Sau những bữa tiệc liên hoan nhiều bia rượu, không ít người bất ngờ thức giấc giữa đêm bởi cơn đau dữ dội tại khớp ngón chân cái. Tình trạng khớp sưng tấy, nóng đỏ chính là biểu hiện điển hình của đợt viêm khớp gút cấp tính. Mối liên hệ giữa thói quen uống thức uống có cồn và bệnh gút đã được nhắc đến từ lâu, song cơ chế đằng sau lại nguy hiểm hơn nhiều người vẫn nghĩ [1].
Câu trả lời ngắn gọn là rượu bia, đặc biệt là bia, tạo ra một tác động kép tiêu cực lên cơ thể: vừa kích thích sản sinh ồ ạt axit uric, vừa làm giảm khả năng đào thải chất này qua thận [2], [3]. Sự cộng hưởng này khiến nồng độ axit uric máu tăng vọt, đẩy nhanh sự hình thành tinh thể urat tại các khớp và khởi phát cơn gút cấp dữ dội [1], [3].
Cơ chế tác động kép: Sự cộng hưởng nguy hiểm từ cồn và purin
Axit uric là sản phẩm thoái giáng cuối cùng của quá trình chuyển hóa purin trong cơ thể [1]. Khi uống rượu bia, cơ thể phải chuyển hóa ethanol. Quá trình dị hóa ethanol thúc đẩy việc thoái giáng nhanh chóng các phân tử năng lượng ATP, giải phóng một lượng lớn purin nội sinh và làm tăng tổng hợp axit uric [3], [4]. Người mang biến thể enzym ALDH2*1 chuyển hóa cồn rất nhanh, tiêu hao lượng lớn ATP, tạo ra nhiều hypoxanthine và làm tăng mạnh nồng độ axit uric máu sau uống [3].
Mặt khác, quá trình chuyển hóa cồn tạo ra axit lactic trong máu, chất này ức chế trực tiếp khả năng bài tiết urat của ống thận [3]. Cùng lúc đó, bia lại là loại đồ uống chứa lượng purin ngoại sinh rất cao [2], [3]. Đáng chú ý, thành phần purin chủ yếu trong bia là guanosine – dạng purin có khả năng hấp thu vào cơ thể nhanh nhất qua đường tiêu hóa [4]. Sự kết hợp giữa việc nạp purin từ đồ uống và quá trình chuyển hóa cồn tạo ra tác động cộng hưởng mạnh mẽ, khiến bia trở thành thức uống nguy hiểm hàng đầu đối với người bị gút [2].
Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa rượu bia và axit uric
Rất nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học qua các năm đã phân tích tác động trực tiếp của từng loại đồ uống có cồn đối với chỉ số axit uric:
Một thử nghiệm lâm sàng năm 1984 mô phỏng thói quen uống rượu bia ở 5 người mắc bệnh gút và 5 người có nồng độ axit uric bình thường, uống bia hoặc nước bí trong 4 giờ suốt 2 ngày liên tiếp [4]. Kết quả cho thấy nồng độ axit lactic huyết thanh tăng ở cả hai nhóm đồ uống, nhưng nồng độ axit uric huyết tương chỉ tăng riêng ở nhóm uống bia [4]. Dù độ thanh thải urat tăng nhẹ nhưng lượng bài tiết axit uric trong 24 giờ bị kích động rõ rệt bởi bia [4]. Nghiên cứu chỉ ra việc uống bia làm tăng axit uric máu thông qua sự kết hợp giữa purin hấp thụ từ bia và tác động thúc đẩy tổng hợp urat từ ethanol [4].
Năm 1983, một nghiên cứu bệnh chứng khảo sát khẩu phần ăn 7 ngày trên 61 nam giới mắc gút và 52 người bình thường [5]. Nghiên cứu phát hiện mức nạp các chất dinh dưỡng tổng thể tương đương nhau, nhưng nhóm người bệnh gút uống nhiều rượu bia hơn đáng kể [5]. Trong đó, 41% (25 người) bệnh nhân gút tiêu thụ hơn 60 g cồn mỗi ngày (tương đương 2,5 lít bia) [5]. Những người uống nhiều bia nạp một lượng lớn nitơ purin từ bia, chiếm tới một nửa tổng lượng nạp, gây tác động lâm sàng rõ rệt cộng hưởng với cồn [5].
