Uống nước tiểu trị bệnh: Khoa học nói gì về trào lưu này?

Lời đồn uống nước tiểu và sự thật sinh lý học

Trên mạng xã hội thỉnh thoảng lại rộ lên phong trào "liệu pháp nước tiểu" (urotherapy). Nhiều người lan truyền việc uống nước tiểu của chính mình để thanh lọc cơ thể, trị mụn, thậm chí chữa ung thư. Những thông tin truyền miệng này đánh vào tâm lý chuộng phương pháp tự nhiên của cộng đồng.

Tuy nhiên, y học hiện đại không công nhận hành vi uống nước tiểu để trị bệnh. Nước tiểu là sản phẩm bài tiết do thận lọc từ máu, chứa urê, creatinine, các chất điện giải dư thừa và cặn bã chuyển hóa. Thận làm việc liên tục để thải chất độc ra ngoài; đưa ngược dịch thải này vào dạ dày chỉ gây thêm gánh nặng cho hệ tiêu hóa và hệ tiết niệu.

Ngoài ra, nhiều người nhầm lẫn thuật ngữ y khoa "urotherapy" với hành vi uống nước tiểu. Bản chất khoa học của hai khái niệm này hoàn toàn trái ngược nhau.

Hiểu lầm tai hại từ thuật ngữ y khoa "urotherapy"

Một nguyên nhân khiến trào lưu này lan rộng là sự ngộ nhận tên gọi y khoa quốc tế. Trong tài liệu chuyên môn, "urotherapy" không phải là uống nước tiểu, mà là thuật ngữ chỉ các biện pháp can thiệp hành vi không dùng thuốc và không phẫu thuật ^[1].

Theo định nghĩa chuẩn hóa năm 2021 của Hội Tiểu không tự chủ Trẻ em Quốc tế (ICCS), urotherapy bao gồm việc giáo dục thói quen bài tiết, hướng dẫn thay đổi lối sống, ghi chép nhật ký đi tiểu và tư vấn tâm lý ^[1]. Phương pháp này còn kết hợp tập cơ sàn chậu, phản hồi sinh học (biofeedback), báo động ban đêm hoặc kích thích thần kinh ^[1].

Mục tiêu chính của liệu pháp can thiệp hành vi này là chuẩn hóa hoạt động bàng quang và ruột, phòng ngừa rối loạn chức năng bài niệu ^[1]. Urotherapy y khoa hoàn toàn không chứa bất kỳ chỉ định hay hướng dẫn nào liên quan đến việc tiêu thụ nước tiểu ^[1].

Nghiên cứu lâm sàng về urotherapy chính quy nói gì?

Y văn thế giới dùng thuật ngữ urotherapy để chỉ các can thiệp điều trị chứng rối loạn tiểu tiện ở trẻ em và thanh thiếu niên [1, 2]. Hiệu quả của các can thiệp này đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng thực thụ [1, 3].

Tài liệu chuẩn hóa năm 2017 của ICCS về tiểu không tự chủ ban ngày ở trẻ em khẳng định urotherapy là trụ cột điều trị đầu tay ^[2]. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh liệu pháp này cần dựa trên chẩn đoán chính xác và thường phải kết hợp nhiều biện pháp khác nhau ^[2].

Một nghiên cứu năm 2018 đánh giá hiệu quả điều trị trên trẻ bị rối loạn chức năng làm trống bàng quang (dysfunctional voiding) ^[3]. Nghiên cứu theo dõi tình trạng nhiễm trùng đường tiết niệu và lượng nước tiểu tồn lưu sau khi đi tiểu (PVR) ^[3].

Ban đầu, tỷ lệ nhiễm trùng đường tiểu ở nhóm trẻ tham gia là 35,55% (16 bệnh nhân) ^[3]. Sau khi áp dụng urotherapy hành vi đơn thuần, tỷ lệ nhiễm trùng giảm còn 22,2% (10 bệnh nhân) ^[3]. Khi kết hợp urotherapy với phương pháp biofeedback, tỷ lệ nhiễm trùng giảm mạnh xuống mức 4,44% (2 bệnh nhân) ^[3]. Lượng nước tiểu tồn lưu PVR cũng giảm có ý nghĩa thống kê giữa các giai đoạn điều trị ^[3].

Nghiên cứu cũng dẫn lại báo cáo của Peco-Antic và cộng sự: việc kết hợp urotherapy chuẩn và biofeedback giúp giảm nhiễm trùng, giảm táo bón và cải thiện tiểu không tự chủ ^[3]. Nghiên cứu của Kibar cùng cộng sự cho kết quả tương tự, với 50% trẻ kháng urotherapy đơn thuần đã thuyên giảm triệu chứng khi thêm biofeedback ^[3]. Tất cả bằng chứng này khẳng định urotherapy khoa học là tập luyện chức năng tiết niệu, không liên quan đến việc uống dịch thải [2, 3].

Dân gian dùng nước tiểu thế nào trong lịch sử?

Hành vi dùng nước tiểu trị bệnh thực tế tồn tại dưới dạng kinh nghiệm dân gian ở một số nền văn hóa ^[4]. Việc nghiên cứu các phương thuốc này thuộc về khía cạnh nhân học y tế và y học dân tộc, không phải bằng chứng điều trị chuẩn tắc ^[4].

