Sáng dậy uống viên thuốc tuyến giáp rồi dùng ngay ly sữa đậu nành ấm là thói quen của nhiều người bệnh suy giáp. Tuy nhiên, việc dùng sát giờ hai thứ này có thể làm thuốc mất tác dụng mà người bệnh không hề hay biết.

Các dữ liệu y khoa khẳng định sản phẩm từ đậu nành làm giảm khả năng hấp thu thuốc hormone tuyến giáp levothyroxine tại đường tiêu hóa [1]. Để thuốc phát huy hiệu quả, người bệnh cần tách biệt thời gian uống thuốc và thời điểm uống sữa đậu nành hoặc dùng đạm đậu nành [2]. Trong các nghiên cứu dược động học, mốc thời gian dùng cách xa 6 giờ sau khi uống thuốc được sử dụng làm chuẩn đối chứng an toàn để đánh giá hấp thu thuốc, hoặc ít nhất người bệnh phải chờ qua giai đoạn hấp thu chính kéo dài từ 1 đến 6 giờ đầu sau uống thuốc [3][4].

Tại sao sữa đậu nành cản trở thuốc tuyến giáp?

Levothyroxine là thuốc hormone tuyến giáp tổng hợp được kê đơn phổ biến nhất để điều trị suy giáp [3]. Thuốc được uống qua đường miệng và cần đi qua dạ dày xuống ruột để hấp thu vào máu [3]. Quá trình hấp thu này rất nhạy cảm và dễ bị cản trở bởi thức ăn cũng như các khoáng chất dùng kèm [3].

Khi uống sữa đậu nành hoặc thực phẩm bổ sung đạm đậu nành ngay sau khi uống thuốc, các thành phần trong đậu nành sẽ giữ thuốc lại ở đường tiêu hóa và làm giảm lượng thuốc đi vào máu [2]. Hậu quả là dù người bệnh uống đúng liều khuyến cáo hàng ngày, cơ thể vẫn rơi vào tình trạng thiếu hụt hormone và tiếp tục biểu hiện suy giáp trên lâm sàng [1]. Bác sĩ khi thấy xét nghiệm máu chưa đạt mục tiêu thường phải tăng liều thuốc lên cao bất thường [2].

Bên cạnh việc cản trở hấp thu thuốc tại ruột, bản thân hạt đậu nành còn chứa các hoạt chất isoflavonoid gồm genistein và daidzein [5]. Các chất này được ghi nhận có khả năng tác động như chất gây bướu cổ thông qua cơ chế ức chế quá trình gắn kết i-ốt tại tuyến giáp, đặc biệt nguy hiểm nếu cơ thể đang bị thiếu i-ốt [5]. Ngoài ra, một yếu tố khác thường đi kèm trong các loại sữa uống buổi sáng là canxi nguyên tố cũng đã được chứng minh làm giảm hấp thu levothyroxine [3].

Nghiên cứu nói gì về tương tác giữa đậu nành và thuốc giáp?

Tác động của thực phẩm chứa đạm đậu nành lên thuốc tuyến giáp đã được ghi nhận rõ qua các báo cáo ca bệnh lâm sàng [1]. Một báo cáo công bố năm 2001 mô tả trường hợp bệnh nhân nữ 45 tuổi bị suy giáp sau phẫu thuật cắt gần toàn bộ tuyến giáp và điều trị i-ốt phóng xạ do ung thư tuyến giáp thể nhú [2]. Bệnh nhân cần liều levothyroxine đường uống cao bất thường mới đạt được mức ức chế hormone kích thích tuyến giáp TSH và nồng độ hormone tự do T4 trong máu [2]. Nguyên nhân được xác định là bà có thói quen uống một loại thức uống bổ sung đạm đậu nành ngay sau khi uống thuốc levothyroxine mỗi ngày [2]. Khi tách biệt thời gian uống đạm đậu nành ra xa thời điểm uống thuốc, bệnh nhân đã đạt được mức hormone mục tiêu trong máu chỉ với liều thuốc thấp hơn [2]. Giới hạn của báo cáo này là chỉ ghi nhận trên 1 bệnh nhân đơn lẻ và không nêu con số giờ tách biệt cụ thể [2].

