Thói quen tiện tay nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ
Trong nhịp sống bận rộn, không ít người có thói quen với lấy bất kỳ loại đồ uống nào đang có sẵn trên bàn – từ nước ngọt có ga, nước giải khát đóng chai cho đến trà đá – để uống thuốc. Với người bệnh trào ngược dạ dày thực quản hay viêm loét dạ dày tá tràng, thuốc ức chế bơm proton (PPI) gần như là vật bất ly thân. Tuy nhiên, hành động dùng nước có ga để uống loại thuốc này có thể gây ra những tương tác bất lợi mà người bệnh không ngờ tới.
Câu trả lời cho thắc mắc này rất rõ ràng: Người bệnh tuyệt đối không nên uống nước có ga cùng lúc hoặc gần thời điểm dùng thuốc nhóm PPI. Môi trường axit mạnh từ các loại nước giải khát có ga có thể phá vỡ cơ chế hoạt động bình thường của thuốc tại dạ dày, làm giảm khả năng hấp thu của dược chất và ảnh hưởng đến cả các loại thuốc phối hợp [1].
Cơ chế tác động và tầm quan trọng của môi trường pH dạ dày
Thuốc ức chế bơm proton là các hoạt chất có tác dụng ức chế tiết axit dịch vị rất mạnh và nằm trong nhóm những loại thuốc được tiêu thụ rộng rãi nhất trên toàn cầu [1]. PPI hoạt động bằng cách làm giảm nồng độ axit và làm tăng độ pH trong môi trường dạ dày [1], [2]. Tác dụng nâng cao độ pH và duy trì thời gian ức chế axit kéo dài của PPI vượt trội hơn hẳn so với các thuốc kháng thụ thể histamine H2, nhờ đó mang lại tỷ lệ làm lành tổn thương dạ dày tốt hơn [2].
Tuy nhiên, tính axit tự nhiên của dạ dày đóng vai trò then chốt trong việc hòa tan và giải phóng nhiều hợp chất [1]. Khi các loại nước ngọt có ga – vốn có tính axit mạnh – được đưa vào hệ tiêu hóa, chúng gây ra những biến động đột ngột về độ pH, thể tích dịch vị và tốc độ làm rỗng dạ dày [1]. Những thay đổi này có thể trực tiếp làm sai lệch quá trình giải phóng dược chất từ dạng bào chế của thuốc, can thiệp vào sinh khả dụng của các thuốc cần môi trường hòa tan thích hợp [1], [2].
Bằng chứng khoa học về tương tác giữa nước có ga và nhóm PPI
Một nghiên cứu mô hình hóa hấp thu công bố năm 2013 đã làm sáng tỏ tương tác phức tạp giữa thuốc ức chế bơm proton, đồ uống có ga có tính axit và sự hấp thu của các hoạt chất qua đường tiêu hóa [1]. Nghiên cứu này đánh giá tỷ lệ hấp thu sinh học (fabs) của dược chất sau khi sử dụng cùng với PPI hoặc đồ uống có ga như Coca-Cola [1].
Các tác giả đã sử dụng dữ liệu thực nghiệm in vitro về độ tan, độ hòa tan kết hợp mô hình hấp thu dựa trên sinh lý để mô phỏng tác động của việc thay đổi pH dạ dày, thể tích và tốc độ tháo rỗng [1]. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc dùng PPI làm tăng pH dạ dày dẫn tới việc giảm tỷ lệ hấp thu của hợp chất nghiên cứu khoảng 10 lần [1]. Đáng chú ý, khi nghiên cứu việc dùng chung với đồ uống có tính axit như Coca-Cola, phân đoạn hấp thu của hoạt chất thấp hơn rất nhiều so với khi dùng hoạt chất đơn độc [1]. Kết quả này chứng minh rằng nước giải khát có ga tác động mạnh mẽ đến các biến số tại dạ dày, cản trở đáng kể quá trình hòa tan và hấp thu tối ưu của thuốc [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu tổng quan dược lý xác nhận rằng PPI có thể làm thay đổi việc giải phóng các thuốc khác khỏi dạng bào chế ngay trong dạ dày thông qua cơ chế nâng cao độ pH dịch vị [2]. Khi người bệnh tự ý đưa thêm một lượng lớn axit từ nước có ga vào dạ dày, môi trường pH bị xáo trộn, gây ảnh hưởng tiêu cực đến dược động học của thuốc [1].
Tương tác thuốc và nguy cơ tiềm ẩn từ nhóm PPI
Bản thân nhóm thuốc PPI, ngoài việc thay đổi độ pH dạ dày, còn có thể tương tác với các enzym chuyển hóa thuốc quan trọng trong cơ thể [2]. Thuốc nhóm này có thể ảnh hưởng đến sự hấp thu và chuyển hóa thuốc qua việc tương tác với P-glycoprotein phụ thuộc ATP hoặc hệ thống enzym cytochrom P450 (CYP), tác động tới cả quá trình chuyển hóa bước đầu ở ruột và độ thanh thải qua gan [2].
