Uống rượu bia trong bữa tiệc giao lưu là thói quen quen thuộc với nhiều người Việt. Tuy nhiên, hành động cầm ly rượu khi dạ dày hoàn toàn trống rỗng lại tiềm ẩn mối nguy sức khỏe đặc biệt nghiêm trọng đối với người bệnh tiểu đường. Không ít người chủ quan cho rằng chỉ uống chút rượu không đường sẽ không làm tăng chỉ số đường huyết, mà không hề biết hiểm họa tụt đường huyết cấp tính đang cận kề.
Khi người mắc đái tháo đường uống rượu lúc bụng đói, ethanol đi thẳng vào máu và tác động trực tiếp lên chức năng chuyển hóa của gan. Cồn làm tê liệt khả năng tự sản xuất đường nội sinh, trong khi cơ thể không có nguồn tinh bột bổ sung từ thức ăn. Kết quả là nồng độ glucose trong máu tụt dốc không phanh, đưa người bệnh vào trạng thái hạ đường huyết nguy hiểm.
Cơ chế khiến gan "bất lực" trong việc duy trì đường huyết
Để hiểu lý do tại sao rượu bia lúc đói lại nguy hiểm, cần nắm rõ vai trò điều phối năng lượng của gan trong chu kỳ ăn uống thường ngày [1]. Sau bữa ăn, insulin đạt đỉnh khoảng 1 giờ rồi giảm dần suốt các giờ tiếp theo [1]. Khi insulin giảm, các mô gan, cơ và mỡ giảm thu nhận đường [1].
Lúc này, cơ thể ngừng ức chế quá trình ly giải glycogen dự trữ, tân tạo đường và phân giải mỡ [1]. Trong 12 đến 24 giờ đầu của giai đoạn nhịn đói, quá trình ly giải glycogen tại gan đóng vai trò chính để cung cấp đường từ kho dự trữ [1]. Tiếp đó, quá trình phân giải chất béo và phân hủy protein cung cấp axit béo làm năng lượng, đồng thời tạo glycerol cùng axit amin làm nguyên liệu tân tạo đường mới [1]. Nhờ đó, người có chế độ ăn uống đầy đủ, đều đặn sẽ duy trì được mức đường huyết ổn định [1].
Tuy nhiên, sự xuất hiện của cồn làm đảo lộn toàn bộ trật tự này. Gan xem cồn là một chất độc cần ưu tiên chuyển hóa để đào thải ra khỏi cơ thể trước hết. Quá trình xử lý ethanol tiêu tốn lượng lớn enzyme và làm ức chế gần như hoàn toàn chu trình tân tạo đường (gluconeogenesis) [1].
Nếu lúc này bụng đang đói, nguồn dự trữ glycogen vốn đã cạn kiệt sau thời gian dài nhịn ăn hoặc không được bổ sung tinh bột [1]. Gan vừa cạn kho glycogen, vừa bị cồn ức chế tạo đường mới, khiến cơ thể mất hoàn toàn nguồn cung cấp glucose nội sinh [1]. Hệ quả tất yếu là nồng độ đường huyết lao dốc tự do, đẩy người bệnh vào tình trạng nguy kịch [1, 2].
Nghiên cứu chỉ ra cồn đẩy nhanh mức tụt đường huyết ra sao?
Mối nguy hiểm của cồn khi kết hợp với tình trạng nhịn đói trên người bệnh tiểu đường đã được khẳng định qua các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.
Một nghiên cứu công bố năm 1999 đã tiến hành đánh giá tác động của liều cồn thấp trên bệnh nhân cao tuổi mắc đái tháo đường típ 2 đang nhịn đói [2]. Thử nghiệm gồm 10 bệnh nhân ở độ tuổi trung bình 68 ± 3 tuổi, đang sử dụng thuốc điều trị glyburide liều 20 mg mỗi ngày [2]. Thiết kế nghiên cứu mù đôi, có đối chứng với giả dược và được theo dõi nội trú qua hai đợt nhịn ăn kéo dài 24 giờ, cách nhau tối thiểu 1 tuần [2].
