Uống trà cam thảo mỗi ngày: Rủi ro tăng huyết áp và hạ kali

Nhiều người Việt có thói quen hãm cam thảo uống thay trà mỗi ngày để thanh nhiệt, giải độc hoặc tạo vị ngọt dễ uống trong các bài thuốc dân gian [1, 4]. Thức uống này mang lại cảm giác dễ chịu tức thì, nhưng thói quen uống liên tục trong thời gian dài tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường [2, 3]. Nhiều người chỉ nhập viện khi cơ thể đã xuất hiện các biến chứng tim mạch và suy giảm điện giải nghiêm trọng [1, 5].

Câu trả lời ngắn gọn: Uống trà cam thảo thường xuyên mỗi ngày có thể gây tăng huyết áp kịch phát và hạ kali máu nghiêm trọng [1, 2, 5]. Thủ phạm chính là hoạt chất glycyrrhizin có trong rễ cam thảo, gây rối loạn cân bằng muối - nước của cơ thể thông qua các phản ứng sinh hóa đặc hiệu [1, 3, 7].

Hoạt chất glycyrrhizin tác động lên cơ thể như thế nào?

Cam thảo (Glycyrrhiza glabra) chứa hoạt chất chính là glycyrrhizin [1, 4]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, vi khuẩn đường ruột chuyển hóa glycyrrhizin thành axit glycyrrhizic và sau đó thành axit glycyrrhetic ^[1]. Axit glycyrrhetic là chất ức chế mạnh mẽ enzyme 11-beta-hydroxysteroid dehydrogenase type 2 (11-beta-HSD2) [3, 4, 7].

Trong điều kiện sinh lý bình thường tại ống thận, enzyme 11-beta-HSD2 làm nhiệm vụ chuyển đổi cortisol dạng hoạt động thành cortisone dạng bất hoạt [3, 7]. Khi enzyme này bị glycyrrhizin ức chế, cortisol không bị bất hoạt và tích tụ nồng độ cao [3, 7]. Cortisol dư thừa sẽ gắn trực tiếp vào các thụ thể mineralocorticoid (thụ thể aldosterone) và kích hoạt chúng [4, 7]. Ngoài ra, bản thân cam thảo cũng có thể gắn trực tiếp vào thụ thể này ^[1].

Hậu quả của cơ chế trên là gây ra hội chứng giả cường aldosterone (pseudo-hyperaldosteronism) [1, 3]. Thận liên tục giữ natri, tích tụ nước và tăng cường đào thải kali qua nước tiểu [3, 7]. Quá trình này dẫn đến tình trạng tăng thể tích dịch tuần hoàn, gây tăng huyết áp, tăng natri máu và hạ kali máu nghiêm trọng [2, 3].

Bằng chứng lâm sàng về rủi ro tăng huyết áp và hạ kali

Y văn ghi nhận nhiều nghiên cứu và trường hợp lâm sàng chứng minh tác hại rõ ràng của glycyrrhizin khi dùng kéo dài [1, 2, 5, 6].

Một thử nghiệm lâm sàng năm 1994 thực hiện trên các tình nguyện viên khỏe mạnh chia thành 4 nhóm sử dụng chiết xuất nước cam thảo khô chứa các mức liều 108 mg, 217 mg, 380 mg và 814 mg glycyrrhizin mỗi ngày trong 4 tuần ^[2]. Kết quả ghi nhận ở mức liều 108 mg và 217 mg không có biến cố đáng kể nào ^[2]. Tuy nhiên, sau 2 tuần, tác dụng phụ bắt đầu xuất hiện ở các nhóm dùng liều cao khiến tình nguyện viên phải dừng can thiệp: một phụ nữ ở nhóm 380 mg bị đau đầu dữ dội; ở nhóm 814 mg ghi nhận một nam giới có tiền sử gia đình tăng huyết áp bị bùng phát tăng huyết áp động mạch, và một phụ nữ dùng thuốc tránh thai đường uống bị đồng thời tăng huyết áp, phù ngoại biên và hạ kali máu ^[2]. Nhóm 814 mg cũng ghi nhận giảm kali máu thoáng qua sau tuần thứ nhất và tăng cân do giữ nước sau tuần thứ hai, cùng hiện tượng ức chế hoạt tính renin huyết tương ở cả hai nhóm liều cao ^[2]. Giới hạn của thử nghiệm là cỡ mẫu còn nhỏ (6 người mỗi nhóm) và thời gian can thiệp dừng ở mức 4 tuần ^[2].

Một báo cáo trường hợp năm 2018 ghi nhận một phụ nữ 47 tuổi dùng liều 225 mg glycyrrhizin mỗi ngày trong suốt 3 năm để điều trị viêm đường mật nguyên phát ^[3]. Người bệnh không có tiền sử bệnh tim mạch nhưng phải nhập viện cấp cứu vì cơn tăng huyết áp kịch phát với chỉ số lên tới 230/110 mmHg ^[3]. Các xét nghiệm chuyên sâu phát hiện biến chứng tổn thương cơ quan đích gồm hạ kali máu, bệnh võng mạc tăng huyết áp và tổn thương thận (bệnh thận do tăng huyết áp) do hội chứng giả cường aldosterone ^[3]. Bệnh nhân được điều trị cấp cứu bằng truyền tĩnh mạch sodium nitroprusside, sau đó duy trì nifedipine và irbesartan đồng thời ngừng hoàn toàn glycyrrhizin ^[3]. Sau 6 tháng ngừng dùng glycyrrhizin, huyết áp bệnh nhân hạ về mức bình thường 110/60 mmHg, nồng độ kali máu và tỷ lệ albumin/creatinine trong nước tiểu hồi phục hoàn toàn, người bệnh dừng được toàn bộ thuốc hạ áp ^[3].

