Nấm khiêu vũ và hội chứng buồng trứng đa nang: Bằng chứng rụng trứng ra sao?

Bối cảnh và thắc mắc thường gặp của phụ nữ mắc buồng trứng đa nang

Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) là nguyên nhân hàng đầu gây rối loạn rụng trứng và hiếm muộn ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản. Tình trạng này khiến chu kỳ kinh nguyệt trở nên thất thường, trứng không phát triển hoàn thiện hoặc không rụng định kỳ. Để tìm lại cơ hội làm mẹ, nhiều chị em tìm kiếm các giải pháp từ thuốc kích trứng tây y cho tới thảo dược tự nhiên.

Thời gian gần đây, nấm khiêu vũ (tên khoa học là Grifola frondosa, thường gọi là Maitake) được nhắc đến như một liệu pháp hỗ trợ tiềm năng. Nhiều người đặt câu hỏi liệu một loại nấm tự nhiên có thực sự kích thích rụng trứng hiệu quả như các thuốc kích trứng đầu tay hay không.

Nấm khiêu vũ có kích thích rụng trứng ở phụ nữ PCOS?

Câu trả lời ngắn gọn là có bằng chứng sơ bộ cho thấy chiết xuất nấm khiêu vũ có khả năng kích hoạt rụng trứng ^[1]. Một phân đoạn chiết xuất đặc biệt từ nấm khiêu vũ (được gọi là SX-fraction hay MSX) đã được ghi nhận có thể tạo ra chu kỳ rụng trứng ở phụ nữ mắc buồng trứng đa nang ^[1].

Tuy nhiên, khi so sánh trực tiếp theo từng chu kỳ điều trị, hiệu quả tạo rụng trứng của chiết xuất nấm khiêu vũ vẫn thấp hơn rõ rệt so với thuốc kích trứng chuẩn clomiphene citrate ^[1]. Điểm giá trị lớn nhất của chiết xuất này là khả năng phối hợp hoặc hỗ trợ cho những bệnh nhân đã thất bại với clomiphene citrate ^[1].

Cơ chế tác động: Mắt xích kháng insulin và chức năng buồng trứng

Kháng insulin là một đặc trưng nổi bật và phổ biến ở bệnh nhân mắc hội chứng buồng trứng đa nang ^[1]. Khi cơ thể đề kháng insulin, nồng độ insulin trong máu tăng cao kéo dài, cản trở sự chọn lọc nang noãn và ức chế quá trình rụng trứng tự nhiên ^[1].

Chính vì vậy, các liệu pháp cải thiện độ nhạy insulin thường được sử dụng nhằm mục đích khôi phục rụng trứng cho bệnh nhân PCOS ^[1]. Chiết xuất từ nấm khiêu vũ từng được báo cáo là có tác dụng cải thiện tình trạng kháng insulin ^[1]. Nhờ hỗ trợ cải thiện sự nhạy cảm của tế bào với insulin, chiết xuất này gián tiếp thúc đẩy buồng trứng hoạt động bình thường trở lại và kích hoạt hiện tượng rụng trứng ^[1].

Nghiên cứu lâm sàng tại Nhật Bản nói gì?

Để đánh giá thực tế trên người bệnh, một thử nghiệm lâm sàng mở được thực hiện tại 3 phòng khám ở Nhật Bản và công bố năm 2010 ^[1]. Nghiên cứu này có sự tham gia của 80 bệnh nhân mắc hội chứng buồng trứng đa nang nhằm khảo sát tác dụng kích thích rụng trứng của chiết xuất nấm khiêu vũ (phân đoạn SX-fraction: MSX) khi dùng đơn độc hoặc kết hợp với clomiphene citrate ^[1].

Quy trình nghiên cứu được thiết kế thành các nhóm điều trị rõ ràng:

• Nhóm điều trị ban đầu: Gồm 72 bệnh nhân mới được phân ngẫu nhiên để dùng đơn trị liệu bằng chiết xuất nấm khiêu vũ (MSX) hoặc thuốc kích trứng clomiphene citrate (CC) trong tối đa 12 tuần ^[1]. Hiện tượng rụng trứng được kiểm tra chính xác bằng siêu âm phụ khoa ^[1].
• Kết quả đánh giá trên từng bệnh nhân: Có 26 bệnh nhân ở nhóm dùng MSX và 31 bệnh nhân ở nhóm dùng CC đủ điều kiện đánh giá ^[1]. Tỷ lệ bệnh nhân có rụng trứng đạt 76,9% (20/26 người) ở nhóm MSX và 93,5% (29/31 người) ở nhóm CC, sự khác biệt này chưa có ý nghĩa thống kê ^[1].
• Kết quả đánh giá theo tổng số chu kỳ: Khi tính theo từng chu kỳ điều trị, tỷ lệ rụng trứng ở nhóm nấm MSX đạt 41,7% (30 trên 72 chu kỳ), thấp hơn đáng kể so với mức 69,9% (58 trên 83 chu kỳ) ở nhóm dùng thuốc CC, với giá trị p = 0,0006 ^[1].
• Giai đoạn điều trị phối hợp: Có 18 bệnh nhân không đáp ứng với đơn trị liệu MSX hoặc CC được chuyển sang dùng kết hợp cả hai trong tối đa 16 tuần ^[1]. Kết quả, 7 trên 7 bệnh nhân từng thất bại với đơn trị liệu MSX đã rụng trứng khi phối hợp ^[1]. Đặc biệt, 6 trên 8 bệnh nhân từng thất bại với thuốc CC đơn độc đã đạt được rụng trứng khi bổ sung thêm chiết xuất MSX ^[1].
• Ngoài ra, có 8 bệnh nhân đã có tiền sử thất bại với thuốc CC được chỉ định ngay phác đồ phối hợp MSX và CC từ đầu ^[1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Nghiên cứu lâm sàng trên gợi ý rằng bản thân chiết xuất nấm khiêu vũ đơn độc có thể kích thích rụng trứng ở người bệnh PCOS ^[1]. Đáng chú ý hơn, chiết xuất này hứa hẹn là một liệu pháp bổ trợ hữu ích cho những bệnh nhân không đáp ứng với phương pháp điều trị bước một bằng clomiphene citrate ^[1].