Ở giờ thứ 14 và 15 của quá trình nhịn ăn, các bệnh nhân được truyền tĩnh mạch ethanol với liều 4,35 mmol/kg/giờ (tương đương lượng cồn trong 1 đến 2 phần đồ uống có cồn) hoặc truyền nước muối sinh lý làm giả dược [2]. Trong 10 giờ cuối, nồng độ cồn, glucose huyết tương, insulin và các hormone điều hòa ngược được kiểm tra định kỳ mỗi 30 đến 60 phút [2]. Kết quả ghi nhận nồng độ cồn trong máu đạt đỉnh ở mức 17 ± 2 mmol/l [2].
Mức đường huyết lúc ban đầu giữa hai nhóm không có sự khác biệt (nhóm giả dược 8,5 ± 1,8 mmol/l so với nhóm cồn 8,7 ± 1,7 mmol/l) [2]. Tuy nhiên, mức đường huyết thấp nhất (nadir) sau khi truyền cồn lại thấp hơn đáng kể so với nhóm truyền giả dược (đạt 4,4 ± 1,2 mmol/l so với 5,0 ± 1,4 mmol/l, P = 0,01) [2]. Mức giảm đường huyết tuyệt đối ở nhóm dùng cồn cũng lớn hơn nhiều so với nhóm giả dược (giảm 4,7 ± 0,9 mmol/l so với 3,6 ± 1,2 mmol/l, P = 0,01) [2]. Đồng thời, các hormone điều hòa ngược gia tăng và nồng độ axit béo không este hóa bị ức chế ở nhóm dùng cồn [2].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2001 đã kiểm tra sự điều hòa ngược glucose khi hạ đường huyết do tiêm insulin ở 8 người bệnh tiểu đường típ 2 điều trị bằng chế độ ăn sau một đêm nhịn đói [3]. Người tham gia được cho uống 200 ml nước lọc đơn thuần hoặc nước pha cồn ở liều 0,4 g/kg trọng lượng cơ thể [3].
Kết quả cho thấy lượng cồn nạp vào làm tăng mạnh lactate huyết tương (diện tích dưới đường cong AUC thời kỳ hồi phục đạt 244 ± 30 so với 12 ± 4 mmol/l x 240 phút, P = 0,00009) và ức chế axit béo không este hóa trong huyết tương (AUC đạt 95 ± 13 so với 161 ± 18 mmol/l x 240 phút, P = 0,0008) [3]. Đáng chú ý, cồn làm giảm đáng kể đỉnh tiết glucagon - hormone đóng vai trò kéo đường huyết lên khi bị tụt (đạt 155 ± 12 so với 200 ± 17 pg/ml, P = 0,038) [3].
Tình trạng nhịn ăn ngắn hạn tự nó cũng đã làm suy yếu cơ chế tự vệ này. Nghiên cứu công bố năm 2023 trên 12 người khỏe mạnh chỉ ra rằng khi nhịn ăn, nồng độ glycogen ở gan thấp hơn rõ rệt, đi kèm sự suy giảm đỉnh glucagon và giảm sản xuất glucose nội sinh (EGP) trong cơn hạ đường huyết [4]. Do đó, việc nhịn ăn làm mất đi sự linh hoạt trong chuyển hóa, cản trở cơ thể hồi phục sau cơn tụt đường và làm tăng độ nhạy cảm với nguy cơ hạ đường huyết [4].
Hạ đường huyết: Rào cản lớn và nguy cơ tiềm ẩn từ lối sống
Hạ đường huyết là vấn đề thiết yếu đối với người bệnh đái tháo đường và được xem là yếu tố giới hạn nghiêm ngặt trong việc kiểm soát chỉ số đường huyết [5]. Sự đa dạng về diễn tiến bệnh ở người tiểu đường típ 2 có thể ảnh hưởng đến tần suất xuất hiện cơn tụt đường, đặc biệt nghiêm trọng ở những người sẵn có bệnh lý tim mạch đi kèm [5].
