Nhiều người có thói quen luộc một nồi bí xanh lớn, chắt lấy nước rồi rót vào bình mang theo uống thay hoàn toàn nước lọc suốt cả ngày để thanh nhiệt, giảm cân. Thức uống này thơm dịu, dễ uống và mang lại cảm giác giải nhiệt nhanh chóng trong những ngày nắng nóng. Tuy nhiên, việc dùng nước luộc bí xanh thay thế hoàn toàn nước trắng liệu có phải là phương pháp an toàn cho sức khỏe?
Câu trả lời ngắn gọn là: Không nên thay thế hoàn toàn nước lọc bằng nước luộc bí xanh cả ngày. Dù nước luộc rau củ cung cấp nước và một lượng nhỏ dưỡng chất, việc lạm dụng loại nước này liên tục có thể gây ảnh hưởng đến phản xạ lợi tiểu, đào thải khoáng chất và làm thay đổi cân bằng điện giải của cơ thể.
Cơ chế giữ nước và phản xạ bài tiết của thận
Cơ thể duy trì lượng chất lỏng ổn định thông qua sự cân bằng chặt chẽ giữa lượng nước nạp vào và lượng nước đào thải qua thận, da, phân và hơi thở [1]. Nước hấp thu từ đồ uống và thức ăn đóng góp phần lớn lượng dịch cơ thể nhận được mỗi ngày [1]. Thận đóng vai trò cơ quan trung tâm điều hòa áp suất thẩm thấu máu, cân bằng thể tích huyết tương và nồng độ các chất điện giải cốt lõi như natri, kali và clorua [2].
Khi cơ thể nạp một thể tích dịch lớn, áp suất thẩm thấu huyết tương giảm xuống, kích thích thận gia tăng bài tiết nước tiểu để đưa cơ thể về trạng thái cân bằng [3], [4]. Tốc độ bài niệu và khả năng giữ nước phụ thuộc rất lớn vào thành phần hóa học của đồ uống, bao gồm mật độ năng lượng, nồng độ điện giải và các chất có hoạt tính sinh học [3]. Việc uống lượng lớn nước không chứa tỷ lệ điện giải phù hợp sẽ ức chế cảm giác khát sớm và thúc đẩy phản ứng lợi tiểu mạnh hơn qua thận [4].
Nghiên cứu khoa học nói gì về đồ uống và cân bằng dịch?
Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu nào đo lường trực tiếp chỉ số giữ nước hay tác động thận học của riêng nước luộc bí xanh. Tuy nhiên, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu chuẩn hóa để so sánh khả năng giữ nước và bài tiết của các loại thức uống khác nhau.
Một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2016 trên 72 nam giới khỏe mạnh đã tiến hành đánh giá chỉ số hydrat hóa (BHI) của 13 loại đồ uống phổ biến [3]. Những người tham gia được uống 1 lít nước lọc hoặc 1 loại đồ uống thử nghiệm trong 30 phút, sau đó thu thập toàn bộ nước tiểu trong 4 giờ tiếp theo [3]. Kết quả cho thấy tổng lượng nước tiểu sau 4 giờ ở nhóm uống nước lọc là 1337 ± 330 g [3]. Lượng nước tiểu này cao hơn đáng kể so với dung dịch bù điện giải đường uống (1038 ± 333 g), sữa nguyên kem (1052 ± 267 g) và sữa tách béo (1049 ± 334 g) [3]. Ngược lại, lượng nước tiểu tích lũy sau khi uống trà nóng, trà đá, cà phê, nước ngọt có ga hay nước khoáng có ga không có sự khác biệt rõ rệt so với nước lọc [3].
Một nghiên cứu công bố năm 1994 trên 8 nam giới khỏe mạnh bị mất nước khoảng 2% trọng lượng cơ thể do đạp xe ngắt quãng đã kiểm tra 4 dung dịch bù dịch: dung dịch glucose 90 mmol/l (đồ uống A), dung dịch natri clorua 60 mmol/l (đồ uống B), dung dịch kali clorua 25 mmol/l (đồ uống C), và dung dịch kết hợp glucose, natri và kali (đồ uống D) [2]. Kết quả ghi nhận tổng lượng nước tiểu đào thải sau khi uống đồ uống A cao hơn hẳn các đồ uống chứa điện giải [2]. Vào sáng hôm sau, nhóm dùng dung dịch chỉ chứa glucose rơi vào trạng thái cân bằng dịch âm tính là 745 ± 130 ml, cao hơn rõ rệt so với mức 405 ± 51 ml của dung dịch natri, 467 ± 87 ml của dung dịch kali và 407 ± 34 ml của dung dịch hỗn hợp [2]. Một giờ sau bù nước, độ thẩm thấu nước tiểu giảm thấp nhất ở nhóm chỉ uống dung dịch đường [2].
Năm 2020, một nghiên cứu trên 12 người trẻ tuổi so sánh 1 lít nước lọc, dung dịch carbohydrate-điện giải thông thường và dung dịch gốc sữa giàu khoáng chất [5]. Kết quả cho thấy đồ uống giàu khoáng chất giúp giảm đáng kể lượng nước tiểu tích lũy trong 4 giờ so với nước lọc và dung dịch thể thao thông thường [5]. Cũng trong năm 2020, một thử nghiệm trên 8 nam và 10 nữ hoạt động thể lực cho uống 1 lít nước hoặc nước pha viên sủi điện giải cho thấy lượng nước tiểu bài tiết ở nhóm dùng điện giải thấp hơn, giúp giữ dịch cơ thể tốt hơn ở mốc 2, 3 và 4 giờ [6].
