Nhiều người dân thường truyền tai nhau cách dùng các loại cây rừng nấu nước uống nhằm kích thích vị giác, thanh nhiệt hoặc chữa trị rối loạn đường ruột. Trong đó, thằn lằn đắng (danh pháp khoa học Picrasma quassioides) là dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền nhờ vị đắng đậm nét đặc trưng. Tuy nhiên, việc tự ý bốc thuốc, sắc nước uống đậm đặc mà không kiểm soát hàm lượng tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây hại cho hệ tiêu hóa.
Câu trả lời ngắn gọn: uống nước sắc cây thằn lằn ở liều cao chứa hàm lượng lớn quassinoids có thể gây kích ứng mạnh mẽ niêm mạc ống tiêu hóa, kích thích phản xạ buồn nôn, dẫn tới nôn mửa liên tục và tiêu chảy cấp tính. Để bảo đảm an toàn, người dùng tuyệt đối không nên tự ý lạm dụng hoặc đun nấu với lượng lớn mà chưa qua thăm khám chuyên khoa.
Cơ chế tác động của hoạt chất trong cây thằn lằn
Cây thằn lằn đắng (Picrasma quassioides) chứa nhiều thành phần hóa học tự nhiên đa dạng, nổi bật nhất là các hợp chất nhóm alkaloid và quassinoids [1]. Quassinoids chiết xuất từ thân cây này bản chất là các diterpene lactone bốn vòng mang vị rất đắng [1]. Khi đi vào cơ thể với lượng rất nhỏ, chúng có thể hoạt động như một chất khai vị và kích thích cảm giác thèm ăn thông qua phản xạ đắng của niêm mạc [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hóa thực vật cũng ghi nhận một số alkaloid dạng canthinone và beta-carboline chiết xuất từ cây này có khả năng ức chế hoạt tính enzym cAMP phosphodiesterase, góp phần thúc đẩy tuần hoàn lưu thông máu tại đường tiêu hóa ở động vật thực nghiệm [1]. Hai hợp chất nigakinone và methylnigakinone phân lập từ dịch chiết methanol của thằn lằn đắng thậm chí còn thể hiện tác dụng ngăn chặn tiết dịch dạ dày phụ thuộc liều lượng và hỗ trợ bảo vệ niêm mạc dạ dày [1].
Tuy vậy, ranh giới giữa lợi ích hỗ trợ và độc tính của nhóm hợp chất quassinoids lại rất mong manh. Khi dùng vượt ngưỡng, đặc tính gây độc tế bào và tính chất vị đắng nồng nặc sẽ tác động ngược trở lại, kích thích trực tiếp lên các thụ thể niêm mạc dạ dày và ruột [1]. Sự kích thích thụ cảm thể quá mức này nhanh chóng chuyển thành các cơn co bóp bất thường, làm tổn thương lớp màng nhầy lót mặt trong ống tiêu hóa, gây xung huyết và phản ứng viêm cục bộ dữ dội.
Bốn rủi ro kích ứng tiêu hóa khi dùng liều cao
Khi người dùng nấu nước sắc quá đặc hoặc uống liên tục trong nhiều ngày, lượng hoạt chất quassinoids tích tụ cao có thể kích hoạt chuỗi phản ứng bất lợi nghiêm trọng cho hệ tiêu hóa:
Thứ nhất là kích ứng gây cảm giác buồn nôn dai dẳng. Lượng lớn quassinoids đi vào dạ dày tạo ra tín hiệu đắng cảnh báo vượt ngưỡng dung nạp bình thường, kích thích mạng lưới thần kinh ruột phản xạ ngược lên trung tâm nôn ở não bộ [1]. Người uống bắt đầu cảm thấy cồn cào, khó chịu ở vùng thượng vị ngay sau khi uống dịch sắc vài chục phút.
