Khi thấy người thân bị sốt, không ít gia đình tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để mong hạ nhiệt nhanh mà không cần dùng thuốc tây. Trong số các thảo mộc quanh vườn, cây lốp bốp năm nhị (thuộc chi Connarus) thường được một số người mách nhau nấu nước uống vì tin rằng thảo mộc tự nhiên an toàn và thay thế được thuốc hạ sốt tân dược. Thói quen này tiềm ẩn nhiều hiểu lầm nguy hiểm đối với sức khỏe.
Tuy nhiên, việc khẳng định lốp bốp năm nhị có thể thay thế thuốc hạ sốt tây y là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh loài cây này cắt sốt an toàn và hiệu quả ở người bệnh. Việc tự ý uống nước lá thay thuốc đặc hiệu không những không trị dứt nguyên nhân gây sốt mà còn dễ dẫn đến nguy cơ chậm trễ cấp cứu y tế.
Dân gian mách nhau hạ sốt: Thực tế khoa học nói gì?
Sốt là một phản ứng sinh lý quen thuộc khi hệ miễn dịch kích hoạt để chống lại các tác nhân gây hại. Tuy vậy, trong lịch sử y học cổ truyền ở nhiều nơi, người dân thường dùng các loại cỏ cây quanh nhà để xoa dịu cảm giác nóng sốt khó chịu [1]. Cây lốp bốp năm nhị, có tên khoa học thuộc chi Connarus (như Connarus semidecandrus Jack), là một trong những loài thảo dược bản địa phân bố khắp khu vực Đông Nam Á [2].
Theo các ghi chép về việc sử dụng theo kinh nghiệm dân gian, loài thực vật này từng được cư dân bản địa dùng nhằm hỗ trợ giảm sốt, đau bụng hoặc làm dịu kích ứng da [2]. Từ lời truyền miệng này, nhiều người lầm tưởng rằng cây có dược tính tương đương với các hoạt chất hạ nhiệt chuẩn hóa. Nhưng giữa kinh nghiệm dân gian truyền khẩu và bằng chứng y khoa hiện đại có một khoảng cách rất lớn.
Cơ chế tác động: Thảo mộc có thực sự cắt được cơn sốt?
Để hiểu vì sao thảo mộc không thể tùy tiện dùng thay thuốc, cần nhìn vào cách cơ thể tạo ra sốt. Khi nhiễm trùng hoặc viêm nhiễm xảy ra, cơ thể sản sinh các chất trung gian kích thích trung tâm điều nhiệt ở não bộ tăng nhiệt độ cơ thể [1]. Các thuốc hạ sốt tây y tiêu chuẩn hoạt động bằng cách can thiệp chính xác vào con đường ức chế các enzym tổng hợp chất trung gian gây viêm để đưa thân nhiệt về mức cân bằng.
Đối với cây lốp bốp năm nhị (Connarus semidecandrus Jack), một nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào sừng của người (tế bào HaCaT) bị chiếu xạ tia UVB cho thấy chiết xuất ethanol của cây có khả năng làm giảm biểu hiện mRNA của một số yếu tố viêm then chốt như cyclooxygenase-2 (COX-2), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin 6 (IL-6) [2]. Chiết xuất này cũng làm giảm oxit nitric (NO) và các gốc oxy hóa phản ứng nội bào [2].
Tuy nhiên, những phản ứng sinh hóa kể trên mới chỉ được ghi nhận trên tế bào da nuôi cấy nhân tạo trong phòng thí nghiệm dưới tác động của tia cực tím nhằm đánh giá tiềm năng bảo vệ da [2]. Tác dụng làm giảm chất trung gian gây viêm trên đĩa nuôi cấy tế bào hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc lá lốp bốp năm nhị sẽ làm hạ được thân nhiệt của một người đang sốt cao.
Nghiên cứu khoa học nói gì về các loài cây hạ sốt và chi Connarus?
