Uống nước ép củ dền hạ huyết áp: tác dụng kéo dài bao lâu?

Nhiều người truyền tai nhau thói quen uống nước ép củ dền mỗi sáng như một giải pháp tự nhiên giúp kiểm soát chỉ số huyết áp. Không ít người tin rằng loại củ màu đỏ thẫm này có thể tạo ra tác dụng bảo vệ tim mạch mạnh mẽ kéo dài suốt nhiều ngày chỉ sau một vài lần sử dụng.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy nước ép củ dền chỉ có tác dụng hỗ trợ hạ áp trong thời gian ngắn ngủi vài giờ sau khi uống chứ không kéo dài cả ngày ^[1]. Đáng chú ý hơn, hiệu quả này phụ thuộc rất lớn vào tình trạng bệnh lý nền của từng người và hoàn toàn không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa [2, 6].

Cơ chế nitrate giãn mạch diễn ra như thế nào?

Lợi ích tim mạch của củ dền và các loại rau ăn lá màu xanh bắt nguồn từ hàm lượng nitrate vô cơ dồi dào có trong thực vật [1, 2, 6]. Khi được đưa vào cơ thể qua đường tiêu hóa, nitrate vô cơ trải qua một hành trình chuyển hóa tự nhiên được gọi là vòng tuần hoàn ruột - nước bọt [2, 8].

Sau khi uống nước ép, nitrate được hấp thu vào máu rồi tiết ngược vào khoang miệng qua tuyến nước bọt [2, 8]. Tại đây, hoạt tính của enzyme nitrate reductase từ các vi khuẩn cộng sinh trong khoang miệng đóng vai trò then chốt để khử nitrate thành nitrite ^[2].

Khi nuốt trở lại và đi vào hệ tuần hoàn, nitrite tiếp tục được chuyển hóa thành nitric oxide (NO) trong cơ thể [3, 6]. Nitric oxide là một chất có đặc tính giãn mạch rất mạnh ở người, từ đó làm tăng lượng chất truyền tin cGMP, hỗ trợ tăng lưu lượng máu, cải thiện độ đàn hồi của mạch máu và làm giảm chỉ số huyết áp [3, 8].

Tác dụng hạ áp duy trì được bao lâu sau khi uống?

Nhiều người lầm tưởng một cốc nước ép củ dền có thể bảo vệ hệ tuần hoàn suốt 24 giờ, song các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra tính chất ngắn hạn rõ rệt của loại đồ uống này.

Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược năm 2019 thực hiện trên 15 người trẻ khỏe mạnh, huyết áp bình thường (từ 22 đến 40 tuổi) đã theo dõi biến thiên huyết áp trong 24 giờ sau khi dùng nước ép củ dền chứa khoảng 6,5-7,3 mmol nitrate so với nhóm dùng nước ép giả dược đã loại bỏ nitrate (<0,06 mmol nitrate) ^[1].

Kết quả ghi nhận huyết áp tâm thu động mạch chủ (huyết áp trung tâm) giảm 5,2 mmHg ở mốc 30 phút sau khi uống (khoảng tin cậy 95%: 1,9-8,5 mmHg; p < 0,01) ^[1]. Tuy nhiên, tác dụng này giảm dần ở mốc 60 phút và hoàn toàn không duy trì qua chu kỳ theo dõi huyết áp liên tục 24 giờ tiếp theo, đồng thời không ghi nhận biến đổi lớn trên huyết áp động mạch cánh tay hay tốc độ sóng mạch cảnh - đùi ^[1]. Điều này khẳng định tác dụng hạ áp trung tâm của một liều nước ép củ dền chỉ mang tính tạm thời, ngắn hạn và mất dần trong ngày ^[1].

Tại một nghiên cứu khác công bố năm 2017 trên người cao tuổi khỏe mạnh, mức giảm huyết áp động mạch trung bình, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương được ghi nhận xuất hiện sau khi uống nước ép củ dền giàu nitrate 3 giờ ^[3]. Ở một thử nghiệm can thiệp năm 2020 trên 30 nam và nữ thanh niên khỏe mạnh (24±6 tuổi) tại Hà Lan với liều khoảng 400 mg nitrate mỗi bữa trưa, nồng độ nitrate và nitrite huyết tương cũng được đo lường tại thời điểm 2,5 giờ sau ăn, cho thấy nước ép củ dền làm tăng nồng độ các chất này mạnh hơn so với việc tiêu thụ nitrate từ khẩu phần rau ăn lá thông thường ^[4].

Nghiên cứu trên các nhóm bệnh nhân: Không phải ai cũng đáp ứng

Hiệu quả giãn mạch của nitrate trong củ dền biểu hiện rất khác biệt tùy thuộc vào tình trạng sức khỏe tổng thể, tiền sử bệnh lý và việc dùng thuốc của người tham gia [1, 5].

