Uống nước sắc Toddalia asiatica trị sốt rét: Thật hay đồn?

Cơn sốt rét với biểu hiện rét run rồi sốt nóng từng cơn là nỗi ám ảnh lớn tại nhiều vùng nhiệt đới. Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau dùng nước sắc từ rễ hoặc thân cây bún (danh pháp khoa học: Toddalia asiatica) để cắt cơn sốt và chữa bệnh sốt rét. Lời đồn này bắt nguồn từ kinh nghiệm bản địa, nhưng liệu khoa học hiện đại có xác thực hiệu quả của loại cây này hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Dân gian dùng dựa trên kinh nghiệm, còn khoa học thực sự ghi nhận Toddalia asiatica chứa hoạt chất ức chế ký sinh trùng sốt rét trong ống nghiệm và trên động vật thí nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, nước sắc tự nấu tại nhà không thể thay thế phác đồ điều trị chuẩn của y tế hiện đại, và việc tự ý dùng còn tiềm ẩn rủi ro độc tính tế bào ^[2].

Nguồn gốc mẹo dân gian trị sốt rét

Trong y học cổ truyền tại châu Phi, đặc biệt là ở Kenya, Toddalia asiatica (còn thuộc họ Cam Rutaceae, ở Việt Nam thường gọi là cây bún hoặc cam rừng) từ lâu đã được xem như phương thuốc trị sốt rét, hạ sốt và giảm đau dạ dày ^[1]. Người dân bộ tộc Pokot thường thu hái vỏ rễ cây để nấu nước uống giải trừ các cơn sốt cao ^[3].

Mọi bộ phận của cây từ lá, quả cho đến vỏ rễ đều được cho là có tính dược, nhưng vỏ rễ luôn được tin là có tác dụng mạnh nhất ^[1]. Trải qua nhiều thế hệ, kinh nghiệm này được truyền miệng và khiến nhiều người tin rằng chỉ cần uống nước sắc từ cây bún là có thể diệt sạch mầm bệnh sốt rét.

Dù vậy, kinh nghiệm dân gian thuần túy thường thiếu các phép đo lường chuẩn xác về nồng độ, liều an toàn cũng như khả năng thanh thải ký sinh trùng tận gốc trong máu. Điều này thúc đẩy các nhà khoa học vào cuộc để kiểm chứng thực hư về hoạt tính sinh học của loài cây này.

Cơ chế tác động chống ký sinh trùng của cây bún

Ký sinh trùng gây bệnh sốt rét, điển hình là chủng Plasmodium falciparum, xâm nhập vào tế bào hồng cầu và nhân lên nhanh chóng, gây phá vỡ hồng cầu hàng loạt dẫn đến các cơn sốt rét run. Để chống lại mầm bệnh, các hoạt chất trong dược liệu cần phải ngăn chặn sự phát triển hoặc tiêu diệt trực tiếp ký sinh trùng mà không làm tổn hại đến tế bào chủ.

Nghiên cứu hóa thực vật phát hiện ra rằng trong cây Toddalia asiatica chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính mạnh, nổi bật nhất là các alkaloid và coumarin [3, 5]. Trong đó, hoạt chất nitidine phân lập từ cây bún được xác định là thành phần chính mang lại khả năng chống sốt rét ^[3].

Cơ chế của nitidine và các hoạt chất chiết xuất từ cây bún tác động trực tiếp lên các chủng Plasmodium, ngăn cản quá trình nhân đôi của chúng [1, 3]. Đáng chú ý, các phân đoạn chứa nitidine không có hiện tượng kháng chéo với chloroquine - loại thuốc sốt rét phổ biến từng bị kháng thuốc nặng nề ^[3]. Ngoài ra, một hợp chất coumarin mang số hiệu 14 phân lập từ vỏ thân cây cũng cho thấy khả năng ức chế ký sinh trùng Plasmodium falciparum với giá trị nồng độ ức chế tối thiểu IC50 đạt 3,66 microg/mL ^[2].