Năm 2021, một nghiên cứu khác trên 19 người trẻ khỏe mạnh đánh giá vai trò của các chất bổ sung vào nước [7]. Dù bổ sung điện giải đơn thuần không cải thiện vượt bậc chỉ số BHI so với nước lọc, chất điện giải vẫn đóng góp hơn 12% vào hiệu quả giữ nước và tạo ra độ thẩm thấu nước tiểu cao hơn so với nước lọc tinh khiết [7]. Đối với các đồ uống có chứa caffeine nhẹ như trà xanh, nghiên cứu năm 2023 trên người bị mất nước nhẹ (~1% trọng lượng cơ thể) chỉ ra rằng trà xanh không làm tăng lượng bài tiết nước tiểu, natri hay kali so với nước lọc trong 2 giờ phục hồi [8].
Lợi ích và giới hạn từ bằng chứng khoa học
Từ các nghiên cứu trên, khoa học chứng minh rằng việc giữ nước của cơ thể phụ thuộc chặt chẽ vào nồng độ natri và các khoáng chất hòa tan [3], [4], [2]. Khi đồ uống thiếu vắng natri ở tỷ lệ tối ưu, cơ thể sẽ kích hoạt quá trình đào thải nước qua thận nhanh hơn, làm giảm khả năng giữ dịch lâu dài trong lòng mạch [4], [2]. Để duy trì khả năng giữ nước tối ưu, các dung dịch thường cần chứa natri ở mức khoảng 50-60 mmol/l và một lượng kali nhất định [4].
Giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện nay là các thí nghiệm tập trung chủ yếu vào các dung dịch chuẩn hóa như oresol, sữa, viên sủi điện giải hoặc nước tinh khiết trong môi trường phòng thí nghiệm [3], [2], [5], [6]. Nước luộc bí xanh tự nấu tại nhà không có công thức cố định, nồng độ khoáng chất hòa tan rất biến thiên và chưa được phân tích bài niệu trực tiếp. Do đó, không thể đánh đồng nước luộc bí xanh với các dung dịch bù dịch y tế hay đồ uống chuyên dụng.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng nước luộc bí xanh
Nhiều người tin rằng nước luộc bí xanh giúp "lọc sạch thận" nhờ tác dụng lợi tiểu mạnh. Thực tế, việc thận tăng đào thải nước tiểu liên tục không đồng nghĩa với chức năng thận được cải thiện. Uống quá nhiều chất lỏng không cân bằng khoáng có thể thúc đẩy đào thải nước quá nhanh, khiến cơ thể dễ rơi vào trạng thái thiếu hụt dịch tiềm ẩn nếu không được bù đắp kịp thời [4], [2].
Một quan niệm sai lầm khác là có thể dùng nước bí xanh thay thế hoàn toàn khẩu phần nước uống mà không cần ăn thêm muối hay khoáng. Khoa học đã chỉ rõ natri và kali có thể được hấp thu qua thức ăn đặc ăn cùng lúc với đồ uống để duy trì cân bằng điện giải [4]. Nếu chỉ uống nước luộc nhạt suốt ngày và ăn kiêng quá mức, sự thiếu hụt các ion quan trọng sẽ ảnh hưởng đến việc phục hồi thể tích huyết tương [4], [2].
Ai nên thận trọng khi uống nhiều nước bí xanh?
Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng bài tiết cần đặc biệt thận trọng. Thận yếu khó điều hòa nồng độ kali và khoáng chất, việc dung nạp liên tục dịch chứa khoáng không kiểm soát có thể tạo gánh nặng lớn. Người bệnh thận luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi nguồn nước uống hàng ngày.
Những người lao động nặng ngoài trời nắng, vận động viên đổ mồ hôi nhiều cũng không nên dùng nước luộc bí xanh thay cho dung dịch bù điện giải. Khi mất nhiều mồ hôi, cơ thể thất thoát lượng lớn muối khoáng, việc uống nước luộc không đủ hàm lượng natri cần thiết (50-60 mmol/l) sẽ không thể phục hồi thể tích tuần hoàn và thậm chí gây mệt mỏi do hạ natri máu [4].
Cách áp dụng thực tế và khoa học
Nước lọc tự nhiên vẫn là nguồn cung cấp chất lỏng cơ bản và an toàn nhất cho cơ thể mỗi ngày. Một nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng duy trì độ thẩm thấu nước tiểu 24 giờ ở mức ≤ 500 mOsm/kg là chỉ số phản ánh trạng thái đủ nước tối ưu, giúp giảm nguy cơ sỏi tiết niệu và suy giảm chức năng thận [1].
Bạn hoàn toàn có thể thưởng thức nước luộc bí xanh như một phần của chế độ ăn uống giải nhiệt, nhưng chỉ nên dùng với lượng vừa phải xen kẽ trong ngày, không dùng thay thế 100% nước lọc. Khi luộc bí, không nên nêm quá nhiều muối hay đường. Để tối ưu hóa việc hấp thu nước và giữ cân bằng điện giải, hãy kết hợp việc uống nước với các bữa ăn cân đối chứa đầy đủ thực phẩm giàu dinh dưỡng [4].
Tóm lại, nước luộc bí xanh là thức uống thanh mát, tự nhiên nhưng không thể và không nên thay thế hoàn toàn nước lọc tinh khiết suốt cả ngày. Việc duy trì nguồn nước uống đa dạng, lấy nước lọc làm trung tâm kết hợp chế độ ăn đầy đủ khoáng chất là chìa khóa để bảo vệ hệ bài tiết khỏe mạnh. Người có bệnh lý nền cần thảo luận cùng bác sĩ để xây dựng chế độ uống nước phù hợp nhất với thể trạng của mình.