Một nghiên cứu năm 2017 tổng quan lịch sử tại Tây Ban Nha ghi nhận 204 bài thuốc dân gian sử dụng nước tiểu ^[4]. Trong số đó, các bài thuốc bôi ngoài da chiếm đa số với tỷ lệ 63% ^[4]. Dân gian truyền tai dùng nước tiểu bôi trị chàm (eczema), nám (chloasma), rụng tóc, vết bỏng, cước chân tay do lạnh, vết nứt nẻ da hoặc vết cắn có nọc độc ^[4].

Báo cáo chỉ rõ các bài thuốc này xuất phát từ biểu tượng tự nhiên chủ nghĩa, tập tục địa phương và tri thức kinh nghiệm truyền miệng ^[4]. Tại Tây Ban Nha, trào lưu này tồn tại dưới hai nhánh: liệu pháp dân gian truyền thống vùng nông thôn và nhánh "tự nhiên liệu pháp" mang tính kỹ thuật hóa ở đô thị ^[4]. Dù vậy, các tác giả nghiên cứu chỉ ghi chép lại hiện tượng văn hóa - xã hội chứ không xác nhận giá trị lâm sàng hay độ an toàn của việc uống nước tiểu ^[4].

Thiếu hoàn toàn bằng chứng lâm sàng về việc uống nước tiểu

Hiện nay, không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) nào chứng minh uống nước tiểu giúp chữa bệnh ở người. Các trích đoạn y khoa chuẩn hóa chỉ công nhận urotherapy như một tập hợp kỹ thuật phục hồi chức năng bài tiết [1, 2].

Nước tiểu sau khi qua niệu đạo thường bị tạp nhiễm bởi hệ vi khuẩn khu trú tại đường tiểu dưới và da xung quanh. Uống nước tiểu có thể đưa vi khuẩn, các hợp chất urê độc hại và độc chất đã đào thải ngược lại ống tiêu hóa. Việc này làm tăng nguy cơ rối loạn tiêu hóa, nhiễm trùng và gây ngộ độc thứ phát cho người dùng.

Với người suy thận hoặc suy gan, nồng độ các chất chuyển hóa độc hại trong nước tiểu càng cao. Việc tái hấp thu lượng khoáng chất và nitơ này sẽ đẩy nhanh nguy cơ suy giảm chức năng các cơ quan lọc máu.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất là xem nước tiểu là "dịch vô trùng". Nước tiểu trong bàng quang có thể chứa ít vi sinh vật, nhưng khi đi ra ngoài qua ngả niệu đạo, dịch này không còn vô khuẩn.

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng nước tiểu chứa kháng thể hoặc dưỡng chất quý giúp tăng miễn dịch. Thận tái hấp thu gần như toàn bộ glucose, axit amin và protein có ích; những gì bị thải ra chỉ là nước thừa, muối khoáng dư và sản phẩm chuyển hóa có hại.

Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng các bài thuốc dân gian bôi ngoài da với việc uống trực tiếp ^[4]. Bôi ngoài da trong kinh nghiệm cổ truyền hoàn toàn khác với việc dung nạp qua đường uống ^[4]. Chưa kể, y học hiện đại đã có các loại dược phẩm bôi ngoài da tinh khiết, kiểm soát được nguy cơ nhiễm khuẩn tốt hơn nhiều so với dịch bài tiết ^[4].

Ai cần tuyệt đối tránh xa trào lưu này?

Những người mắc bệnh thận mạn tính, sỏi thận hoặc suy giảm chức năng thận không được áp dụng trào lưu này. Đưa thêm natri và urê từ dịch bài tiết vào cơ thể sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng giữ muối, phù nề và tăng áp lực lọc cầu thận.

Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính (tiểu đường, huyết áp, kháng sinh, thuốc điều trị ung thư) cần tránh xa. Các hoạt chất của thuốc và chất chuyển hóa liên tục bài tiết qua nước tiểu; uống lại sẽ gây nguy cơ quá liều hoặc ngộ độc thuốc.

Người mắc các bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu, phụ khoa không được dùng vì nước tiểu lúc này chứa mật độ vi khuẩn, bạch cầu và dịch mủ viêm rất cao ^[3]. Phụ nữ mang thai, trẻ em và người cao tuổi cũng là nhóm có cơ thể nhạy cảm, tuyệt đối không thử nghiệm các phương pháp thiếu căn cứ khoa học.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Khi gặp các vấn đề về đường tiểu như tiểu không tự chủ, tiểu són hoặc viêm nhiễm tái phát, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thận - tiết niệu. Bác sĩ sẽ chỉ định các phương pháp urotherapy can thiệp hành vi chuẩn mực [1, 2].

Người bệnh có thể áp dụng các bài tập cơ sàn chậu, tập luyện bàng quang theo giờ, điều chỉnh lượng nước uống mỗi ngày và xây dựng nhật ký bài tiết dưới sự hướng dẫn chuyên môn ^[1]. Đây là các can thiệp không dùng thuốc đã được chứng minh hiệu quả và an toàn tuyệt đối [1, 2, 3].

Đối với việc bảo vệ sức khỏe tổng thể, lối sống lành mạnh vẫn là cốt lõi: uống đủ nước lọc, ăn uống đa dạng rau quả, giảm muối, duy trì vận động thể chất. Không tự ý áp dụng các phương pháp truyền miệng không có dữ liệu lâm sàng.

Khoa học y học hiện nay hoàn toàn phủ nhận việc uống nước tiểu để trị bệnh. Người dân cần tỉnh táo phân biệt thuật ngữ can thiệp hành vi "urotherapy" chính thống với các trào lưu phản khoa học, tránh gây tổn hại cho sức khỏe bản thân.