Uống nước sắc lốp bốp năm nhị: Rủi ro độc tính gan thận ra sao?

Nhiều người dân có thói quen dùng các loại cây cỏ mọc hoang sắc nước uống để thanh nhiệt hoặc chữa bệnh theo kinh nghiệm truyền miệng. Cây lốp bốp năm nhị (thuộc chi Connarus) cũng là một trong những loài thảo mộc tự nhiên được quan tâm. Tuy nhiên, việc tự ý đun sắc các loại lá, cành cây rừng uống hàng ngày tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe, đặc biệt là chức năng lọc thải của gan và thận.

Vậy uống nước sắc lốp bốp năm nhị có an toàn không, và dữ liệu nghiên cứu về độc tính gan thận của loài cây này hiện ra sao? Câu trả lời thẳng thắn là hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học trực tiếp nào đánh giá mức độ an toàn hay độc tính gan thận của cây lốp bốp năm nhị trên người. Bằng chứng khoa học về chi thực vật này còn rất hạn chế, trong đó một số thực vật cùng chi Connarus từng ghi nhận gây tử vong trên động vật thí nghiệm ^[1]. Do đó, người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái, sắc uống để tránh nguy cơ ngộ độc nguy hiểm.

Nguy cơ độc tính và cơ chế lọc thải tại gan thận

Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò chuyển hóa và đào thải chính của cơ thể. Khi uống nước sắc từ các loại thảo dược chưa rõ hoạt chất, gan phải sử dụng hệ thống enzyme chuyển hóa phức tạp để xử lý các hợp chất lạ ^[2]. Quá trình này có thể tạo ra các chất chuyển hóa trung gian mang độc tính, trực tiếp làm tổn thương tế bào gan hoặc gây áp lực nặng nề lên cầu thận và ống thận.

Các loài động vật và con người có sự khác biệt rất lớn về nhiệt độ cơ thể, thành phần các dạng enzyme CYP, cũng như mức độ biểu hiện và hoạt tính xúc tác của các enzyme chuyển hóa thuốc ^[2]. Do đó, một hoạt chất thực vật khi đi vào cơ thể người có thể tạo ra các chất chuyển hóa độc hại khó lường trước. Đối với các cây thuốc chưa được phân tích thành phần dược lý rõ ràng, nguy cơ phá hủy mô tế bào hoặc gây suy giảm chức năng gan thận cấp tính là hoàn toàn có thể xảy ra.

Dữ liệu khoa học về độc tính của thực vật chi Connarus

Đối với riêng loài lốp bốp năm nhị, y văn quốc tế hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người cũng như chưa có dữ liệu độc tính bán trường diễn hoàn chỉnh. Tuy nhiên, các nghiên cứu bước đầu trên các loài thực vật cùng chi Connarus đã đưa ra những cảnh báo rất đáng lưu tâm về độc lực tự nhiên.

Một nghiên cứu sàng lọc sinh học công bố năm 2001 trên 21 dịch chiết từ 17 loài thực vật thu thập tại vùng Amazon thuộc Venezuela đã kiểm tra hoạt tính sinh học và độc tính thực nghiệm ^[1]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm hoạt tính tim mạch, độc tính gây chết trên ấu trùng tôm tẩm mặn (Artemia salina), và tác động ức chế thủy phân glucose-6-phosphate trên vi thể gan (microsome) ^[1]. Kết quả cho thấy dịch chiết từ lá và cành của loài Connarus lambertii (cùng chi Connarus với lốp bốp năm nhị) đã trực tiếp dẫn đến cái chết của động vật thí nghiệm ^[1].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2001 cũng ghi nhận phần lớn các dịch chiết được thử nghiệm (17 dịch chiết) có độc tính đáng kể đối với ấu trùng tôm tẩm mặn Artemia salina ^[1]. Đồng thời, các dịch chiết này thể hiện khả năng can thiệp vào quá trình vận chuyển glucose-6-phosphate qua màng vi thể với mức độ ức chế khác nhau ^[1]. Việc một loài thực vật thuộc chi Connarus gây chết động vật trong thử nghiệm cho thấy độc chất tự nhiên trong nhóm cây này có thể rất mạnh và không thể xem nhẹ ^[1].