Nghiên cứu tổng quan năm 2015 đã tổng hợp nhiều dữ liệu đoàn hệ lớn về nguy cơ này [2]. So sánh giữa bia có cồn và bia không cồn cho thấy axit uric huyết tương lần lượt tăng 6,5% và 4,4% (p < 0,05), chứng minh bản thân lượng purin trong bia đã có tác động độc lập rất lớn [2]. Dữ liệu từ khảo sát NHANES cho thấy mỗi phần bia tiêu chuẩn uống hàng ngày làm tăng axit uric máu thêm 0,46 mg/dl (95% CI: 0,32-0,60), trong khi rượu mạnh làm tăng 0,29 mg/dl (95% CI: 0,14-0,45) [2]. Ngược lại, rượu vang không cho thấy mối liên quan rõ rệt [2].
Cũng theo báo cáo này, phân tích từ nghiên cứu đoàn hệ CARDIA ghi nhận nồng độ axit uric tăng cao khi tiêu thụ bia, tác động thể hiện mạnh nhất ở nữ giới với mức tăng 0,03 mg/dl cho mỗi khẩu phần bia hàng tuần [2]. Xét về nguy cơ khởi phát bệnh gút, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu ở nam giới chỉ ra uống từ 2 cốc bia trở lên mỗi ngày làm tăng nguy cơ mắc gút gấp 2,5 lần, với tỷ số nguy cơ đa biến RR là 1,49 (95% CI: 1,32-1,70) cho mỗi khẩu phần bia 12-oz (khoảng 355 ml) mỗi ngày [2]. Rượu mạnh ở mức tiêu thụ tương đương làm tăng nguy cơ lên 1,6 lần với RR là 1,15 (95% CI: 1,04-1,28) cho mỗi ly tiêu chuẩn mỗi ngày [2].
Nguy cơ tiềm ẩn từ các loại đồ uống có cồn khác nhau
Không phải loại rượu bia nào cũng tạo ra mức độ rủi ro như nhau do sự khác biệt về thành phần:
Bia là loại đồ uống có mối liên hệ nguy hiểm nhất do chứa hàm lượng purin rất cao từ men bia kết hợp cùng cồn [2], [3]. Trong khi đó, rượu mạnh làm tăng axit uric máu và tăng nguy cơ mắc gút chủ yếu thông qua con đường phân giải ATP và chuyển hóa ethanol thành axit lactic [2], [3]. Đáng lưu ý, loại rượu tự nấu thủ công (moonshine) tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc chì do quá trình chưng cất thô sơ [2]. Người uống rượu thủ công lâu năm đối mặt với nguy cơ viêm khớp gút do nhiễm độc chì (saturnine gout) vì chì gây rối loạn chức năng thận, giảm bài tiết urat và có thể làm tăng sản xuất axit uric [2].
Đối với rượu vang, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn cho thấy nhiều kết quả trái chiều [2], [6]. Một số dữ liệu ghi nhận dùng một ly rượu vang mỗi ngày có thể không làm tăng nguy cơ bệnh gút nhờ chứa chất chống oxy hóa và phytoestrogen bảo vệ [7], [6]. Tuy nhiên, một đánh giá hệ thống năm 2022 tổng hợp 15 bài báo cho thấy việc uống rượu theo đợt (uống nhiều dồn vào một thời điểm) có thể kích hoạt cơn gút cấp bất kể loại đồ uống có cồn nào [6].
Hiểu lầm thường gặp của người bệnh gút khi uống rượu bia
Nhiều người lầm tưởng rằng chuyển sang uống bia không cồn thì hoàn toàn an toàn. Thực tế, nghiên cứu đã chứng minh bia không cồn vẫn làm tăng axit uric huyết tương tới 4,4% do bản thân hàm lượng purin trong dịch chiết bia vẫn được giữ lại và hấp thu [2]. Do đó, việc lạm dụng bia không cồn vẫn có thể gây bất lợi cho việc kiểm soát bệnh [2].