Trong số các thuốc cùng nhóm, mức độ tương tác có sự khác biệt rõ rệt [2]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng omeprazole tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc đáng kể do có ái lực cao với enzym CYP2C19 và ái lực thấp hơn với CYP3A4 [2]. Ngược lại, pantoprazole cho thấy nguy cơ tương tác thuốc thấp hơn [2]. Dữ liệu cũng cho thấy lansoprazole và rabeprazole có nguy cơ tương tác yếu hơn so với omeprazole [2]. Sự can thiệp của các yếu tố ngoại lai như nước ngọt có ga vào quá trình lưu chuyển của thuốc tại dạ dày càng khiến cho các tương tác dược động học trở nên khó kiểm soát [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thuốc dạ dày
Một hiểu lầm phổ biến là nhiều người cho rằng nước có ga mang tính axit sẽ hỗ trợ quá trình tiêu hóa và giúp thuốc tan nhanh hơn trong dạ dày. Thực tế hoàn toàn trái ngược, các nghiên cứu đã chỉ ra sự sụt giảm hấp thu nghiêm trọng khi dùng chung thuốc với đồ uống có ga [1]. Độ axit ngoại lai từ nước ngọt không giúp ích cho quá trình hấp thu mà còn làm biến đổi pH tự nhiên đang được kiểm soát bởi thuốc [1], [2].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống thuốc với bất kỳ loại chất lỏng nào cũng như nhau. Nước ngọt có ga chứa các chất tạo ga, axit hóa học và các thành phần phụ gia có thể làm thay đổi thời gian tháo rỗng của dạ dày [1]. Sự thay đổi này trực tiếp làm sai lệch vị trí giải phóng thuốc dự kiến trong ống tiêu hóa, khiến thuốc bị phân hủy sai thời điểm hoặc đào thải trước khi kịp hấp thu [1].
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang điều trị bệnh lý dạ dày bằng PPI dài ngày cần hết sức cẩn trọng trong chế độ dùng thuốc và dinh dưỡng [3], [4]. Liệu pháp ức chế axit dài hạn bằng PPI đã được ghi nhận làm giảm nồng độ vitamin C trong dịch vị và làm giảm tỷ lệ dạng chống oxy hóa hoạt động của nó (axit ascorbic), đồng thời làm tăng nồng độ nitrite trong dịch dạ dày [3]. Hiện tượng này thậm chí còn rõ rệt hơn ở những người nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori [3].
Ngoài ra, việc ức chế axit bằng PPI kéo dài còn làm giảm hấp thu vitamin B12 do ức chế quá trình thủy phân protein trong dịch vị, và làm giảm hấp thu sắt không heme [3]. Sự suy giảm nồng độ vitamin B12 có thể xuất hiện khi axit dạ dày bị ức chế rõ rệt trong thời gian dài (chẳng hạn như ở bệnh nhân mắc hội chứng Zollinger-Ellison), đòi hỏi phải đánh giá nồng độ vitamin B12 nếu điều trị liều cao nhiều năm [4]. Việc dùng chung với các thức uống gây xáo trộn đường tiêu hóa như nước có ga càng làm tăng thêm các rối loạn hấp thu không mong muốn [1], [3]. Bệnh nhân đang phối hợp nhiều loại thuốc đặc trị khác cũng cần lưu ý để tránh các tương tác chuyển hóa qua gan [2], [5].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Để đạt được hiệu quả điều trị tối ưu và hạn chế tối đa các nguy cơ tương tác bất lợi, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc uống thuốc bằng nước lọc thông thường. Nước lọc ấm hoặc nước đun sôi để nguội với lượng vừa đủ (khoảng 150-200ml) là môi trường trơ lý tưởng nhất giúp đưa viên thuốc xuống dạ dày an toàn mà không làm thay đổi pH dịch vị tự nhiên do thuốc thiết lập [1], [2].
Tuyệt đối tránh sử dụng các loại nước ngọt có ga, nước tăng lực, nước trái cây đóng chai có tính axit để uống thuốc [1]. Nếu có nhu cầu sử dụng nước ngọt có ga trong sinh hoạt hàng ngày, người bệnh nên uống cách xa thời điểm dùng thuốc dạ dày ít nhất 2 đến 3 giờ đồng hồ. Đối với các trường hợp đang phải dùng thuốc PPI dài hạn hoặc kết hợp cùng các bệnh lý phức tạp khác, người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ chuyên môn để được hướng dẫn chi tiết về khung giờ uống thuốc phù hợp.