Đối với người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc: Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi chéo năm 2015 trên 27 bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp đã so sánh việc bổ sung nước ép củ dền giàu nitrate trong 1 tuần với nước ép củ dền giả dược đã khử nitrate ^[5]. Dù nồng độ nitrite và nitrate tăng mạnh (tăng gấp 3 lần trong huyết tương, gấp 7-8 lần trong nước bọt và gấp 4 lần trong nước tiểu với p < 0,001), việc can thiệp này không tạo ra sự khác biệt nào đối với huyết áp đo tại nhà cũng như huyết áp lưu động 24 giờ vào ngày thứ 7 ^[5]. Các nhà nghiên cứu kết luận tăng cường nitrate ngắn hạn từ củ dền không phải là giải pháp hiệu quả để giảm thêm huyết áp cho nhóm bệnh nhân đã dùng thuốc ^[5].

Đối với người mắc bệnh đái tháo đường típ 2: Nghiên cứu của Gilchrist và các đồng sự vào năm 2013 thực hiện trên 27 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 (độ tuổi trung bình 67,2±4,9 tuổi) dùng 250ml nước ép củ dền chứa 7,5 mmol nitrate mỗi ngày trong 2 tuần [5, 6]. Kết quả đo huyết áp lưu động 24 giờ không cho thấy bất kỳ sự cải thiện nào đối với huyết áp tâm thu lưu động (134,6±8,4 mmHg ở nhóm dùng hoạt chất so với 135,1±7,8 mmHg ở nhóm giả dược, p = 0,737), đồng thời không thay đổi độ nhạy insulin hay chức năng nội mô mạch máu lớn và nhỏ ^[6]. Hiện tượng này được lý giải do phản ứng của mạch máu bị suy giảm, khả năng đáp ứng với nitric oxide bị ức chế hoặc tương tác từ nhiều loại thuốc điều trị bệnh đồng mắc mà bệnh nhân đang sử dụng [1, 5].

Đối với phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính: Nghiên cứu khả thi năm 2018 trên 40 phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính chia hai nhóm dùng 70ml nước ép củ dền hoặc 70ml giả dược trong 8 ngày ^[2]. Kết quả chung không ghi nhận mức giảm huyết áp tổng thể ở nhóm can thiệp nitrate ^[2]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu phát hiện mối tương quan nghịch rõ rệt giữa mức tăng nitrite huyết tương và mức giảm huyết áp tâm trương ở nhóm dùng nitrate (hệ số r = -0,6481; p = 0,0042), cho thấy mức độ hạ áp gắn liền với mức độ chuyển hóa nitrate của từng cá thể ^[2].

Đối với các nhóm đối tượng khác: Một số nghiên cứu ghi nhận bổ sung củ dền trong 2,5 ngày làm giảm huyết áp ở người lớn tuổi sơ bộ khỏe mạnh, hoặc bổ sung 3 tuần giúp giảm huyết áp tâm thu hằng ngày ở người cao tuổi thừa cân nhưng không làm thay đổi huyết áp phòng khám khi nghỉ hay huyết áp lưu động 24 giờ ^[3]. Dữ liệu tổng hợp năm 2016 cũng ghi nhận huyết áp tâm thu giảm 5 mmHg ở người cao tuổi sau 2 ngày dùng khoảng 10 mmol nitrate, và giảm 7 mmHg ở người thừa cân sau 3 tuần dùng khoảng 5,5 mmol nitrate mỗi ngày ^[7]. Bệnh nhân mắc bệnh động mạch ngoại biên cũng giảm huyết áp tâm trương 8 mmHg khi nghỉ và sau tập thể dục với liều đơn 9,1 mmol nitrate, thậm chí huyết áp tâm thu giảm tới 18 mmHg sau 2 phút hồi phục vận động ^[7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Nước ép củ dền rõ ràng là nguồn nitrate tự nhiên hỗ trợ nâng cao nồng độ nitrate và nitrite lưu hành, thúc đẩy sản sinh chất giãn mạch nitric oxide [3, 4, 8]. Tác động này có thể hỗ trợ một phần trong việc giảm nguy cơ phát triển tăng huyết áp theo độ tuổi ở nhóm người khỏe mạnh ^[3].

Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại còn nhiều giới hạn lớn. Đa số các thử nghiệm can thiệp chỉ thực hiện trên các nhóm mẫu rất nhỏ (từ 15 đến 40 người) với thời gian can thiệp ngắn ngủi từ một liều duy nhất cho đến vài ngày hoặc tối đa vài tuần [1, 2, 3, 4, 6, 7]. Chưa có nghiên cứu dài hạn khẳng định tính bền vững và an toàn của việc nạp nitrate liều cao kéo dài qua nhiều tháng hay nhiều năm ^[3]. Hơn nữa, mức độ chuyển hóa nitrate ở mỗi người có sự biến thiên rất lớn, chịu ảnh hưởng bởi hệ vi sinh khoang miệng và thậm chí là giới tính sinh học [3, 8]. Cụ thể, phân tích sau thử nghiệm năm 2010 chỉ ra độ nhạy với nitrate có sự khác biệt giữa hai giới, với đáp ứng hạ áp thể hiện rõ hơn ở nam giới có huyết áp nền cao hơn và nồng độ nitrite ban đầu thấp hơn ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng củ dền trị huyết áp

Sai lầm lớn nhất của nhiều người bệnh là tự ý bỏ thuốc theo toa để thay thế hoàn toàn bằng việc uống nước ép củ dền mỗi ngày. Củ dền chỉ là một loại thực phẩm bổ sung dinh dưỡng, hoàn toàn không có khả năng chữa khỏi bệnh tăng huyết áp hay thay thế các hoạt chất hạ áp đã được kiểm chứng lâm sàng ^[5].