Một ngộ nhận tai hại khác là chỉ cần dùng thuốc hạ axit uric đều đặn thì có thể thoải mái nhậu nhẹt. Việc uống dồn dập lượng lớn đồ uống có cồn làm nồng độ urat máu biến động đột ngột hoặc gây ức chế đào thải cấp tính, kích hoạt cơn viêm khớp bùng phát ngay cả khi người bệnh đang điều trị [3], [6]. Tình trạng tăng axit uric kéo dài còn dẫn đến gút mạn tính có hạt tophi, sỏi thận và nguy cơ tim mạch [1]. Việc điều chỉnh chế độ ăn uống, giảm bia rượu là bước nền tảng bắt buộc trước và trong suốt quá trình dùng thuốc [1].
4 lưu ý quan trọng để kiểm soát bệnh gút hiệu quả
Dựa trên các nghiên cứu khoa học, người mắc bệnh gút hoặc tăng axit uric máu cần nắm vững 4 lưu ý cốt lõi:
Thứ nhất, hạn chế tối đa hoặc kiêng tuyệt đối các loại đồ uống có cồn, đặc biệt là bia và các loại rượu mạnh [7], [3]. Trong trường hợp phải tham gia các buổi tiệc, cần tránh tuyệt đối kiểu uống dồn dập nhiều cồn cùng một lúc nhằm ngăn chặn cơn đau gút cấp xuất hiện đột ngột [6].
Thứ hai, điều chỉnh toàn diện chế độ dinh dưỡng hàng ngày. Cần giảm lượng tiêu thụ thịt đỏ và hải sản nhiều purin, kiểm soát khẩu phần ăn hợp lý [1]. Đồng thời, người bệnh nên bổ sung các thực phẩm có lợi cho việc hạ axit uric như sữa không béo, sữa chua ít béo, quả anh đào (cherry), tăng cường đạm thực vật từ các loại hạt và đậu đỗ [1], [7]. Các nghiên cứu cho thấy các loại hạt và đậu không làm tăng nguy cơ bệnh gút [7].
Thứ ba, kiểm soát cân nặng và phòng chống hội chứng chuyển hóa. Tình trạng tăng axit uric máu có mối liên hệ rất chặt chẽ với hội chứng kháng insulin bao gồm béo bụng, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp và đái tháo đường [1], [7]. Ở người thừa cân, việc giảm cân có kiểm soát mang lại hiệu quả hạ nồng độ urat huyết thanh tương đương với việc tuân thủ chế độ ăn kiêng purin khắt khe [1].
Thứ tư, cân nhắc bổ sung vitamin C sau khi tham khảo ý kiến nhân viên y tế. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy vitamin C có tác dụng tăng bài tiết axit uric qua nước tiểu [7]. Uống 500 mg vitamin C mỗi ngày trong 2 tháng giúp hạ axit uric huyết thanh khoảng 0,5 mg/dl, trong khi các liều cao hơn (4,0 g đến 8,0 g) đã được ghi nhận làm tăng độ thanh thải urat lên gấp 2 lần và giảm nồng độ urat máu tới 3,1 mg/dl [7].
Ai cần đặc biệt thận trọng với rượu bia?
Những người có tiền sử mắc các cơn gút cấp thường xuyên, người có hạt tophi dưới da hoặc từng bị sỏi thận cần loại bỏ hoàn toàn bia rượu khỏi thực đơn sinh hoạt [1], [6]. Bệnh nhân đang gặp hội chứng chuyển hóa, béo phì, suy giảm chức năng thận hoặc tăng huyết áp phải đặc biệt cẩn trọng vì khả năng chuyển hóa và đào thải chất thải của cơ thể đã bị suy giảm đáng kể [1], [7]. Ngoài ra, những người thường xuyên uống nhiều rượu bia hay có cơ địa chuyển hóa cồn nhanh (ALDH2*1) cũng nằm trong nhóm rủi ro cao bị tăng urat máu đột ngột [3].
Người bệnh gút không nên tự ý thay đổi phác đồ điều trị hay bỏ thuốc để uống rượu. Mọi quyết định liên quan đến dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung liều cao đều cần có sự tư vấn trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa. Lối sống điều độ, cắt giảm bia rượu kết hợp dinh dưỡng cân bằng chính là chìa khóa then chốt giúp kiểm soát nồng độ axit uric và bảo vệ khớp xương lâu dài [1], [7].