Thứ hai là tình trạng nôn mửa nghiêm trọng. Nếu tiếp tục hấp thu lượng lớn hợp chất thằn lằn đắng, dạ dày sẽ phản ứng phòng vệ bằng cách co bóp tống xuất toàn bộ dịch chứa ra ngoài [1]. Việc nôn ói thốc tháo lặp đi lặp lại không chỉ làm kiệt sức, gây rách xước niêm mạc thực quản mà còn dẫn đến nguy cơ rối loạn điện giải và mất nước nhanh.
Thứ ba là kích thích niêm mạc ruột gây tiêu chảy dữ dội. Quassinoids liều cao cùng độc tính tế bào của các thành phần trong cây làm rối loạn nhu động cơ trơn thành ruột, ức chế quá trình tái hấp thu dịch lòng ruột [1]. Dịch ruột bị tăng tiết bất thường, làm khởi phát các đợt đi ngoài phân lỏng nhiều lần, bụng quặn thắt và đau tức dữ dội [1].
Thứ tư là nguy cơ nhiễm độc toàn thân kèm co giật và tử vong do quá liều. Theo y học cổ truyền phương Đông, dược liệu có tính hàn mạnh, việc dùng quá liều gây cảm giác lạnh và đình trệ chức năng tỳ vị [1]. Các trường hợp ngộ độc nặng không chỉ dừng lại ở nôn mửa, tiêu chảy mà hoạt chất còn ngấm sâu vào tuần hoàn, dẫn tới hoa mắt, chóng mặt, co giật các cơ và nguy hiểm hơn là tử vong [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về dược tính và độc tính?
Những cảnh báo về tác hại của việc dùng liều cao cây thằn lằn hoàn toàn có cơ sở khoa học xác thực từ các công bố y học.
Một bài báo tổng quan khoa học hệ thống về dược lý của cây Picrasma quassioides (D. Don) Benn công bố năm 2021 đã tổng kết toàn diện các đặc tính sinh học cũng như tác hại của loài thực vật này [1]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết cây thằn lằn thể hiện nhiều tiềm năng dược lý quý giá như chống sốt rét, chống viêm, kháng khuẩn, bảo vệ thần kinh và chống khối u [1]. Hợp chất 6-hydroxy-4-methoxyl-1-vinyl-beta-carboline chiết từ thân và vỏ cây có thể ức chế sự sinh sôi của đơn bào Fusarium kháng thuốc, trong khi phân đoạn chiết bằng cyclohexane thể hiện hoạt tính chống sốt rét mạnh nhờ hoạt chất nigakilactone [1].
Về tiêu hóa, nghiên cứu ghi nhận quassinoids chiết xuất từ thân cây chỉ an toàn và hỗ trợ dạ dày, kích thích ăn ngon khi đưa vào cơ thể ở mức liều lượng nhỏ [1]. Khi sử dụng quá mức, chính các quassinoids này lại là thủ phạm trực tiếp gây cảm giác buồn nôn [1]. Bài báo tổng quan năm 2021 nhấn mạnh rằng các hợp chất của thằn lằn đắng có mức độ gây độc tế bào nhất định [1]. Trường hợp dùng quá liều, ngoài các triệu chứng tiêu hóa cấp như nôn mửa, tiêu chảy, người bệnh còn đối mặt với tình trạng chóng mặt, co giật toàn thân và thậm chí dẫn đến tử vong [1]. Do đó, các nhà nghiên cứu kết luận việc kiểm soát chặt chẽ liều lượng dùng của các hợp chất này là bắt buộc và bệnh nhân chỉ nên sử dụng sau khi đã có sự tư vấn, chỉ định thích hợp từ bác sĩ [1].
Mặc dù các phát hiện cho thấy tiềm năng điều trị lớn đối với các bệnh lý liên quan đến dạ dày nhờ cơ chế thúc đẩy tuần hoàn và bảo vệ niêm mạc ở liều chuẩn, việc xác định liều tối ưu cho từng cá thể vẫn là thách thức lớn [1]. Bằng chứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế, đa số các khảo sát độc tính tế bào và huyết động học mới được thực hiện trong môi trường nuôi cấy hoặc trên mô hình động vật như thỏ và chuột [1].
