Nhiều người có thói quen nấu nước nha đam đường phèn hoặc xay gel lô hội tươi uống mỗi ngày với hy vọng sở hữu làn da căng mọng, sạch mụn và đẩy lùi nếp nhăn. Loại cây mọng nước này từ lâu đã quen thuộc trong các công thức thanh nhiệt, làm đẹp dân gian truyền miệng. Tuy nhiên, liệu việc uống nước nha đam thông thường có thực sự mang lại hiệu quả trẻ hóa da như lời đồn, hay tác dụng này đến từ những hoạt chất chuyên biệt đã qua chiết xuất khoa học?

Các nghiên cứu lâm sàng hiện đại cho thấy chiết xuất sterol từ gel lô hội (Aloe sterol) dạng uống có thể cải thiện độ ẩm, độ đàn hồi và giảm nếp nhăn [1, 2, 5]. Dù vậy, hiệu quả này ghi nhận trên các chế phẩm tinh chế với hàm lượng xác định, hoàn toàn không đồng nhất với việc uống nước nha đam tự nấu tại nhà.

Cơ chế tác động của hoạt chất lô hội lên cấu trúc da

Lão hóa da gồm hai tiến trình chính: lão hóa nội sinh theo tuổi tác và lão hóa ngoại sinh do tác nhân môi trường, đặc biệt là ánh nắng mặt trời (quang lão hóa) [1]. Khi da tiếp xúc lâu với tia cực tím, cấu trúc collagen và sợi đàn hồi ở lớp trung bì bị phá vỡ, dẫn đến nếp nhăn và chùng nhão [4, 6].

Trong nghiên cứu trên tế bào nguyên bào sợi da người (in vitro), các hoạt chất sterol từ lô hội (cụ thể là cycloartenol và lophenol) kích thích quá trình sản xuất collagen tăng khoảng 2 lần và axit hyaluronic tăng khoảng 1,5 lần [2]. Các enzyme chịu trách nhiệm tổng hợp các chất nền ngoại bào này cũng tăng cường biểu hiện gen [2]. Dữ liệu từ nghiên cứu trước đó còn cho biết sterol lô hội hấp thu qua đường tiêu hóa và theo mạch máu đến các mô ngoại vi [2].

Nghiên cứu trên động vật cũng giúp làm sáng tỏ cơ chế bảo vệ cấu trúc da dưới nắng. Ở chuột không lông 10 tuần tuổi ăn chế độ chứa 0,3% bột gel lô hội trong 8 tuần và chiếu tia UVB 6 tuần, bột gel lô hội ngăn chặn tình trạng suy giảm độ đàn hồi da [3]. Bột gel này ức chế sự gia tăng quá mức của các enzyme phân hủy protein nền gồm MMP-2, MMP-9 và MMP-13 do UVB gây ra [3]. Đồng thời, nó duy trì hàm lượng axit hyaluronic, giữ biểu hiện gen Has2 và ngăn giảm nồng độ adiponectin huyết thanh [3].

Một nghiên cứu khác trên chuột không lông HR-1 chiếu xạ UVB trong 7 tuần cũng chứng minh chiết xuất sterol lô hội (AVGE) ở liều 12 hoặc 120 ppm trong thức ăn giúp cải thiện tình trạng khô ráp, dày sừng thượng bì và hình thành nếp nhăn [4]. Hoạt chất này ngăn thoái hóa sợi collagen trung bì, giảm tế bào chết theo chương trình (apoptosis), đồng thời hạ thấp các cytokine gây viêm (IL-1beta, TNF-alpha) cùng các enzyme MMP-2, MMP-9, MMP-12, MMP-13 [4].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Hiệu quả làm đẹp da của sterol lô hội dạng uống được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược.

Năm 2015, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược thực hiện trên phụ nữ Nhật Bản có làn da khô, uống bột gel lô hội chứa 40 microgram sterol lô hội mỗi ngày [2]. Sau 8 tuần, độ ẩm da cánh tay ở nhóm dùng hoạt chất tăng lên, trong khi nhóm giả dược giảm nhẹ, dù sự khác biệt chung về độ ẩm giữa hai nhóm chưa đạt ý nghĩa thống kê [2]. Tuy nhiên, phân tích phân nhóm cho thấy độ sâu nếp nhăn trung bình giảm rõ rệt ở nhóm dùng lô hội so với nhóm chứng ở phụ nữ từ 40 tuổi trở lên [2]. Tỷ lệ mỡ cơ thể sau 8 tuần ở nhóm can thiệp cũng giảm thấp hơn [2].

