Nhiều phụ nữ trẻ lựa chọn chế độ ăn Địa Trung Hải nhằm cải thiện sức khỏe tổng thể và kiểm soát thể trọng. Tuy nhiên, việc thay đổi khẩu phần đột ngột có thể khiến năng lượng nạp vào không đáp ứng kịp nhu cầu sinh lý của hệ sinh sản.
Hiện tại, bằng chứng khoa học trên người chủ yếu đến từ các nghiên cứu quan sát và can thiệp nhóm nhỏ, chưa đủ để kết luận chế độ ăn Địa Trung Hải trực tiếp gây rối loạn kinh nguyệt. Mặc dù vậy, dữ liệu ghi nhận điểm tuân thủ chế độ ăn này cao có liên quan đến việc rút ngắn pha hoàng thể, và nguy cơ thiếu hụt năng lượng khả dụng (LEA) hoàn toàn có thể xảy ra nếu người áp dụng cắt giảm năng lượng quá mức [1], [2].
Chế độ ăn Địa Trung Hải và các chỉ số chu kỳ kinh nguyệt
Nghiên cứu BioCycle (2005–2007) thực hiện theo dõi tiến cứu 259 phụ nữ từ 18–44 tuổi tại New York, Mỹ, trong 1 đến 2 chu kỳ kinh nguyệt [1]. Những người tham gia có chỉ số khối cơ thể (BMI) từ 18–35 kg/m² và chu kỳ kinh kéo dài từ 21–35 ngày [1]. Kết quả phân tích cho thấy điểm số ăn Địa Trung Hải (MDS), lượng chất xơ và isoflavone có mối liên hệ thuận với nguy cơ thiếu hụt pha hoàng thể (được định nghĩa là thời gian pha hoàng thể dưới 10 ngày), ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh theo tuổi tác, tỷ lệ mỡ cơ thể và tổng năng lượng nạp vào [1]. Ngược lại, hàm lượng selen trong khẩu phần lại liên quan nghịch với tình trạng thiếu hụt này [1].
Một nghiên cứu cắt ngang năm 2020 trên 311 nữ sinh viên ngành khoa học sức khỏe tại Tây Ban Nha đã đối chiếu mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải với các đặc điểm chu kỳ [3]. Tỷ lệ tuân thủ mức độ trung bình chiếm 55,3% và mức độ cao chiếm 29,6% [3]. Phụ nữ có mức tuân thủ thấp ghi nhận chu kỳ kinh dài hơn [3]. Đồng thời, lượng máu kinh thấp hơn ở nhóm phụ nữ sử dụng dầu ô liu hàng ngày [3]. Ăn ít hơn 2 phần trái cây mỗi ngày hoặc ăn các loại đậu nhiều hơn 1 ngày mỗi tuần làm tăng xác suất bị đau bụng kinh trong khảo sát này [3].
Ở quy mô tổng quan, một bài báo năm 2016 chỉ ra rằng bằng chứng đánh giá tác động trực tiếp của chế độ ăn Địa Trung Hải lên khả năng sinh sản của nữ giới vẫn rất khan hiếm [4]. Một số nghiên cứu cho thấy sự tuân thủ chế độ ăn này không liên quan đến việc giảm tỷ lệ rối loạn kinh nguyệt hay giảm nguy cơ sảy thai [4]. Mặt khác, dữ liệu trên động vật thực nghiệm năm 2023 theo dõi 38 khỉ cái trong 31 tháng lại ghi nhận chế độ ăn Địa Trung Hải giúp bảo vệ tính đều đặn của chu kỳ kinh nguyệt và hạn chế chu kỳ quá ngắn tốt hơn chế độ ăn phương Tây [5].
Nguy cơ thiếu hụt năng lượng khả dụng (LEA)
Năng lượng khả dụng (LEA) được tính là lượng năng lượng ăn vào còn lại cho các chức năng chuyển hóa của cơ thể sau khi đã trừ đi năng lượng tiêu hao cho hoạt động thể lực [2]. Khi chỉ số này giảm sút quá mức, sức khỏe sinh sản và hệ xương sẽ bị tổn hại [2]. Tình trạng thiếu năng lượng khả dụng ngoài ý muốn thường xảy ra nghiêm trọng hơn khi áp dụng chế độ ăn ít chất béo, nhiều carbohydrate [2].
Nghiên cứu can thiệp năm 2014 trên các vận động viên nữ trẻ có rối loạn kinh nguyệt ghi nhận tình trạng năng lượng khả dụng dưới 30 kcal/kg khối lượng không mỡ/ngày và cân bằng năng lượng âm tính [6]. Khẩu phần thiếu hụt năng lượng, thiếu protein và chất béo góp phần làm giảm nồng độ progesterone huyết thanh và rút ngắn pha hoàng thể [6]. Rối loạn chức năng kinh nguyệt xảy ra khi cơ thể thiếu hụt calo tương đối do khẩu phần ăn không bù đắp đủ mức tiêu hao [6].