Để làm rõ khả năng trị liệu, giới khoa học đã tiến hành nhiều thực nghiệm đối với các cây thuốc cổ truyền. Trước hết, với các loài thực vật thuộc chi Connarus cùng nhóm với lốp bốp năm nhị:
Vào năm 2022, một nghiên cứu đã phân tích thành phần hóa học và tiềm năng dược lý của 4 loài thực vật thuộc chi Connarus tại Brazil bao gồm Connarus blanchetii, Connarus nodosus, Connarus regnellii và Connarus suberosus [3]. Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật khối phổ phân giải cao (HRMS) kết hợp với nền tảng GNPS và mô hình phân mảnh CFM để kiểm tra dịch chiết lá và vỏ cây qua các phương pháp hãm, sắc và ngâm ngấm [3]. Kết quả nhận diện được 23 hợp chất, chủ yếu là dẫn xuất phenolic từ quercetin và myricetin, trong đó có 21 hợp chất chưa từng được công bố trong chi Connarus [3]. Dù mở ra tiềm năng khảo sát sinh học, nghiên cứu này mới dừng lại ở bước định danh hóa chất, chưa hề thực hiện bất kỳ thử nghiệm hạ sốt nào trên cơ thể sống [3].
Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2025 về sản phẩm thảo dược Miraruira tại bang Amazonas (Brazil) liên quan đến cây Connarus ruber, các nhà khoa học đã dùng phương pháp khối phổ tiêm trực tiếp để định lượng các hoạt chất như mangiferin, epicatechin, embelin, rapanone và suberonone [4]. Nghiên cứu chỉ tập trung xác minh nguồn gốc thực vật phục vụ hỗ trợ đái tháo đường, không có bất cứ nội dung nào liên quan đến điều trị hạ sốt [4].
Bên cạnh đó, một số nghiên cứu trên các loài cây thảo dược khác cho thấy hoạt tính hạ sốt có thể được ghi nhận trên động vật thực nghiệm nhưng đòi hỏi phương pháp chiết xuất phức tạp:
Năm 2021, một nghiên cứu tại Ai Cập trên cây Artemisia judaica L. đã phân lập 8 hợp chất flavone từ dịch chiết methanol nước 80% [5]. Thử nghiệm đánh giá hoạt tính hạ sốt được tiến hành trên chuột cống bị gây sốt bằng hỗn dịch nấm men [5]. Kết quả cho thấy dịch chiết methanol nước có hoạt tính hạ sốt, chống viêm và giảm đau rõ rệt, đồng thời không gây độc cho chuột ở liều lên tới 5 g/kg thể trọng [5]. Dẫu vậy, đây mới là kết quả trên chuột cống trong phòng thí nghiệm [5].
Một nghiên cứu khác vào năm 2014 đánh giá hoạt tính hạ sốt của cây Diospyros lotus L. trên chuột nhắt trắng bị gây sốt bằng men bia [6]. Kết quả ghi nhận cao chiết thô của cây giúp cải thiện tình trạng sốt cao [6]. Khi phân đoạn dung môi, phân đoạn chloroform và ethyl acetate thể hiện tác dụng hạ sốt mạnh mẽ, trong khi phân đoạn hexane và butanol lại không đem lại hiệu quả [6]. Nghiên cứu chứng minh rằng hoạt tính hạ sốt chỉ nằm ở những dung môi chiết chuyên biệt [6].
Tương tự, vào năm 2021, nghiên cứu về rễ cây Echinops kebericho M. trên mô hình chuột nhắt bị gây sốt bằng nấm men đã so sánh các liều chiết xuất 100, 200 và 400 mg/kg với nhóm đối chứng dùng thuốc chuẩn axit acetylsalicylic (ASA) liều 100 mg/kg [7]. Dịch chiết thô và các phân đoạn dung môi cho thấy khả năng giảm thân nhiệt có ý nghĩa thống kê, trong đó mức giảm cao nhất ghi nhận ở liều 400 mg/kg của dịch chiết thô [7]. Phân đoạn nước cũng cho thấy tác dụng hạ nhiệt có ý nghĩa thống kê [7].
Tổng kết lại các công bố trên, có thể thấy:
- Hoạt tính hạ nhiệt nếu có chỉ mới được khảo sát trên các mô hình động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) hoặc tế bào [5] [6] [7] [2].
- Các hoạt chất có tác dụng thường đòi hỏi dung môi hóa học chuyên dụng (methanol, chloroform, ethyl acetate) và quy trình chiết xuất nghiêm ngặt để thu được hàm lượng dược tính ổn định [6] [7].
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào xác thực công dụng hạ sốt của cây lốp bốp năm nhị trên cơ thể người bệnh.
Lợi ích có hạn nhưng giới hạn bằng chứng rất lớn
Việc tìm hiểu dược tính thảo dược đem lại triển vọng khám phá các phân tử hoạt tính mới trong nghiên cứu dược phẩm [3]. Như trong nghiên cứu tế bào, chiết xuất cây lốp bốp năm nhị (Connarus semidecandrus Jack) cho thấy khả năng chống oxy hóa, làm giảm nitric oxide và giảm các chỉ dấu viêm do tia UVB [2].