Y khoa ghi nhận có rất nhiều nguyên nhân trực tiếp dẫn tới biến cố này, bao gồm: điều trị bằng nhóm thuốc sulfonylurea, tiêm insulin, trì hoãn bữa ăn hoặc bỏ bữa, vận động thể lực, và việc sử dụng rượu bia [5]. Điển hình trong các giai đoạn nhịn ăn kéo dài như tháng Ramadan, người bệnh tiểu đường có tỷ lệ bị hạ đường huyết rất cao [5]. Các nghiên cứu dài hạn đã cảnh báo rằng tình trạng hạ đường huyết lặp đi lặp lại nhiều lần có thể làm tăng gánh nặng và rủi ro mắc các bệnh lý tim mạch nguy hiểm [5].
Thực tế lâm sàng cũng chỉ ra việc nhịn đói kết hợp uống rượu có thể đưa người bệnh vào hôn mê hạ đường huyết [2, 6]. Báo cáo lâm sàng năm 1991 ghi nhận hai ca nghiện rượu mãn tính không mắc tiểu đường rơi vào hôn mê hạ đường huyết trong giai đoạn cai [6]. Ở bệnh nhân thứ nhất, hạ đường huyết xuất hiện đột ngột do nhịn đói trong 24 giờ sau lần uống rượu cuối [6]. Ở bệnh nhân thứ hai, hôn mê phát triển từ từ suốt 72 giờ khi người bệnh ăn rất ít và bữa ăn cuối cùng cách thời điểm hôn mê tới 24 giờ [6]. Đáng ngại hơn, các phản ứng cảnh báo giao cảm như vã mồ hôi nhiều, co giật, nhịp tim nhanh lại không biểu hiện rõ ràng [6].
Dữ liệu tại một nghiên cứu năm 2014 trên 88 nam giới phụ thuộc rượu (tuổi trung bình 39,18 ± 7,78 tuổi) cũng ghi nhận có 11,36% người tham gia bị hạ đường huyết sau khi nhập viện và thực hiện nhịn ăn kiểm tra [7]. Nhóm đối tượng này cũng ghi nhận tỷ lệ bị tiểu đường là 10,23% và rối loạn dung nạp đường là 23,87% [7]. Người khai báo có thói quen uống rượu vodka có xu hướng gặp hạ đường huyết với tần suất cao hơn (tỷ suất chênh OR ở ranh giới ý nghĩa thống kê) [7].
Nhận thức đúng về tác dụng của đồ uống có cồn
Nhiều người lầm tưởng rằng rượu bia luôn gây tăng đường huyết tức thì do đồ uống chứa năng lượng. Nhưng thực chất, cồn nguyên chất khi đi vào cơ thể lại làm hạ đường huyết lúc đói [1, 5].
Một thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên đa trung tâm năm 2007 kéo dài 3 tháng trên 109 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 từ 41 đến 74 tuổi trước đó kiêng rượu bia đã so sánh nhóm dùng 150 ml rượu vang (chứa 13 g cồn) mỗi ngày với nhóm uống bia ăn kiêng không cồn trong bữa tối [8]. Kết quả ghi nhận ở 91 người hoàn thành thử nghiệm: nồng độ glucose huyết tương lúc đói (FPG) ở nhóm uống rượu giảm từ 139,6 ± 41 xuống 118,0 ± 32,5 mg/dl, trong khi nhóm đối chứng biến động từ 136,7 ± 15,4 sang 138,6 ± 27,8 mg/dl (P = 0,015) [8].
Tuy nhiên, lượng rượu này không tạo ra sự khác biệt nào đối với nồng độ glucose sau ăn 2 giờ (chênh lệch 17,7 mg/dl ở nhóm rượu so với 18,5 mg/dl ở nhóm đối chứng, P = 0,97) [8]. Người có chỉ số HbA1c nền ban đầu càng cao thì mức giảm đường huyết lúc đói khi dùng rượu càng nhiều (hệ số tương quan hiệu chỉnh theo tuổi -0,57, P < 0,001) [8]. Các chỉ số men gan (bilirubin, phosphatase kiềm, ALT, AST) không thay đổi và chất lượng giấc ngủ được cải thiện (P < 0,001) [8].