Mặc dù kết quả ban đầu đầy hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ các giới hạn khoa học. Thử nghiệm trên là một nghiên cứu nhãn mở, cỡ mẫu còn tương đối nhỏ với vài chục người bệnh tại Nhật Bản ^[1]. Bằng chứng này chưa đủ quy mô lớn để thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị chuẩn đang được áp dụng rộng rãi.

Bên cạnh đó, nghiên cứu sử dụng dạng chiết xuất phân đoạn tinh chế chuyên biệt (SX-fraction) ^[1], chứ không phải dạng nấm ăn nguyên quả hay bột nấm thô chưa định chuẩn. Do đó, không thể đồng nhất việc ăn nấm nấu canh hay xào nấu thông thường với hiệu quả kích thích rụng trứng ghi nhận trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp về nấm khiêu vũ

Hiểu lầm thứ nhất: Coi nấm khiêu vũ là thuốc kích trứng thảo dược mạnh hơn tây y. Dữ liệu thử nghiệm đã chứng minh hiệu quả rụng trứng tính theo chu kỳ của chiết xuất nấm (41,7%) thấp hơn đáng kể so với thuốc clomiphene citrate (69,9%) ^[1].

Hiểu lầm thứ hai: Nghĩ rằng nấm có thể chữa khỏi dứt điểm buồng trứng đa nang. PCOS là hội chứng nội tiết phức tạp, chiết xuất nấm khiêu vũ chỉ hỗ trợ cải thiện tình trạng kháng insulin và khôi phục rụng trứng tạm thời trong thời gian can thiệp chứ không thể triệt tiêu bệnh hoàn toàn ^[1].

Hiểu lầm thứ ba: Cho rằng dùng nấm dạng món ăn hàng ngày sẽ có tác dụng chữa hiếm muộn tức thì. Nấm tươi hay khô trong bữa ăn là thực phẩm bổ dưỡng nhưng nồng độ hoạt chất SX-fraction rất khó kiểm soát và chưa được chuẩn hóa liều lượng như trong thử nghiệm lâm sàng ^[1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Phụ nữ nghi ngờ mắc buồng trứng đa nang không nên tự ý mua các chế phẩm nấm trôi nổi để tự điều trị hiếm muộn tại nhà. Việc trì hoãn thăm khám chuyên khoa có thể làm mất đi giai đoạn can thiệp y tế thích hợp nhất.

Do chiết xuất nấm khiêu vũ có tác động đến tình trạng kháng insulin ^[1], những người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc người có vấn đề về điều hòa glucose máu cần hết sức thận trọng. Bất kỳ ai có bệnh nền hoặc chuẩn bị thực hiện các can thiệp hỗ trợ sinh sản đều bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm thực phẩm chức năng chứa nấm khiêu vũ.

Hiện tại chưa có nghiên cứu chứng minh độ an toàn của chiết xuất này đối với phụ nữ mang thai hoặc cho con bú. Khi đã có dấu hiệu thụ thai thành công, người bệnh cần ngừng ngay các chế phẩm hỗ trợ và tái khám theo hướng dẫn chuyên môn.

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn

Nếu muốn sử dụng nấm khiêu vũ trong sinh hoạt đời thường, người bệnh nên xem đây là một loại thực phẩm lành mạnh để làm phong phú thêm thực đơn ăn uống. Nấm tươi hoặc khô có thể được chế biến thành các món canh, súp, hấp hoặc xào với lượng vừa phải cùng chế độ ăn cân bằng, giàu chất xơ.

Đối với các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa chiết xuất nấm khiêu vũ, người tiêu dùng không nên tự ý dùng liều cao với mong muốn kích trứng nhanh chóng. Nếu bản thân từng thất bại với các đợt kích trứng bằng clomiphene citrate, chị em nên thảo luận trực tiếp với bác sĩ điều trị về việc có nên dùng thêm chiết xuất nấm bổ trợ hay không, tuyệt đối không tự ý phối hợp thuốc ^[1].

Hội chứng buồng trứng đa nang đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp chặt chẽ giữa lối sống và y khoa. Nấm khiêu vũ là một hướng nghiên cứu tiềm năng, nhưng không thể thay thế phác đồ điều trị chính thống của bác sĩ chuyên khoa.