Giá trị và giới hạn từ các mô hình thử nghiệm độc tính

Đánh giá độc tính là bước bắt buộc trong quá trình nghiên cứu dược liệu và thuốc, vì chỉ những hợp chất chứng minh được độ an toàn trong giai đoạn tiền lâm sàng mới được phép tiến hành thử nghiệm trên người ^[2]. Động vật có vú, đặc biệt là loài gặm nhấm, từ lâu đã là mô hình phổ biến nhất để đánh giá sơ bộ độ an toàn của dược chất ^[2]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng phát triển thêm các mô hình sàng lọc độc tính sơ bộ giá rẻ và thuận tiện như mô hình bọ cánh cứng Tenebrio molitor nhằm xác định liều gây chết trung bình (LD50), đánh giá sự hình thành các chất chuyển hóa chính và dược động học ^[2].

Mặc dù vậy, việc suy diễn dữ liệu từ động vật sang người luôn tồn tại khoảng cách lớn và gặp nhiều thách thức khoa học [4, 7]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2007 rà soát cơ sở dữ liệu y sinh Scopus nhằm điều tra tính hữu dụng của các thử nghiệm động vật đối với lâm sàng và độc lý học ở người [4, 7]. Trong số 20 tổng quan về giá trị lâm sàng, các tác giả kết luận rằng mô hình động vật chỉ đóng góp đáng kể hoặc nhất quán với kết quả lâm sàng ở 2 trường hợp, trong đó có một trường hợp còn gây tranh cãi [4, 7]. Có 7 tổng quan khác cũng không thể chứng minh rõ ràng tính hữu ích của mô hình động vật trong việc dự đoán độc tính ở người như khả năng gây ung thư hay quái thai [4, 7].

Nguyên nhân của những hạn chế này đến từ sự khác biệt giữa các loài, sự sai lệch do môi trường và quy trình thí nghiệm, cùng với chất lượng phương pháp của nhiều thử nghiệm động vật còn hạn chế [4, 7]. Tuy vậy, ở góc độ sàng lọc rủi ro phát triển, một nghiên cứu tổng hợp trên 175 hoạt chất công bố năm 1989 cho thấy các mô hình dự đoán độc tính phát triển trên động vật đạt độ nhạy từ 62% đến 75%, giá trị dự đoán dương từ 75% đến 100%, và phân loại chính xác nguy cơ từ 63% đến 91% ^[3]. Hợp chất càng thể hiện độc tính trên nhiều loài động vật thí nghiệm thì nguy cơ gây ảnh hưởng tiêu cực lên cơ thể người càng cao ^[3]. Do đó, khi một loài thực vật cùng chi Connarus đã cho thấy khả năng gây chết trên động vật, việc thận trọng là điều bắt buộc ^[1].

Ngoài ra, việc đánh giá độ an toàn phi lâm sàng trên mô hình động vật mắc bệnh cũng ngày càng được áp dụng nhiều hơn bên cạnh việc dùng động vật khỏe mạnh thông thường ^[4]. Theo một khảo sát từ Hiệp hội các nhà sản xuất Dược phẩm Nhật Bản và dữ liệu từ Cơ quan Dược phẩm và Thiết bị Y tế Nhật Bản (giai đoạn từ tháng 5/1999 đến tháng 5/2017), các nghiên cứu độc tính trên mô hình bệnh lý cung cấp nhiều thông tin giá trị về dấu hiệu độc tính và cơ chế biến đổi mô bệnh học trong điều kiện có bệnh nền ^[4]. Điều này cho thấy nếu một người đang có sẵn bệnh lý nền, mức độ nhạy cảm với độc chất từ thảo dược chưa rõ nguồn gốc có thể cao hơn rất nhiều.