Một hiểu lầm khác là càng uống nhiều nước ép thì huyết áp càng giảm sâu và duy trì suốt cả ngày. Bằng chứng đo huyết áp lưu động liên tục đã chứng minh hiệu lực giãn mạch qua đường uống thường biến mất sau vài giờ và không thể bảo vệ hệ tim mạch qua 24 giờ ^[1].

Nhiều người cũng nghĩ rằng cơ địa ai cũng sẽ hấp thu và tạo ra phản ứng hạ áp như nhau. Trên thực tế, người mắc đái tháo đường típ 2 hay người đang có nhiều bệnh lý nền thường trơ hoặc giảm đáp ứng với nitrate từ củ dền [1, 5, 6]. Ngoài ra, việc dùng nước súc miệng diệt khuẩn mạnh có thể vô tình tiêu diệt vi khuẩn nitrate reductase ở vòm miệng, làm cắt đứt quá trình khử nitrate thành nitrite và vô hiệu hóa tác dụng giãn mạch ^[2].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là thực phẩm thiên nhiên, việc sử dụng nước ép củ dền đậm đặc đòi hỏi sự cẩn trọng ở nhiều nhóm đối tượng cụ thể:

• Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc: Nghiên cứu cho thấy nạp thêm nitrate không mang lại hiệu quả hạ áp bổ sung trên người đang dùng thuốc ^[5]. Người bệnh không được tự ý điều chỉnh liều thuốc hoặc ngừng thuốc khi uống nước ép củ dền.
• Người mắc bệnh đái tháo đường típ 2: Các thử nghiệm chỉ ra việc uống củ dền không cải thiện được huyết áp hay chức năng nội mô ở nhóm bệnh nhân này, trong khi hàm lượng đường tự nhiên trong nước ép củ dền có thể ảnh hưởng đến kiểm soát đường huyết nếu dùng lượng lớn ^[6].
• Phụ nữ mang thai: Mặc dù nghiên cứu khả thi cho thấy 97% phụ nữ mang thai chấp nhận can thiệp nước ép củ dền ^[2], nhóm đối tượng này vẫn cần theo dõi y tế chặt chẽ vì nguy cơ tiền sản giật và hạn chế tăng trưởng thai nhi rất phức tạp, tuyệt đối không tự điều trị tăng huyết áp thai kỳ bằng các bài thuốc truyền miệng ^[2].

Cách áp dụng an toàn và hợp lý vào đời sống

Để khai thác các giá trị dinh dưỡng của củ dền mà không gặp phải rủi ro cho sức khỏe, bạn đọc có thể tham khảo một số gợi ý dựa trên cơ sở khoa học:

• Liều lượng và thời điểm: Các nghiên cứu thường sử dụng liều lượng tương đương khoảng 70ml nước ép đậm đặc hoặc 250ml nước ép tiêu chuẩn, cung cấp từ 5,5 đến 7,5 mmol nitrate [3, 5, 6, 8]. Các tác giả ghi nhận tác dụng hạ áp qua máy đo lưu động xuất hiện chủ yếu vào ban ngày sau khi uống vào buổi sáng, trong khi uống vào buổi tối có thể không mang lại hiệu quả tương tự ^[7].
• Đa dạng hóa nguồn nitrate: Thay vì chỉ tập trung uống nước ép củ dền đậm đặc, bạn có thể bổ sung nitrate qua chế độ ăn nhiều rau củ quả theo chế độ DASH, kết hợp các loại rau ăn lá màu xanh thẫm vào bữa ăn hàng ngày [1, 2, 4, 6].
• Tránh lạm dụng nước súc miệng diệt khuẩn: Để vi khuẩn khoang miệng có thể chuyển đổi nitrate thành nitrite một cách tự nhiên, nên hạn chế dùng nước súc miệng sát khuẩn ngay trước hoặc sau khi tiêu thụ thực phẩm giàu nitrate ^[2].
• Thăm khám định kỳ: Nước ép củ dền không thể thay thế lời khuyên y khoa. Người có bệnh nền tim mạch, huyết áp hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ can thiệp dinh dưỡng chuyên biệt nào.

Tóm lại, nước ép củ dền chứa nguồn nitrate tự nhiên có khả năng hỗ trợ giãn mạch và hạ huyết áp tạm thời trong vài giờ sau khi uống ở những người khỏe mạnh. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ mang tính ngắn hạn, không duy trì qua 24 giờ và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh cần duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và luôn tham vấn bác sĩ để kiểm soát huyết áp an toàn.