Một báo cáo khác công bố năm 2012 theo dõi 2 bệnh nhi mắc chứng suy giáp bẩm sinh [1]. Bệnh nhi thứ nhất được chẩn đoán qua sàng lọc sơ sinh với chỉ số TSH lên tới 169 microIU/mL, bắt đầu uống 50 microg levothyroxine từ lúc 6 ngày tuổi đồng thời dùng sữa công thức đậu nành [1]. Đến 3 tuần tuổi, bé vẫn bị suy giáp trên cả lâm sàng và xét nghiệm với nồng độ thyroxine chỉ đạt 4,0 microg/dL và TSH vọt lên 216 microIU/mL [1]. Bác sĩ quyết định ngừng sữa đậu nành và giảm liều thuốc; sau 3 tuần các dấu hiệu suy giáp thuyên giảm và đến 10 tuần tuổi thì chức năng tuyến giáp bình thường hoàn toàn [1]. Bệnh nhi thứ hai trong cùng báo cáo năm 2012 ban đầu đáp ứng tốt với thuốc nhưng mất dấu theo dõi trong 2 năm [1]. Trong thời gian đó, bé bắt đầu uống sữa đậu nành và rơi vào suy giáp nặng với nồng độ thyroxine tự do dưới 0,4 ng/dL và TSH lên tới 248 microIU/mL, mặc dù bác sĩ tuyến cơ sở đã tăng liều thuốc lên 112 microg/ngày [1]. Khi chuyển sang sữa bò, chức năng tuyến giáp của bé dần về bình thường và liều thuốc được giảm xuống [1]. Báo cáo này củng cố bằng chứng đậu nành cản trở hấp thu thuốc nhưng có giới hạn là quan sát trên cỡ mẫu nhỏ gồm 2 trẻ em [1].

Đến năm 2022, một báo cáo ca bệnh tại Ý tiếp tục ghi nhận một trẻ mới biết đi bị bướu cổ và suy giáp thứ phát do thiếu i-ốt kèm uống sữa đậu nành và ăn kiêng dị ứng nghiêm ngặt [5]. Sau khi điều trị bằng levothyroxine, trong vòng 3 tuần chức năng tuyến giáp của trẻ đã bình thường trở lại với TSH đạt 3,38 mU/L và FT4 đạt 10 ng/ml, kích thước tuyến giáp giảm rõ rệt [5]. Sau 3 tháng điều trị, trẻ tăng trưởng tốt, thuốc levothyroxine được giảm liều dần trong 3 tháng rồi ngừng hẳn lúc 25 tháng tuổi, và trẻ duy trì trạng thái bình giáp khi theo dõi đến 3,5 tuổi và 6,25 tuổi [5].

Về phía người trưởng thành dùng viên uống chiết xuất, một nghiên cứu dược động học công bố năm 2016 đã đánh giá trực tiếp trên 12 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh đang dùng liều levothyroxine ổn định để điều trị suy giáp [4]. Nghiên cứu thiết kế theo phương pháp ngẫu nhiên, nhãn mở, bắt chéo: người tham gia uống 1 liều thực phẩm bổ sung chứa 60 mg isoflavone đậu nành (chứa trên 19% genistin và daidzin) cùng lúc với thuốc levothyroxine (nhóm thử nghiệm) và uống cách 6 giờ sau khi uống thuốc (nhóm đối chứng tham chiếu) [4]. Kết quả đo nồng độ thuốc trong máu cho thấy tỷ lệ nồng độ đỉnh (Cmax) và diện tích dưới đường cong (AUCt) giữa hai cách uống lần lượt là 1,02 và 0,99, nằm hoàn toàn trong giới hạn tương đương sinh học từ 0,80 đến 1,25 [4]. Nghiên cứu kết luận việc dùng viên phối hợp 60 mg isoflavone đậu nành cùng lúc không làm thay đổi tốc độ và mức độ hấp thu thuốc ở phụ nữ mãn kinh [4]. Tuy nhiên, giới hạn của nghiên cứu là chỉ khảo sát trên 12 người với viên chiết xuất isoflavone tinh chế, không phải sữa đậu nành nguyên hạt chứa nhiều đạm [4].

