Uống thuốc chống đông có ăn được nấm khiêu vũ? Lưu ý nguy cơ xuất huyết

Nấm khiêu vũ và nỗi lo tương tác thuốc

Nấm khiêu vũ, tên khoa học là Grifola frondosa (thường gọi là maitake), là loại nấm ăn và vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền Đông Á ^[1]. Trong đời sống hiện đại, loài nấm này được chế biến thành nhiều món ăn bổ dưỡng hoặc cô đặc thành thực phẩm chức năng nhằm hỗ trợ sức khỏe.

Nhiều người bệnh đang điều trị bệnh lý tim mạch, huyết khối phải dùng thuốc chống đông máu như warfarin hay thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin thường thắc mắc: liệu ăn nấm khiêu vũ hoặc uống chiết xuất nấm có an toàn không? Nỗi lo xuất huyết luôn thường trực bởi nhóm thuốc này có khoảng điều trị hẹp và rất nhạy cảm với các loại thảo dược tự nhiên.

Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: người đang dùng thuốc chống đông máu không nên tự ý dùng chiết xuất nấm khiêu vũ liều cao và cần hết sức cẩn trọng khi sử dụng trong bữa ăn. Bằng chứng khoa học cho thấy nấm maitake mang hoạt tính sinh học rất mạnh trên mạch máu, chuyển hóa và hệ thống miễn dịch tế bào, đòi hỏi sự giám sát y tế chặt chẽ.

Tác động phức tạp của hoạt chất nấm khiêu vũ

Nấm khiêu vũ chứa hàm lượng dồi dào các phức hợp polysaccharide và phân đoạn beta-glucan đặc hiệu [1, 6]. Các hợp chất sinh học này khi vào cơ thể không chỉ đơn thuần cung cấp dinh dưỡng mà còn can thiệp sâu vào các chu trình chuyển hóa nội sinh.

Một trong những cơ chế nổi bật là tác động ức chế và điều biến các chất trung gian gây viêm cũng như hoạt động của hệ thống renin-angiotensin (RAS) ^[2]. Chiết xuất nấm có khả năng làm giảm hoạt tính của men chuyển angiotensin (ACE) huyết thanh, từ đó làm thay đổi trương lực thành mạch và huyết áp ^[2].

Bên cạnh đó, các hoạt chất từ nấm khiêu vũ còn làm giảm tích tụ mảng xơ vữa động mạch và tác động lên lipid máu ^[3]. Khi các phản ứng miễn dịch, trương lực mạch máu và dòng chảy tuần hoàn bị thay đổi dưới tác động của chiết xuất thảo dược liều cao, nguy cơ tương tác với thuốc chống đông hoặc thuốc hạ áp trở nên rất phức tạp.

Những phát hiện từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Nghiên cứu lâm sàng giai đoạn I/II công bố năm 2013 đã đánh giá tác động miễn dịch của chiết xuất polysaccharide dạng lỏng từ nấm khiêu vũ trên 34 bệnh nhân ung thư vú sau mãn kinh đã sạch bệnh sau điều trị ban đầu ^[1]. Các bệnh nhân được chia thành 5 nhóm, uống chiết xuất với các liều 0,1; 0,5; 1,5; 3 hoặc 5 mg/kg, uống 2 lần mỗi ngày trong 3 tuần ^[1].

Máu ngoại vi của người tham gia được thu thập vào các ngày -7, ngày 0 (trước liều đầu), ngày 7, 14 và 21 để phân tích ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất dung nạp tương đối tốt và không gặp độc tính giới hạn liều, tuy nhiên có 2 bệnh nhân phải ngừng tham gia sớm do tác dụng phụ độ I (1 người buồn nôn và sưng khớp; 1 người phát ban và ngứa ngáy) ^[1]. Đáng chú ý, nấm tạo ra mối liên quan có ý nghĩa thống kê với chức năng miễn dịch (p < 0,0005) nhưng theo đường cong đáp ứng không đơn điệu: liều trung bình có thể tăng cường hoặc ức chế miễn dịch so với cả liều cao lẫn liều thấp, chứng minh thảo dược này tác động rất đa chiều lên cơ thể ^[1].

Một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn II khác công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất beta-glucan nấm khiêu vũ trên bệnh nhân mắc hội chứng loạn sinh tủy (MDS) ^[4]. Tổng cộng có 21 bệnh nhân thuộc nhóm nguy cơ thấp và trung bình-1 tham gia uống chiết xuất maitake liều 3 mg/kg, 2 lần mỗi ngày trong vòng 12 tuần ^[4].