Năm 2016, thử nghiệm mù đôi đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần trên 64 phụ nữ khỏe mạnh (độ tuổi 30-59, trung bình 44,3 tuổi) sử dụng sữa chua bổ sung sterol lô hội [5]. Kết quả kiểm định ANCOVA ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm can thiệp và nhóm giả dược về độ ẩm da, mức độ mất nước qua biểu bì, độ đàn hồi da và điểm số collagen [5]. Các chỉ số đàn hồi tổng thể (R2), đàn hồi ròng (R5) và đàn hồi sinh học (R7) tăng lên theo thời gian [5]. Diện tích mỏi da F3 vốn suy giảm theo tuổi tác cũng tăng, và siêu âm lớp trung bì cẳng tay cho thấy lượng collagen gia tăng rõ rệt [5].

Cũng trong năm 2016, một thử nghiệm 12 tuần khác khảo sát trên 48 nam giới khỏe mạnh (độ tuổi 30-59, trung bình 45 tuổi) tại Nhật Bản phơi cẳng tay ngoài nắng mỗi ngày [1]. Sau 12 tuần uống viên sterol lô hội hằng ngày, các chỉ số đàn hồi da (R2, R5, R7) đều tăng cao hơn mức ban đầu [1]. Trong phân tích phân nhóm ở nam giới dưới 46 tuổi, mức cải thiện R5 và R7 ở tuần thứ 8 của nhóm dùng lô hội vượt trội hơn hẳn nhóm giả dược (lần lượt với P=0,0412 và P=0,0410) [1].

Gần đây hơn, một thử nghiệm năm 2020 trên 122 tình nguyện viên khỏe mạnh đánh giá liều sterol lô hội thấp (khoảng một nửa liều 40 microgram trước đây) kéo dài 12 tuần [6]. Nhóm dùng sterol lô hội giảm đáng kể mức mất nước qua biểu bì và tăng điểm số collagen so với nhóm giả dược ở tuần 12 [6]. Tình trạng đỏ da mặt và ngứa cẳng tay thuyên giảm rõ rệt so với ban đầu [6]. Người tham gia cũng tự đánh giá có sự cải thiện mụn trứng cá, móng tay bớt giòn gãy và giảm táo bón [6]. Phân tích phân nhóm phát hiện người có da khô ở nhóm dùng lô hội tăng độ ẩm da rõ rệt ở tuần 12 so với nhóm giả dược [6].

Giới hạn thực tế của các nghiên cứu hiện nay

Mặc dù các kết quả kể trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận thấu đáo các giới hạn kỹ thuật của những bằng chứng này.

Hầu hết thử nghiệm lâm sàng được tiến hành trên nhóm đối tượng tương đối hẹp, chủ yếu là người trưởng thành khỏe mạnh tại Nhật Bản [1, 2, 5]. Quy mô mẫu ở nhiều nghiên cứu còn nhỏ, dao động từ 48 đến 64 người [1, 2]. Trong nghiên cứu ở nam giới phơi nắng, lượng tia cực tím tiếp xúc giữa các cá nhân không đồng đều, đòi hỏi phải có thêm thử nghiệm chuẩn hóa mức tia UV [1].

Quan trọng nhất, các thử nghiệm lâm sàng đều sử dụng bột gel lô hội chuẩn hóa chứa hàm lượng sterol xác định (như 40 microgram hoặc dạng giảm liều một nửa) hoặc chiết xuất AVGE đã loại bỏ polysaccharides [3, 5, 6]. Việc tự nấu nước nha đam tươi khó có thể xác định được nồng độ sterol thực tế, chưa kể quá trình đun nấu kéo dài có thể làm biến tính hoạt chất sinh học.

Hiểu lầm phổ biến: Uống nước nha đam tươi thay thế kem chống nắng

Nhiều người tin rằng uống nước nha đam hằng ngày có thể "chống nắng từ bên trong" và thay thế hoàn toàn cho các biện pháp che chắn. Đây là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn rủi ro ung thư da do tia cực tím.