Hiểu lầm thường gặp về cây thuốc tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất của người dân là tin rằng "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Trên thực tế, nhiều loài thực vật hoang dại tự sản sinh ra các độc tố chuyển hóa thứ cấp phức tạp để tự vệ trước sâu bọ và động vật ăn cỏ. Việc tự ý thu hái cành, lá lốp bốp năm nhị về sắc uống đậm đặc có thể vô tình đưa một lượng lớn độc chất vào cơ thể ^[1].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng có thể ước lượng liều dùng tùy ý theo nắm tay hoặc đun nấu lâu sẽ loại bỏ hết độc tố. Hiện nay hoàn toàn chưa có quy chuẩn khoa học về liều dùng an toàn, độc tính cấp hay bán trường diễn của cây lốp bốp năm nhị trên người. Việc đun sôi không đảm bảo phá hủy được mọi loại độc tố sinh học, và việc dùng kéo dài liên tục nhiều ngày càng làm tăng nguy cơ tổn thương gan thận tích lũy.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý sử dụng nước sắc lốp bốp năm nhị khi chưa có hướng dẫn y khoa. Đặc biệt, các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương sau đây cần tuyệt đối tránh xa:

• Người có tiền sử viêm gan, xơ gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng thận: Gan và thận suy yếu sẽ giảm khả năng chuyển hóa và đào thải độc chất, dễ dẫn đến ngộ độc cấp tính hoặc đợt cấp suy tạng ^[4].
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Các thử nghiệm độc tính tiền sản tiêu chuẩn thường thực hiện trên chuột và thỏ trong giai đoạn hình thành cơ quan (từ ngày thứ 6 thai kỳ đến trước khi sinh) để kiểm tra độc tính trên mẹ và thai nhi ^[5]. Do chi Connarus chưa được nghiên cứu đầy đủ về độc tính sinh sản và khả năng qua nhau thai hay sữa mẹ, việc sử dụng có thể đe dọa sự phát triển bình thường của thai nhi và trẻ nhỏ [3, 5].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đây là những đối tượng có hệ enzyme chuyển hóa thuốc chưa hoàn thiện hoặc đã bị thoái hóa theo tuổi tác, rất nhạy cảm với các phản ứng bất lợi ^[2].
• Người đang dùng các thuốc điều trị bệnh mạn tính: Nguy cơ tương tác giữa các hoạt chất thực vật chưa xác định với thuốc điều trị có thể làm giảm hiệu quả điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc ^[2].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Để bảo vệ chức năng gan thận và an toàn tính mạng, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Dừng ngay việc thu hái tự phát: Không tự ý dùng lá, cành hay rễ của cây lốp bốp năm nhị hoặc các loài thực vật lạ để sắc uống thay trà, giải nhiệt hay chữa bệnh ^[1].
• Nhận biết dấu hiệu bất thường: Nếu lỡ uống nước sắc thảo dược lạ và xuất hiện các triệu chứng như vàng da, vàng mắt, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn, đau tức hạ sườn phải hoặc mệt mỏi dữ dội, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra chức năng gan thận.
• Tham vấn bác sĩ chuyên khoa: Luôn hỏi ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, chỉ mua dược liệu tại các cơ sở khám chữa bệnh uy tín có nguồn gốc rõ ràng.

Tóm lại, cây lốp bốp năm nhị hiện chưa có bằng chứng khoa học xác nhận tính an toàn cũng như độc tính cụ thể trên gan thận của con người. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật cùng chi Connarus cho thấy nguy cơ gây chết và độc lực sinh học đáng báo động ^[1]. Người dân cần giữ thái độ thận trọng, không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng để tránh nguy cơ hủy hoại gan thận và tổn hại sức khỏe.