Tuy nhiên, giới hạn bằng chứng là quá rõ ràng. Đun nấu cành lá lốp bốp năm nhị theo cách thô sơ tại nhà không thể kiểm soát nồng độ dược chất. Các chất có lợi trong tế bào không đồng nghĩa sẽ được hấp thu qua đường uống với lượng đủ để hạ thân nhiệt trong cơ thể người. Thêm vào đó, ngay cả việc sử dụng các liệu pháp ức chế sốt nói chung trong y khoa vẫn đòi hỏi cân nhắc cẩn thận, bởi sốt là một đáp ứng sinh lý và các can thiệp hạ sốt cần dựa trên đánh giá giữa lợi ích lâm sàng và nguy cơ tiềm ẩn [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc hạ sốt
Nhiều người tin rằng "uống nước lá thảo mộc tự nhiên thì vô hại, không tác dụng phụ như thuốc tây". Đây là quan niệm sai lầm. Thảo dược tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học chưa được tinh chế, có thể gây quá tải cho gan hoặc thận khi sử dụng tùy tiện.
Hiểu lầm tai hại thứ hai là nghĩ rằng thảo mộc có thể cắt sốt thay thế hoàn toàn cho thuốc tây y. Sốt không phải là một bệnh độc lập, mà là triệu chứng của nhiều bệnh lý tiềm ẩn như nhiễm khuẩn, sốt xuất huyết, viêm đường hô hấp hoặc các bệnh lý nhiễm trùng nặng. Dùng thảo dược không rõ hiệu lực để trì hoãn thuốc đặc trị và không đi khám bệnh có thể khiến cơ thể rơi vào tình trạng mất nước nghiêm trọng, co giật do sốt cao hoặc nhiễm trùng lan rộng.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Mọi bệnh nhân khi bị sốt đều cần thận trọng trước các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng khoa học. Tuy nhiên, các đối tượng sau tuyệt đối không được tự ý dùng cây lốp bốp năm nhị:
- Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Trung tâm điều nhiệt chưa hoàn chỉnh, trẻ sốt cao dễ co giật. Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào của thảo dược này trên trẻ nhỏ.
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Dược tính và độc tính của cây trên thai nhi và trẻ bú mẹ chưa được nghiên cứu rõ ràng.
- Người có bệnh lý nền về gan, thận: Cơ quan thải trừ đang suy yếu có thể bị tổn thương nặng hơn trước các hợp chất lạ trong dịch chiết thực vật.
- Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Hoạt chất trong cây có thể tương tác với các loại thuốc đang dùng, làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị.
Áp dụng thực tế: Xử trí sốt đúng cách
Khi bản thân hoặc người nhà bị sốt, ưu tiên hàng đầu là theo dõi sát diễn biến thân nhiệt và tuân thủ các hướng dẫn chăm sóc y tế:
- Chăm sóc hỗ trợ: Cho người bệnh nằm nghỉ ở nơi thoáng khí, mặc quần áo rộng rãi, mỏng nhẹ. Uống đủ nước, có thể bổ sung dung dịch điện giải theo khuyến cáo để tránh mất nước. Lau mát bằng nước ấm ở các vùng có mạch máu lớn như nách, bẹn.
- Dùng thuốc hạ sốt hợp lý: Nếu thân nhiệt tăng cao gây khó chịu, mệt mỏi, nên sử dụng các loại thuốc hạ sốt chuẩn hóa theo chỉ định của bác sĩ hoặc hướng dẫn của dược sĩ, tuân thủ đúng liều lượng tính theo cân nặng và khoảng cách giữa các lần dùng.
- Không tự ý dùng lốp bốp năm nhị: Vì trích đoạn nghiên cứu không ghi nhận liều lượng dùng trên người cũng như dạng bào chế an toàn cho việc hạ sốt, bạn không nên tự ý hái lá, sắc uống thảo dược này để tránh nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng.
Người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay nếu sốt cao liên tục không đáp ứng với thuốc hạ sốt tây y, sốt kéo dài trên 48 giờ, hoặc xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm như lơ mơ, khó thở, co giật, nôn mửa liên tục hay xuất huyết dưới da. Việc dựa vào các loại lá cây truyền miệng thay thế điều trị y tế chính quy là một quyết định mạo hiểm, có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