Nghiên cứu chỉ ra rằng sterol lô hội có khả năng hỗ trợ ức chế enzyme phân hủy collagen MMP và giảm mất nước khi da tiếp xúc với tia UVB ở cấp độ thực nghiệm trên động vật và người [1, 4, 6]. Tuy nhiên, dưới ánh nắng mặt trời, chỉ số melanin và giá trị b* (độ sạm vàng) của da vẫn tăng lên, độ ẩm tự nhiên vẫn sụt giảm [1]. Do đó, hoạt chất từ lô hội chỉ đóng vai trò hỗ trợ phục hồi và hạn chế tổn thương cấu trúc, không thể ngăn cản tia cực tím xuyên qua biểu bì như kem chống nắng vật lý hay hóa học.

Một hiểu lầm khác là dùng gel tươi bôi ngoài da càng nhiều thì càng cấp ẩm tốt. Nghiên cứu năm 2014 trên phụ nữ cho thấy phần polysaccharides từ gel lô hội chỉ giúp cấp ẩm sau một lần thoa đơn lẻ, nhưng khi thoa lặp lại nhiều lần lại gây hiện tượng mất nước, khô da so với giả dược [7]. Gel lô hội bôi ngoài chủ yếu có hoạt tính giảm ban đỏ tương đương hydrocortisone sau 6 ngày [7].

Ai nên thận trọng khi sử dụng nha đam?

Lô hội là thảo mộc tự nhiên nhưng việc dung nạp qua đường tiêu hóa không phải lúc nào cũng an toàn cho tất cả mọi người.

Các thử nghiệm lâm sàng dùng viên uống sterol hoặc bột gel lô hội tinh chế không ghi nhận hiện tượng có hại nào phụ thuộc vào việc nạp sterol trong suốt thời gian nghiên cứu 8 đến 12 tuần [1, 5]. Tuy nhiên, đây là chế phẩm tinh sạch đã tách chiết. Nếu chế biến nha đam tươi tại nhà không cẩn thận, lớp nhựa vàng sát vỏ chứa aloin có thể gây kích ứng ruột dữ dội, tiêu chảy hoặc co thắt đại tràng.

Người có bệnh lý đường tiêu hóa mạn tính, hội chứng ruột kích thích cần hết sức cẩn trọng khi uống nước nha đam tươi. Bệnh nhân đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa, do sterol lô hội có khả năng điều hòa chuyển hóa glucose và lipid, có thể gây tương tác ngoài ý muốn [2].

Gợi ý sử dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để tận dụng giá trị của lô hội trong việc chăm sóc sức khỏe và làn da, bạn nên áp dụng các nguyên tắc thực tế sau:

  • Nếu chọn các sản phẩm viên uống bổ sung chiết xuất lô hội, hãy ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, ghi rõ hàm lượng sterol lô hội chuẩn hóa (khoảng 20 đến 40 microgram theo các mức liều nghiên cứu) [3, 5].
  • Khi tự chế biến nước nha đam tại nhà để giải khát, cần gọt sạch hoàn toàn lớp vỏ xanh và ngâm rửa kỹ lớp nhựa vàng nhớt dưới vòi nước để tránh rối loạn tiêu hóa. Chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không lạm dụng thay thế nước lọc thường quy.
  • Hạn chế cho quá nhiều đường phèn hay chất tạo ngọt khi nấu nha đam, vì lượng đường dư thừa làm gia tăng phản ứng glycation khiến da nhanh lão hóa và mất đàn hồi hơn.
  • Luôn duy trì lối sống khoa học gồm bôi kem chống nắng phổ rộng mỗi ngày, đội mũ rộng vành khi ra nắng, uống đủ nước và ngủ đủ giấc.

Nước nha đam hay viên uống sterol lô hội chỉ là một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng cho làn da, không phải "thần dược" xóa mờ nếp nhăn tức thì hay thay thế được các chỉ định y khoa. Khi có các bệnh lý về da kéo dài hoặc bệnh nền mạn tính, bạn cần thăm khám bác sĩ chuyên khoa để nhận được phác đồ điều trị phù hợp nhất.