Tác động của việc giảm năng lượng đột ngột đã được chứng minh trong một thử nghiệm năm 1986 trên 6 phụ nữ khỏe mạnh qua 2 chu kỳ kinh nguyệt [7]. Chu kỳ đầu duy trì năng lượng ở mức 40 kcal/kg thể trọng, chu kỳ tiếp theo bị giảm mạnh xuống còn 41% mức ban đầu, tương đương khoảng 17 kcal/kg [7]. Sự sụt giảm calo ngắn hạn khiến cân nặng giảm từ 3,2 đến 6,7 kg, làm hai phụ nữ có thể trạng gầy nhất rơi vào tình trạng không rụng trứng và mất kinh [7].
Tác động chống oxy hóa và chuyển hóa chất béo
Mặc dù có lo ngại về việc thiếu hụt calo nếu chuyển đổi khẩu phần sai cách, chế độ ăn Địa Trung Hải vẫn thể hiện các lợi ích sinh hóa rõ rệt. Dữ liệu từ 259 phụ nữ tiền mãn kinh thuộc nghiên cứu BioCycle (2010) cho thấy điểm số aMED tăng 1 đơn vị liên quan đến việc giảm 4,50% nồng độ 8-iso-PGF2alpha và giảm 14,01% nồng độ 9-HODE trong huyết tương [8]. Mức tăng điểm này cũng đi kèm việc tăng 1,39% nồng độ axit ascorbic huyết tương [8].
Bên cạnh đó, các loại dầu thực vật giàu axit linoleic (một loại axit béo n-6) cung cấp tiền chất cho prostaglandin, đóng vai trò trong việc khởi phát chu kỳ kinh nguyệt, phát triển nang noãn và hỗ trợ rụng trứng [4]. Việc tiêu thụ axit béo không bão hòa đa thay cho chất béo chuyển hóa có liên quan đến việc giảm nguy cơ vô sinh do rối loạn rụng trứng [4].
Những điều nghiên cứu chưa làm rõ
Các tài liệu hiện tại chưa đưa ra được thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về tác động riêng biệt của việc chuyển sang chế độ ăn Địa Trung Hải đối với nguy cơ LEA ở phụ nữ không phải vận động viên [4], [2]. Mối liên hệ thuận giữa điểm số ăn Địa Trung Hải và tình trạng thiếu hụt pha hoàng thể trong nghiên cứu BioCycle vẫn chưa được khẳng định về mặt quan hệ nhân quả [1]. Ảnh hưởng lâu dài của các loại thực phẩm đặc trưng Địa Trung Hải lên nồng độ hormone nội tiết nữ qua nhiều năm vẫn còn thiếu dữ liệu lâm sàng quy mô lớn [4].
Ai nên thận trọng?
Phụ nữ có chỉ số khối cơ thể thấp hoặc người có tiền sử kinh nguyệt không đều cần thận trọng khi thay đổi chế độ ăn [7]. Việc tăng đột ngột thực phẩm giàu chất xơ có thể gây no nhanh, dẫn đến vô tình nạp thiếu calo so với nhu cầu [1], [2].
Nữ thanh niên tham gia tập luyện thể dục thể thao cường độ cao cần chú ý đặc biệt đến tổng năng lượng [2], [6]. Nếu mức năng lượng khả dụng giảm xuống dưới ngưỡng 30 kcal/kg khối lượng không mỡ/ngày, nguy cơ rút ngắn pha hoàng thể hoặc mất kinh sẽ gia tăng [6].
Gợi ý áp dụng thực tế
Khi bắt đầu chế độ ăn Địa Trung Hải, người trẻ không nên cắt giảm đột ngột tổng lượng thức ăn. Cần bổ sung năng lượng đầy đủ thông qua các nguồn chất béo lành mạnh như dầu thực vật để bảo đảm tổng năng lượng nạp vào [4], [6].
Người áp dụng nên theo dõi chu kỳ kinh nguyệt định kỳ qua độ dài chu kỳ và các biểu hiện cơ thể. Nếu xuất hiện hiện tượng chu kỳ bị kéo dài, máu kinh ra quá ít hoặc trễ kinh, cần xem xét lại mức năng lượng khẩu phần và trao đổi với chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ chuyên khoa [2], [7].
Nữ thanh niên có thể duy trì các lợi ích chuyển hóa của chế độ ăn Địa Trung Hải mà không ảnh hưởng tiêu cực đến chu kỳ kinh nguyệt, miễn là bảo đảm mức năng lượng nạp vào tương xứng với mức độ hoạt động thể chất hàng ngày.
