Cứ đến chu kỳ kinh nguyệt, không ít chị em phụ nữ phải đối mặt với những cơn đau quặn thắt vùng bụng dưới, kèm theo mệt mỏi, uể oải ảnh hưởng nghiêm trọng tới sinh hoạt và công việc. Trong dân gian, kinh nghiệm uống nước sắc hoặc trà từ cây ích mẫu thường được truyền tai nhau như một phương pháp cứu cánh giúp điều hòa kinh nguyệt và xoa dịu cơn đau. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược quen thuộc này có thực sự mang lại hiệu quả giảm đau bụng kinh dựa trên các bằng chứng khoa học, hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng?

Câu trả lời ngắn gọn là: Ích mẫu thực sự chứa các hoạt chất có tác động trực tiếp và điều hòa hoạt động của cơ trơn tử cung, hỗ trợ điều trị đau bụng kinh [2, 3]. Dù vậy, tác động sinh học của loại cây này tương đối phức tạp vì các thành phần bên trong vừa có thể làm giãn, vừa có thể làm tăng co bóp cơ tử cung tùy thuộc vào hoạt chất cụ thể [1].

Cơ chế tác động lên cơ trơn tử cung của ích mẫu

Đau bụng kinh nguyên phát phần lớn xuất phát từ các đợt co thắt mạnh của lớp cơ trơn tử cung trong chu kỳ kinh nguyệt. Y học cổ truyền từ hàng ngàn năm qua đã sử dụng phần thân trên mặt đất của cây ích mẫu (tên khoa học là Leonurus japonicus Houtt., thuộc họ Hoa môi - Labiatae) để điều trị rối loạn kinh nguyệt, đau bụng kinh, bế kinh và các bệnh lý khác ở phụ nữ [2]. Hiện nay, loài cây này cũng đã được ghi nhận chính thức trong Dược điển Trung Quốc [2].

Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại đã phân lập được khoảng 140 hợp chất hóa học từ cây ích mẫu, trong đó nhóm thành phần chủ yếu là các ancaloit (alkaloid), ditecpen (diterpene) và flavon (flavone) [2]. Hai hoạt chất ancaloit nổi bật nhất được nghiên cứu rộng rãi là leonurine và stachydrine [2]. Các thành phần hoạt tính chính này tạo nên nhiều tác dụng dược lý đa dạng, nổi bật là tác động trực tiếp lên tử cung, bảo vệ tim mạch, chống oxy hóa, bảo vệ thần kinh và chống ung thư [2].

Đặc biệt, nghiên cứu chuyên sâu về mặt tế bào cho thấy các hợp chất coumarin có trong ích mẫu đóng vai trò then chốt trong việc điều hòa co thắt cơ trơn tử cung [1]. Khả năng điều hòa này liên quan mật thiết tới sự biến đổi nồng độ canxi (Ca2+) nội bào – yếu tố quyết định sự co hay giãn của sợi cơ trơn tử cung [1].

Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu nói gì về ích mẫu?

Nhiều công trình thực nghiệm đã đi sâu phân tích cơ chế và dược động học của ích mẫu nhằm làm sáng tỏ hiệu quả của nó đối với chứng đau bụng kinh.

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác động của 8 hợp chất coumarin có các nhóm thế khác nhau được phân lập từ cây ích mẫu trên dải cơ trơn tử cung cô lập của chuột cống không mang thai trong ống nghiệm [1]. Kết quả cho thấy các chất coumarin mang lại những tác động hoàn toàn trái ngược nhau trên cơ trơn tử cung [1]. Trong khi coumarin 1 và coumarin 2 thúc đẩy đáng kể sự co bóp của các dải cơ trơn tử cung, thì các coumarin 3, 4 và 5 lại thể hiện tác dụng làm giãn cơ trơn tử cung rất rõ rệt khi cơ đang bị kích thích co thắt bởi oxytocin [1].

Đi sâu vào cơ chế, hoạt chất bergapten (coumarin 1) kích thích kênh canxi loại L (L-type) và thụ thể alpha, làm tăng dòng ion Ca2+ ngoại bào đi vào trong tế bào và giải phóng Ca2+ dự trữ nội bào, dẫn đến làm tăng nồng độ Ca2+ trong mô tử cung và gây co bóp [1]. Ngược lại, osthole (coumarin 5) đóng vai trò là một chất đối kháng thụ thể alpha, ức chế dòng Ca2+ đi vào và ngăn giải phóng Ca2+ nội bào, từ đó làm giảm nồng độ Ca2+ và ức chế sự co thắt cơ tử cung do oxytocin gây ra [1]. Nghiên cứu này chứng minh rằng coumarin từ ích mẫu là các chất hữu hiệu giúp điều hòa co thắt tử cung, liên quan chặt chẽ đến hiệu quả trị đau bụng kinh và xuất huyết sau sinh [1].

Ở khía cạnh hấp thu và chuyển hóa, một nghiên cứu dược động học công bố năm 2019 đã so sánh nồng độ hai hoạt chất leonurine và stachydrine sau khi cho chuột cống bình thường và chuột bị đau bụng kinh nguyên phát (thể hàn ngưng huyết ứ) uống cao ích mẫu [3]. Phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (LC-MS/MS) cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) về các thông số dược động học giữa hai nhóm chuột [3]. Cụ thể, ở những cá thể bị đau bụng kinh nguyên phát, cao ích mẫu được hấp thu chậm hơn, lưu lại trong cơ thể lâu hơn, đồng thời đạt nồng độ đỉnh trong huyết tương và sinh khả dụng cao hơn so với cá thể bình thường [3]. Điều này cho thấy cơ thể khi đang trong trạng thái bệnh lý đau bụng kinh dường như có khả năng tối ưu hóa việc hấp thu và sử dụng các hoạt chất từ thảo dược này [3].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Những dữ liệu trên đem lại nền tảng khoa học giải thích vì sao ích mẫu từ xa xưa đã được xem là vị thuốc chuyên biệt cho phụ khoa và giúp mở ra triển vọng phát triển thuốc, liệu pháp điều trị mới [2]. Tác dụng chống co thắt thông qua việc ức chế canxi nội bào của một số hoạt chất trong ích mẫu (như coumarin 5/osthole) mang lại hy vọng lớn trong việc xoa dịu những cơn đau quặn bụng kinh [1].