Trong số 18 bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu, chiết xuất làm tăng đáng kể chức năng nội sinh của bạch cầu trung tính (p = 0,005) và bạch cầu đơn nhân (p = 0,021) ^[4]. Phản ứng sinh các gốc oxy hóa (ROS) kích thích bởi vi khuẩn E. coli từ bạch cầu đơn nhân tăng từ mức giảm trước điều trị (p = 0,002) lên mức cao sau điều trị (p = 0,0004), đồng thời phản ứng kích thích bởi peptit vi khuẩn fMLP cũng tăng (p = 0,03) ^[4]. Đáng lưu ý, có 4 bệnh nhân xuất hiện tình trạng tăng bạch cầu ái toan không triệu chứng (p = 0,014), cho thấy những biến động tế bào máu nhất định trong quá trình sử dụng ^[4].

Các bằng chứng tiền lâm sàng trên chuyển hóa và tim mạch

Tác động bảo vệ mạch máu của nấm khiêu vũ đã được ghi nhận qua nghiên cứu công bố năm 2008 trên chuột C57BL/6J thiếu hụt apolipoprotein E (apoE-/-), một mô hình động vật dễ bị xơ vữa động mạch ^[3]. Chuột đực 6 tuần tuổi được cho ăn chế độ ăn bình thường (cholesterol < 66 mg/100 g) hoặc chế độ ăn chứa 3% bột nấm khô gồm nấm đùi gà (Eringi), nấm khiêu vũ (Maitake), hoặc nấm ngọc châm (Bunashimeji) trong 10 tuần ^[3].

Đến tuần 16 tuổi, nồng độ cholesterol toàn phần trong huyết thanh ở nhóm dùng nấm khiêu vũ giảm có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng tại thời điểm 12 tuần tuổi ^[3]. Diện tích tổn thương xơ vữa tại gốc động mạch chủ ở nhóm dùng nấm khiêu vũ giảm rõ rệt so với đối chứng, cho thấy nấm có khả năng làm giảm phát triển tổn thương xơ vữa thành mạch ^[3].

Tác động lên huyết áp và mạch máu tiếp tục được làm rõ trong nghiên cứu năm 2010 trên 40 chuột cống cái Sprague-Dawley bị rối loạn chuyển hóa do ăn thức ăn chứa 20% sucrose ^[2]. Động vật được chia làm 5 nhóm (8 con/nhóm) nhận chế độ ăn đối chứng, hoặc bổ sung captopril, chromium gắn niacin, phân đoạn SX nấm maitake, hoặc phân đoạn D nấm maitake ^[2].

Sau 4 tháng, các phân đoạn nấm khiêu vũ đã ngăn chặn sự gia tăng dần dần của huyết áp tâm thu, thậm chí đảo ngược một phần mức tăng trước đó ^[2]. Hiệu quả này diễn ra nhờ làm giảm hoạt tính của hệ thống renin-angiotensin (thể hiện qua việc huyết áp tâm thu ít tụt hơn sau thử nghiệm thách thức với losartan và giảm hoạt tính men chuyển ACE huyết thanh), cải thiện độ nhạy insulin và giảm cytokine gây viêm TNF-alpha ^[2].

Ngoài ra, các nghiên cứu trong ống nghiệm trên tế bào ung thư vú MCF-7 cho thấy phân đoạn D của nấm khiêu vũ làm thay đổi biểu hiện của 4.068 gen (tăng 2.420 gen và giảm 1.648 gen) ở các nồng độ từ 36 đến 367 mcg/mL sau 24 giờ ^[5]. Chiết xuất nước nóng từ nấm khiêu vũ ủ với tế bào MCF-7 trong 24 giờ cũng làm giảm tăng sinh tế bào lên tới 33% (p < 0,05) và làm tăng giải phóng enzym lactate dehydrogenase (LDH) gây độc tế bào ^[6]. Trên mô mỡ nâu, chiết xuất tan trong nước của nấm ức chế tích tụ hạt mỡ triglyceride và giảm hoạt tính men GPDH ^[7], trong khi chiết xuất ethanol bôi ngoài da ở chuột hamster lại làm tăng tích tụ lipid tuyến bã nhờn ^[8].

Vì sao người dùng thuốc chống đông cần đặc biệt cẩn trọng?