Các bằng chứng khoa học thực nghiệm

Để xác định giá trị y học, nhiều nhóm nghiên cứu độc lập đã thử nghiệm các dạng chiết xuất từ cây bún trên cả mô hình tế bào (in vitro) lẫn động vật sống (in vivo).

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã đánh giá hoạt tính chống sốt rét của các dạng chiết xuất từ vỏ rễ, quả và lá cây Toddalia asiatica ^[1]. Kết quả thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy chiết xuất ethyl acetate từ quả thể hiện hoạt tính mạnh đối với chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum kháng chloroquine (W2) với chỉ số IC50 là 1,87 microg/mL, theo sau là dịch chiết nước từ vỏ rễ với IC50 là 2,43 microg/mL ^[1]. Khi thử nghiệm trên chuột nhiễm ký sinh trùng Plasmodium berghei bằng phương pháp ức chế 4 ngày của Peters, chiết xuất ethyl acetate từ quả ở liều 500 mg/kg và dịch chiết nước vỏ rễ ở liều 250 mg/kg đã làm giảm lượng ký sinh trùng trong máu chuột ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2007 đã khảo sát dịch chiết nước nóng của 8 loài cây thuốc Kenya trên chuột nhiễm Plasmodium berghei NK65 kháng chloroquine ^[4]. Chiết xuất vỏ rễ cây bún (Toddalia asiatica) đơn độc cho mức độ ức chế ký sinh trùng trong máu đạt từ 51% đến 75% ^[4]. Đáng chú ý, khi kết hợp dịch chiết lá hoặc vỏ rễ cây bún với chloroquine, hiệu quả ức chế ký sinh trùng tăng lên, đạt mức 38% đến 66%, thể hiện tính hiệp đồng hỗ trợ và giúp chuột kéo dài thời gian sống hơn 2 tuần so với nhóm đối chứng không điều trị ^[4].

Cũng trong năm 2007, một thử nghiệm trên chiết xuất methanol từ 15 loài cây y học cổ truyền tiếp tục xác nhận tiềm năng của cây bún ^[5]. Khi dùng riêng lẻ, chiết xuất methanol từ vỏ rễ Toddalia asiatica giúp ức chế lượng ký sinh trùng trong máu chuột từ 31,7% đến 59,3% ^[5]. Khi phối hợp chiết xuất lá hoặc vỏ rễ với chloroquine, tỷ lệ ức chế tổng thể tăng vọt lên khoảng 45,5% đến 85,1%, cao gấp tới năm lần so với dùng dịch chiết đơn lẻ, đồng thời giúp kéo dài thời gian sống của chuột thí nghiệm thêm 2 tuần ^[5].

Trước đó, nghiên cứu năm 1995 đã chứng minh hoạt chất nitidine tinh khiết từ cây bún có nồng độ ức chế 50% (IC50) cực kỳ thấp, chỉ dao động từ 9 đến 108 ng/mL trên cả chủng Plasmodium falciparum nhạy cảm lẫn kháng chloroquine ^[3].

Giá trị thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những số liệu trên cho thấy kinh nghiệm dân gian về việc dùng cây bún hạ sốt không phải là lời đồn vô căn cứ. Rõ ràng, các bộ phận của cây bún chứa những phân tử có dược tính kháng ký sinh trùng thực sự [1, 3].

Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến viên thuốc điều trị trên người còn rất xa. Toàn bộ các dữ liệu khoa học hiện có mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy và chuột nhắt [1, 2, 4]. Chuột không phải là người, và chuyển hóa sinh học giữa các loài có sự khác biệt rất lớn. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh uống nước sắc cây bún có thể chữa khỏi bệnh sốt rét an toàn.

Hơn nữa, nồng độ hoạt chất trong nước sắc thủ công tại nhà là hoàn toàn không kiểm soát được. Khi tự đun sắc, lượng nitidine hay các hợp chất có lợi tan vào nước có thể không đủ để tiêu diệt dứt điểm ký sinh trùng, dẫn đến tình trạng bệnh diễn tiến âm thầm và bùng phát nặng hơn.