Những hiểu lầm thường gặp của người dân
Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng đậm đặc thì tác dụng càng nhanh". Nhiều người gom thân, vỏ cây thằn lằn đun sắc thành nồi nước cô đặc đen nhánh để uống mỗi khi bị đầy bụng hoặc chán ăn. Thực tế, nước sắc càng đậm nghĩa là hàm lượng quassinoids và alkaloid độc tế bào càng cao, dễ dàng vượt qua ngưỡng dung nạp của niêm mạc đường ruột và gây ngộ độc cấp [1].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng cảm giác buồn nôn và nôn ói sau khi uống nước thuốc là dấu hiệu "cơ thể đang tống đẩy độc tố ra ngoài". Khoa học chứng minh đó không phải là cơ chế thải độc hay thanh lọc, mà chính là phản ứng ngộ độc đường tiêu hóa do quassinoids kích thích màng nhầy dạ dày quá mức [1]. Bỏ qua dấu hiệu cảnh báo này và tiếp tục uống sẽ khiến niêm mạc ruột bị viêm loét, cơ thể mất nước trầm trọng [1].
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Do mang độc tính tế bào nhất định và tính chất gây kích ứng đường tiêu hóa mạnh khi quá liều, một số đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc cây thằn lằn [1]:
Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản mạn tính hoặc hội chứng ruột kích thích. Lớp niêm mạc ruột vốn đang suy yếu sẽ dễ dàng bị tổn thương, trợt loét sâu hơn trước tác động kích thích của quassinoids liều cao [1].
Người già yếu, chức năng tiêu hóa suy giảm hoặc người hay bị lạnh bụng, khó tiêu mạn tính. Theo phân tích dược học, độc chất từ thằn lằn đắng có thể làm suy giảm nghiêm trọng chức năng tỳ vị, gây tiêu chảy không cầm được [1].
Trẻ nhỏ và phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú không được tùy tiện sử dụng các chế phẩm thô nấu từ thân cây thằn lằn vì nguy cơ co giật, nhiễm độc tế bào khó lường [1].
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Việc sử dụng các loại thảo dược tự nhiên nói chung và cây thằn lằn nói riêng cần tuân theo nguyên tắc khoa học, thận trọng:
Không tự ý hái lượm hay mua thân, vỏ cây thằn lằn trôi nổi trên thị trường để sắc nước uống tại nhà. Các hợp chất quassinoids có hoạt tính sinh học rất mạnh, đòi hỏi sự tinh chế và định lượng chính xác [1].
Chỉ sử dụng các sản phẩm hoặc bài thuốc đã được cơ quan y tế kiểm duyệt, sản xuất chuẩn hóa với liều lượng khuyến cáo rõ ràng, tuyệt đối không đun sắc cảm tính theo kinh nghiệm truyền miệng [1].
Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khác lạ nào sau khi uống như buồn nôn, cồn cào ruột gan, chóng mặt hoặc đi ngoài nhiều lần, cần lập tức ngừng sử dụng ngay [1]. Đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra, bù nước điện giải và xử trí giải độc kịp thời.
Tóm lại, cây thằn lằn đắng sở hữu nhiều hoạt chất quý có tiềm năng hỗ trợ sức khỏe dạ dày và ức chế ký sinh trùng nếu được kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [1]. Tuy nhiên, việc tự ý uống nước sắc đậm đặc chứa hàm lượng quassinoids cao có thể dẫn đến hậu quả kích ứng tiêu hóa nghiêm trọng, nôn mửa, tiêu chảy và ngộ độc nguy hiểm tính mạng [1]. Người dân cần giữ thái độ tỉnh táo, tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ bài thuốc dân gian nào để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