Mặc dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện tại:

  • Các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế co giãn cơ trơn tử cung mới chỉ được thực hiện trên mô cô lập của động vật trong phòng thí nghiệm (in vitro) [1].
  • Các nghiên cứu dược động học về leonurine và stachydrine mới được xác nhận trên mô hình chuột cống thực nghiệm [3].
  • Cây ích mẫu chứa đồng thời cả các chất làm tăng co bóp tử cung (như bergapten) lẫn các chất làm giãn cơ (như osthole) [1]. Tác động tổng thể khi một người uống dịch chiết toàn phần của cây có thể phụ thuộc vào hàm lượng chiết xuất và cơ địa riêng biệt.
  • Tính độc hại và an toàn lâu dài của ích mẫu vẫn cần được nghiên cứu làm rõ thêm [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ích mẫu

Hiểu lầm thứ nhất: "Ích mẫu hoàn toàn làm giãn và làm mềm tử cung". Nghiên cứu hóa học năm 2024 đã chỉ ra điều ngược lại: các thành phần khác nhau trong cùng cây ích mẫu có thể gây tác động trái ngược, trong đó một số coumarin kích thích tăng co bóp tử cung qua kênh canxi và thụ thể alpha chứ không chỉ đơn thuần gây giãn cơ [1].

Hiểu lầm thứ hai: "Cứ đau bụng kinh là có thể tự hái hoặc mua ích mẫu về uống tùy tiện". Vì cây ích mẫu có tác động trực tiếp và rõ rệt lên tử cung, việc tự ý dùng liều lượng quá cao hoặc sử dụng kéo dài mà không có chỉ dẫn có thể gây ra những phản ứng phụ bất lợi, nhất là khi vấn đề độc tính của loài cây này vẫn chưa được đánh giá toàn diện [2].

Hiểu lầm thứ ba: "Nước ích mẫu có thể thay thế hoàn toàn thuốc giảm đau Tây y". Dù có tác dụng dược lý nhất định trên cơ trơn, ích mẫu không thể xem là thuốc giảm đau tức thì có thể triệt tiêu hoàn toàn mọi cơn đau co thắt nghiêm trọng của chu kỳ kinh nguyệt [2, 3].

Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng ích mẫu?

Do ích mẫu có dược tính sinh học mạnh mẽ lên sự co bóp tử cung, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Phụ nữ có thai: Tuyệt đối không được tự ý dùng. Các hoạt chất thúc đẩy co bóp cơ trơn tử cung (như coumarin 1 và 2) có thể làm tăng nguy cơ kích thích tử cung co bóp bất thường [1].
  • Người bị rối loạn đông máu hoặc đang chảy máu nhiều: Ích mẫu có lịch sử dùng điều trị bế kinh và tác động mạnh lên huyết dịch [2], do đó có thể ảnh hưởng đến quá trình cầm máu.
  • Người có bệnh nền mãn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc kê đơn khác: Hoạt chất trong ích mẫu tác động lên tim mạch và nhiều hệ cơ quan khác nhau [2], có thể tương tác với các phác đồ điều trị sẵn có.

Người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa phụ sản hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng ích mẫu như một bài thuốc hỗ trợ [2].

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng ích mẫu để hỗ trợ giảm bớt cảm giác khó chịu trong kỳ kinh nguyệt, bạn nên cân nhắc những hướng dẫn sau:

  • Nguồn gốc và liều lượng: Nên ưu tiên các dạng chế phẩm ích mẫu đã được chuẩn hóa hoặc có chỉ định, hướng dẫn rõ ràng từ thầy thuốc y học cổ truyền, thay vì sử dụng dược liệu tươi tự hái khó kiểm soát hàm lượng.
  • Thời điểm dùng: Thông thường có thể dùng trước hoặc trong những ngày đầu của kỳ kinh khi xuất hiện dấu hiệu đau nhẹ. Nghiên cứu trên chuột cho thấy dạng cao lỏng/cao thuốc hấp thu tốt và duy trì sinh khả dụng cao trong trạng thái đau bụng kinh [3].
  • Lối sống kết hợp: Đau bụng kinh nguyên phát chịu ảnh hưởng bởi lối sống. Chị em nên giữ ấm cơ thể, đặc biệt là vùng bụng dưới, uống đủ nước ấm, ngủ đủ giấc và hạn chế đồ uống chứa caffeine để giảm co thắt mạch máu.

Tóm lại, cây ích mẫu thực sự sở hữu các hoạt chất sinh học có khả năng điều hòa hoạt động của cơ trơn tử cung và mang lại tiềm năng giảm đau bụng kinh nguyên phát dựa trên các nghiên cứu dược lý thực nghiệm [2, 3]. Dù vậy, do chứa các chất có tác động đa chiều và còn thiếu những dữ liệu lâm sàng toàn diện trên người, chị em phụ nữ không nên xem đây là thần dược tuyệt đối mà cần sử dụng một cách thận trọng, có hiểu biết và tham vấn chuyên gia y tế khi cần thiết [2].