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro độc tính

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem "nước sắc thảo mộc tự nhiên" luôn an toàn và có thể thay thế thuốc tân dược. Đây là quan niệm nguy hiểm đối với bệnh sốt rét - một bệnh truyền nhiễm cấp tính có thể dẫn đến sốt rét ác tính và tử vong nhanh chóng.

Thực tế, nghiên cứu công bố năm 2014 đã phát hiện ra rằng nhiều hợp chất coumarin phân lập từ vỏ thân cây Toddalia asiatica mang độc tính tế bào đáng kể ^[2]. Cụ thể, các hợp chất số 1, 3, 8 và 9 thể hiện độc tính đối với dòng tế bào ung thư phổi NCI-H187 với giá trị IC50 từ 6 đến 9 microg/mL ^[2]. Các hợp chất 4 và 9 cho thấy độc tính trên dòng tế bào ung thư vú MCF-7 với IC50 lần lượt là 3,17 và 9,79 microg/mL ^[2]. Hợp chất 9 cũng thể hiện độc tính trên tế bào KB với IC50 là 8,63 microg/mL ^[2].

Mặc dù độc tính trên tế bào ung thư mở ra hướng nghiên cứu mới, nhưng nó cũng gián tiếp cảnh báo rằng dịch chiết thô của cây bún chứa các chất có khả năng hủy hoại cấu trúc tế bào ^[2]. Việc uống nước sắc đậm đặc không qua chiết tách hay tinh chế có thể gây tổn thương gan, thận và mô lành của cơ thể.

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

Những đối tượng sau đây tuyệt đối không được tự ý sử dụng nước sắc cây bún để trị sốt hay sốt rét:

• Bệnh nhân nghi ngờ mắc sốt rét: Cần đến ngay trạm y tế hoặc bệnh viện để làm xét nghiệm máu và dùng phác đồ chính thống. Trì hoãn điều trị y tế để uống nước lá có thể đe dọa tính mạng.
• Phụ nữ mang thai và cho con con bú: Các alkaloid và hợp chất trong cây bún chưa được kiểm chứng mức độ an toàn cho thai nhi, nguy cơ gây co bóp tử cung hoặc độc tính cho trẻ.
• Trẻ nhỏ: Thể trạng non nớt, gan và thận chưa hoàn thiện để chuyển hóa các hoạt chất phức tạp từ vỏ và rễ cây thô.
• Người có bệnh nền về gan, thận: Các thành phần có tính độc tế bào trong vỏ cây bún có thể làm trầm trọng thêm suy giảm chức năng gan, thận ^[2].
• Người đang dùng thuốc điều trị: Các chất trong dược liệu có thể tương tác bất lợi với thuốc điều trị sốt rét hoặc các loại thuốc mạn tính khác.

Khuyến nghị áp dụng thực tế an toàn

Người dân không nên tự ý tìm kiếm vỏ hay rễ cây bún để đun sắc uống trị bệnh sốt rét tại nhà. Cây bún hiện chỉ nên được xem là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho các nhà khoa học tiếp tục phân lập hoạt chất và phát triển thuốc mới [2, 4].

Khi xuất hiện triệu chứng sốt cao, rét run, ra mồ hôi hoặc nghi ngờ đi từ vùng có dịch tễ sốt rét về, biện pháp duy nhất đúng đắn là đến cơ sở y tế để được xét nghiệm và điều trị bằng thuốc sốt rét đã được phê duyệt. Nước sắc cây bún chỉ nên coi là một nét văn hóa dân gian cần được nghiên cứu chuẩn hóa, chứ không phải giải pháp tự điều trị thay thế y lệnh của bác sĩ.

Tóm lại, lời đồn dân gian về cây bún trị sốt rét có cơ sở khoa học từ các hoạt chất ức chế ký sinh trùng trong phòng thí nghiệm [1, 3]. Dẫu vậy, độc tính tế bào tiềm ẩn và việc thiếu thử nghiệm trên người khiến nước sắc thô chưa thể xem là thuốc điều trị ^[2]. Khi đối mặt với sốt rét, hãy đặt niềm tin vào y học hiện đại để bảo vệ tính mạng bản thân.