Dù các nghiên cứu trên đem lại nhiều hứa hẹn cho điều trị miễn dịch và chuyển hóa, người đang uống thuốc chống đông như warfarin hay thuốc chống kết tập tiểu cầu như aspirin cần nhìn nhận đúng bản chất vấn đề.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đo lường trực tiếp tương tác đối đầu giữa nấm khiêu vũ với warfarin hoặc aspirin trên người bệnh tim mạch. Dữ liệu hiện có chủ yếu ghi nhận trên bệnh nhân ung thư vú, bệnh nhân loạn sinh tủy và các mô hình động vật thí nghiệm [1, 2, 3, 6].

Tuy nhiên, việc chiết xuất nấm tác động trực tiếp đến thành mạch, hạ huyết áp qua hệ thống renin-angiotensin ^[2], thay đổi tế bào máu ngoại vi [1, 6] và làm sạch mảng xơ vữa ^[3] cho thấy nấm mang dược tính rất mạnh. Việc tự ý kết hợp chiết xuất nấm cô đặc với warfarin hay aspirin có thể làm biến động các chỉ số đông máu, dẫn đến nguy cơ xuất huyết khó lường hoặc làm xáo trộn phác đồ điều trị nền.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Một hiểu lầm phổ biến là quan niệm "nấm ăn lành tính nên chiết xuất bổ sung dạng viên hay dạng lỏng uống bao nhiêu cũng được". Nghiên cứu lâm sàng đã chỉ rõ: đáp ứng miễn dịch của nấm không đi theo đường thẳng mà có thể tăng hoặc ức chế tùy liều, đồng thời có thể gây phản ứng phụ như sưng khớp, phát ban, buồn nôn hoặc tăng bạch cầu ái toan [1, 6].

Nhiều người cũng lầm tưởng nấm khiêu vũ có thể thay thế thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc mỡ máu. Các kết quả giảm cholesterol hay hạ huyết áp hiện chỉ mới được xác lập trên chuột cống và chuột nhắt [2, 3], hoàn toàn không thể dùng để thay thế thuốc kê đơn của bác sĩ tim mạch.

Nấm khiêu vũ là một thực phẩm bổ dưỡng, nhưng không phải "thần dược" chữa bách bệnh hay có thể sử dụng tùy tiện không kiểm soát.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nhóm người bệnh đang dùng thuốc chống đông máu (như warfarin) hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu (như aspirin) là đối tượng hàng đầu cần cẩn trọng tối đa. Tuyệt đối không tự ý uống các loại viên uống bổ sung, cao nấm hay chiết xuất nấm khiêu vũ liều cao khi chưa có chỉ định từ bác sĩ điều trị.

Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc can thiệp nha khoa cũng nên ngừng các sản phẩm bổ sung thảo dược có hoạt tính mạch máu để phòng ngừa nguy cơ chảy máu kéo dài.

Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý tự miễn hoặc bệnh lý huyết học phức tạp cần tham khảo ý kiến chuyên gia, bởi nấm khiêu vũ kích hoạt phản ứng của bạch cầu trung tính và bạch cầu đơn nhân ^[4], có thể làm thay đổi diễn biến miễn dịch của cơ thể ^[1].

Người có tiền sử dị ứng, da nhạy cảm cần lưu ý triệu chứng phát ban, ngứa ngáy từng được ghi nhận trong thử nghiệm lâm sàng ^[1].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn chỉ sử dụng nấm khiêu vũ tươi hoặc khô như một món rau thông thường trong bữa ăn gia đình (xào, nấu súp, nấu canh), lượng hoạt chất đưa vào cơ thể ở mức thực phẩm thông thường nhìn chung có độ an toàn cao.

Tuy nhiên, người bệnh tim mạch vẫn nên duy trì lượng dùng vừa phải, ăn luân phiên đa dạng cùng các loại nấm và rau củ khác, tránh ăn liên tục một loại với số lượng đột biến. Khi chế biến, cần nấu chín kỹ nấm tươi để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và hỗ trợ tiêu hóa.

Nếu có ý định sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung cô đặc nào từ nấm khiêu vũ (dạng bột hòa tan, viên nang, dung dịch chiết xuất), người đang dùng thuốc chống đông máu bắt buộc phải thông báo và thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị. Tuyệt đối không tự ý ngưng, giảm liều thuốc chống đông hoặc tự phối hợp thực phẩm chức năng bên ngoài.

Nấm khiêu vũ mang lại nhiều giá trị sinh học quý giá cho sức khỏe mạch máu và miễn dịch. Tuy nhiên, việc sử dụng cần dựa trên sự hiểu biết khoa học, chừng mực và có sự đồng hành của nhân viên y tế để đảm bảo an toàn tính mạng.