Để làm rõ thêm quá trình giải phóng và hấp thu thuốc tại dạ dày - ruột khi có mặt thức uống chứa canxi buổi sáng, một nghiên cứu dược động học năm 2018 đã thực hiện trên 10 người trưởng thành khỏe mạnh có chức năng tuyến giáp bình thường (tuổi trung bình 33,7, nam giới chiếm 60%) [3]. Sau một đêm nhịn ăn, người tham gia uống 1000 microg levothyroxine một mình hoặc uống cùng 355 mL (12 oz) sữa bò tách béo 2% chứa khoảng 450 mg canxi nguyên tố, cách nhau một giai đoạn rửa trôi 4 tuần [3]. Máu được lấy ở thời điểm ban đầu và sau 1, 2, 4 và 6 giờ sau khi uống thuốc [3]. Kết quả cho thấy diện tích dưới đường cong (AUC) của nồng độ thyroxine toàn phần (TT4) giảm đáng kể khi uống kèm sữa (đạt 67,3) so với uống thuốc một mình (đạt 73,5) [3]. Nồng độ đỉnh TT4 trong máu cũng thấp hơn rõ rệt khi uống kèm sữa [3].

Đạm đậu nành và tinh chất mầm đậu nành khác nhau thế nào?

Một điểm đáng chú ý từ các nghiên cứu trên là sự khác biệt giữa việc dùng sữa đậu nành hoặc bột đạm đậu nành so với việc dùng viên uống isoflavone tinh chế [2][4]. Trong các ca lâm sàng uống sữa đậu nành hoặc thức uống đạm đậu nành, tình trạng kém hấp thu thuốc diễn ra rất rõ rệt và buộc phải tăng liều thuốc hoặc ngừng sữa đậu nành [1][2].

Ngược lại, nghiên cứu năm 2016 sử dụng viên bổ sung chỉ chứa 60 mg isoflavone (với hơn 19% genistin và daidzin) lại không thấy sự sụt giảm hấp thu thuốc khi uống cùng lúc so với uống cách 6 giờ [4]. Điều này cho thấy thành phần đạm đậu nành (soy protein) và khối lượng dịch thực phẩm lớn trong sữa đậu nành mới là thủ phạm chính giữ thuốc lại trong lòng ruột, chứ không đơn thuần là hoạt chất isoflavone liều 60 mg [2][4].

Ngoài ra, quá trình hấp thu các chất từ đậu nành trong cơ thể kéo dài khá lâu và chịu ảnh hưởng bởi hệ vi sinh đường ruột [6]. Một nghiên cứu năm 2014 trên 12 phụ nữ mãn kinh khỏe mạnh uống 375 mL thức uống đậu nành cho thấy các nhà khoa học phải lấy máu theo dõi nồng độ isoflavone liên tục cho đến 32 giờ sau uống [6]. Khi nhóm phụ nữ này uống thêm 180 mL sữa lên men synbiotic (chứa lợi khuẩn Lactobacillus paracasei và chất xơ inulin) sau bữa sáng và bữa tối trong 14 ngày, khả năng hấp thu isoflavone từ 375 mL thức uống đậu nành vào máu còn tăng lên đáng kể [6].

Hiểu lầm thường gặp khi uống sữa cùng thuốc tuyến giáp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng chỉ cần tránh sữa đậu nành còn chuyển sang uống sữa bò ngay lúc uống thuốc thì hoàn toàn an toàn. Thực tế, tuy việc đổi từ sữa đậu nành sang sữa bò giúp cải thiện chức năng tuyến giáp ở bệnh nhi dùng sữa cả ngày, nhưng nếu uống sữa bò cùng lúc với viên thuốc levothyroxine thì lượng canxi (khoảng 450 mg trong 355 mL sữa) vẫn làm giảm đáng kể nồng độ thuốc hấp thu vào máu [3][1].

Hiểu lầm thứ hai là thấy xét nghiệm hormone tuyến giáp chưa đạt chuẩn thì tự ý tăng liều thuốc hoặc nghĩ rằng bệnh nặng lên, trong khi nguyên nhân thực sự chỉ là do uống kèm thức uống đạm đậu nành ngay sau cữ thuốc [1][2]. Khi ngừng uống sát giờ, nếu không giảm liều thuốc kịp thời theo chỉ định của bác sĩ, lượng thuốc hấp thu vọt lên có thể gây dư thừa hormone [1][2].

Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng mọi sản phẩm từ đậu nành đều vô hại với các thuốc khác. Không chỉ thuốc tuyến giáp, một báo cáo ca bệnh năm 2002 ghi nhận một bệnh nhân nam 70 tuổi đang dùng thuốc chống đông máu warfarin ổn định đã bị giảm chỉ số đông máu INR xuống dưới mức điều trị sau khi uống sữa đậu nành chứa đạm đậu nành [7]. Khi ngừng sữa đậu nành, chỉ số INR của ông mới trở về mức điều trị bình thường trong vòng 2 tuần và duy trì ổn định suốt 2 tháng theo dõi tiếp theo [7].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm cần thận trọng hàng đầu là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ mắc suy giáp bẩm sinh [1]. Ở lứa tuổi này, việc dùng sữa công thức đậu nành hoặc sữa đậu nành làm giảm hấp thu thuốc sẽ đe dọa trực tiếp đến sự phát triển thể chất và trí tuệ của trẻ [1]. Trẻ nhỏ có chế độ ăn kiêng khem quá mức, thiếu hụt i-ốt và dùng sữa đậu nành cũng có nguy cơ cao bị bướu cổ và suy giáp nặng [5].

Phụ nữ đã phẫu thuật cắt tuyến giáp do ung thư tuyến giáp cần duy trì mức hormone chính xác để ức chế TSH cũng phải đặc biệt lưu ý tránh dùng đạm đậu nành sát giờ uống thuốc [2]. Phụ nữ mãn kinh vừa uống levothyroxine vừa dùng thêm các sản phẩm từ đậu nành để giảm triệu chứng mãn kinh cần phân biệt rõ mình đang dùng sữa đậu nành nguyên chất hay viên chiết xuất để sắp xếp giờ uống hợp lý [2][4].

Người cao tuổi đang dùng nhiều loại thuốc, đặc biệt là thuốc chống đông máu warfarin, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa sữa đậu nành vào thực đơn hàng ngày để tránh tương tác làm giảm hiệu quả của thuốc [7]. Ngược lại, ở những người bệnh đái tháo đường tuýp 2 có biến chứng thận (không dùng các thuốc tương tác nêu trên), một nghiên cứu năm 2012 cho thấy uống sữa đậu nành thay sữa bò trong 4 tuần giúp giảm chỉ số đông máu d-dimer trong huyết thanh mà không làm thay đổi đáng kể fibrinogen hay các yếu tố viêm [8].

Áp dụng thực tế: Uống cách bao lâu là chuẩn?

Để tối ưu hóa việc giải phóng thuốc tại dạ dày và hấp thu vào máu, người bệnh nên uống levothyroxine vào buổi sáng khi bụng đói, sau một đêm nhịn ăn [3]. Tuyệt đối không dùng thuốc cùng lúc hoặc uống nối tiếp ngay sau đó bằng sữa đậu nành, bột đạm đậu nành hay sữa bò [3][2].

Về khoảng cách thời gian, quá trình hấp thu chính của levothyroxine vào máu được theo dõi sát trong vòng 1, 2, 4 đến 6 giờ đầu sau khi uống thuốc [3]. Trong nghiên cứu dược động học, mốc thời gian 6 giờ sau khi uống levothyroxine được chọn làm mốc tham chiếu an toàn để dùng sản phẩm từ đậu nành mà không lo ngại tương tác tại dạ dày - ruột [4]. Do đó, nếu uống thuốc tuyến giáp vào sáng sớm, thời điểm lý tưởng và an toàn nhất để uống sữa đậu nành hoặc dùng thức uống giàu đạm đậu nành là đẩy lùi sang bữa phụ buổi chiều hoặc cách cữ thuốc khoảng 4 đến 6 giờ [3][4].

Người bệnh đang uống sữa đậu nành hàng ngày nếu muốn ngừng hẳn hoặc thay đổi thói quen uống sữa cần thông báo cho bác sĩ điều trị [1][2]. Khi không còn bị đậu nành cản trở hấp thu, lượng thuốc đi vào máu sẽ tăng lên, do đó bác sĩ sẽ cần xét nghiệm lại máu và điều chỉnh giảm liều levothyroxine cho phù hợp [1][2].

Người bệnh suy giáp hoàn toàn không cần phải kiêng tuyệt đối sữa đậu nành nếu biết cách tách biệt thời gian uống thuốc và thời gian dùng sữa [2]. Hãy duy trì thói quen uống thuốc với nước lọc khi bụng đói và lùi cữ sữa đậu nành ra xa vài tiếng sau đó để vừa tận hưởng nguồn dinh dưỡng thực vật vừa giữ vững hiệu quả điều trị [3][2]. Nếu có bất kỳ dấu hiệu mệt mỏi hay thay đổi chế độ ăn, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ nội tiết để được kiểm tra nồng độ hormone kịp thời [1].