Mặc dù việc sử dụng một lượng cồn vừa phải trong bữa ăn có thể làm giảm đường huyết lúc đói ở người tiểu đường, nhưng người bệnh tuyệt đối không được nhầm lẫn tác dụng này với việc tự ý dùng rượu bia để kiểm soát đường [8]. Uống khi không có thức ăn hoặc uống nhiều vẫn là một mối nguy hại cực lớn gây tụt đường huyết mất kiểm soát [1, 3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Rủi ro tụt đường huyết do cồn đe dọa nặng nề nhất đối với các nhóm đối tượng sau:
Người cao tuổi mắc tiểu đường típ 2 đang điều trị bằng thuốc nhóm sulfonylurea (như glyburide) hoặc đang dùng liệu pháp tiêm insulin [1, 3]. Thuốc kích thích tiết insulin hoặc insulin ngoại lai kết hợp cùng cồn làm ức chế tân tạo đường sẽ khiến đường huyết tụt dốc nhanh chóng và khó phục hồi [1, 4].
Những người thường xuyên bỏ bữa, có thói quen ăn uống thất thường hoặc đang trong giai đoạn thực hiện nhịn ăn (chẳng hạn như nhịn ăn tôn giáo Ramadan) [5]. Khi nhịn ăn kéo dài trên 12 đến 24 giờ, kho dự trữ glycogen tại gan đã suy kiệt, việc uống rượu sẽ triệt tiêu đường lui duy nhất của cơ thể trong việc sản sinh glucose [1].
Bệnh nhân đái tháo đường có bệnh lý tim mạch kèm theo [5]. Các biến cố hạ đường huyết tái phát thường xuyên ở nhóm này gia tăng đáng kể nguy cơ xảy ra biến chứng tim mạch nghiêm trọng [5].
Người có tiền sử nghiện rượu hoặc uống rượu kéo dài [6, 7]. Nhóm này thường xuyên gặp tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng, cạn kiệt dự trữ đường và dễ mất đi các phản ứng cảnh báo giao cảm khi hạ đường huyết (không thấy vã mồ hôi, tim đập nhanh), khiến bệnh nhân dễ rơi thẳng vào hôn mê mà không kịp xử lý [6].
Hướng dẫn sử dụng an toàn và xử trí thực tế
Để phòng tránh rủi ro tụt đường huyết đe dọa tính mạng khi phải sử dụng đồ uống có cồn, người bệnh đái tháo đường cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:
Tuyệt đối không uống khi dạ dày trống rỗng: Luôn ăn một bữa ăn chứa carbohydrate phức hợp hoặc ăn nhẹ trước và trong khi uống bia rượu [2, 5]. Nghiên cứu cho thấy dùng một lượng cồn nhỏ vừa phải (khoảng 150 ml rượu vang chứa 13 g cồn) cùng với bữa ăn tối không gây ra hiện tượng tụt đường nguy hiểm như khi nhịn đói [8].
Kiểm soát chặt chẽ liều lượng: Nếu sử dụng, chỉ nên giới hạn ở mức khiêm tốn [8]. Không được uống dồn dập nhiều rượu bia trong thời gian ngắn [1].
Đo đường huyết thường xuyên: Cồn có khả năng ức chế giải phóng đường kéo dài nhiều giờ sau khi uống [1, 2]. Cần kiểm tra chỉ số đường huyết trước khi uống, trước khi đi ngủ và vào sáng hôm sau. Chuẩn bị sẵn các viên đường hoặc dung dịch glucose để xử trí ngay nếu thấy dấu hiệu bất thường [6].
Thông báo cho người xung quanh: Triệu chứng tụt đường huyết như choáng váng, lú lẫn, mất ý thức rất dễ bị nhầm lẫn với trạng thái say rượu thông thường, dẫn đến việc cấp cứu chậm trễ [2, 6]. Người bệnh nên báo cho bạn bè, người thân biết tình trạng sức khỏe của mình để được hỗ trợ kịp thời [5]. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị về mức độ tương tác giữa các loại thuốc đang sử dụng với rượu bia trước khi dùng [1, 3].
Việc uống rượu bia khi bụng đói là một hành vi tiềm ẩn rủi ro cực lớn đối với bất kỳ bệnh nhân đái tháo đường nào [1, 2]. Hiểu rõ cơ chế ức chế tân tạo đường của gan và duy trì thói quen ăn uống đầy đủ sẽ giúp người bệnh bảo vệ an toàn cho sức khỏe và tính mạng của chính mình [2, 3].
