoid có hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm tiềm năng trên mô hình thực nghiệm [5, 8]. Tuy nhiên, do dữ liệu nghiên cứu an toàn trên người còn hạn chế, phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp và bệnh nhân suy thận mạn cần hết sức thận trọng và không tự ý sử dụng. Hãy luôn tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi đưa bất kỳ vị thuốc thảo mộc nào vào thói quen chăm sóc sức khỏe hàng ngày.