Một nghiên cứu hồi cứu năm 2010 theo dõi 5 bệnh nhân cao tuổi (đều là nữ, độ tuổi trung bình 77,8 tuổi, từ 73 đến 82 tuổi) nhập viện cấp cứu trong vòng 15 tháng vì hạ kali máu nghiêm trọng có triệu chứng (nồng độ K+ dưới 2,0 mEq/L) ^[4]. Tất cả đều mắc tăng huyết áp, có nồng độ kali máu trung bình lúc nhập viện chỉ đạt 1,66 mEq/L và nồng độ bicabonate máu kiềm hóa ở mức 48,3 mmol/L ^[4]. Ba người trong số này từng uống thuốc đông y chứa cam thảo, một người dùng chế phẩm glycyrrhizin và một người dùng cả hai ^[4]. Toàn bộ bệnh nhân xuất hiện yếu cơ tiến triển cùng nồng độ men cơ creatine phosphokinase tăng cao, một ca bị rối loạn chức năng tim phải truyền bù kali đậm đặc (230 mEq/L) qua đường tĩnh mạch trung tâm ^[4]. Sau khi ngừng chế phẩm và bù kali, điện giải đồ hồi phục và triệu chứng lâm sàng cải thiện sau 12 ngày ^[4].

Một báo cáo năm 2011 xác nhận phản ứng nhạy cảm đặc biệt với glycyrrhizin ở bệnh nhân chán ăn tâm thần (anorexia nervosa) ^[5]. Bệnh nhân bị hạ kali máu nghiêm trọng đe dọa tính mạng chỉ sau khi ăn khoảng 20 g cam thảo mỗi ngày ^[5]. Sau khi dừng cam thảo, nồng độ kali, renin, aldosterone huyết tương và tỷ lệ cortisol/cortisone trong nước tiểu đều trở về bình thường; thử nghiệm cho dùng lại cam thảo sau đó đã tái xuất hiện bệnh cảnh, khẳng định độ nhạy cảm cao với glycyrrhizin ở nhóm đối tượng này ^[5].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn của các bằng chứng

Cam thảo từ lâu đời đã được biết đến với đặc tính chống viêm, chống oxy hóa, kháng dị ứng và kháng khuẩn [2, 4]. Các hợp chất từ cam thảo được ứng dụng trong điều trị bệnh lý đường tiêu hóa, bệnh gan, bệnh răng miệng và một số bệnh ngoài da ^[1]. Trong bệnh lý viêm ruột (IBD), chiết xuất cam thảo cho thấy tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa đáng kể qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm ^[6]. Một số đề xuất cũng nêu tiềm năng phòng ngừa của liều nhỏ glycyrrhizin (10-50 mg/ngày) hoặc hỗ trợ điều trị ban đầu (50-100 mg dùng 3 lần/ngày) trong nhiễm trùng hô hấp ^[7].

Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng sinh học và tác dụng độc tính của cam thảo rất mong manh [3, 4]. Bằng chứng khẳng định tác dụng hỗ trợ điều trị IBD hiện mới dừng lại ở các nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng, vẫn rất cần các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đa trung tâm trên số lượng lớn người bệnh để xác thực trước khi đưa vào phác đồ điều trị ^[6]. Độc tính gây giữ muối, tụt kali và tăng huyết áp là biến chứng nghiêm trọng đã được kiểm chứng rõ ràng trên thực tế lâm sàng [1, 2, 3]. Các tác dụng phụ này tăng mạnh khi dùng liều cao, kéo dài nhưng rất may mắn là có thể hồi phục hoàn toàn sau khi ngưng sử dụng cam thảo [1, 2, 5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà cam thảo

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo mộc tự nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được" [1, 7]. Rất nhiều trường hợp người bệnh không hề khai báo tiền sử sử dụng cam thảo với bác sĩ vì chỉ coi đây là một loại trà thanh nhiệt giải khát thông thường chứ không nghĩ là dược liệu trị bệnh ^[8].

Hiểu lầm thứ hai là nghĩ rằng hạ kali máu do cam thảo luôn có dấu hiệu cảnh báo từ sớm ^[8]. Trên thực tế, hạ kali máu mức độ nhẹ hoặc trung bình thường diễn biến âm thầm không có triệu chứng rõ rệt ^[8]. Chỉ khi nồng độ kali máu hạ xuống mức nguy hiểm (dưới 2,5 mmol/L hoặc dưới 2,0 mEq/L), người bệnh mới phát tác triệu chứng rầm rộ như yếu liệt cơ, chuột rút, táo bón nặng, tiêu cơ vân, rối loạn nhịp tim đe dọa tính mạng và suy tim [5, 7].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng tác động của cam thảo lên cơ thể mọi người là như nhau [2, 4]. Các nghiên cứu chỉ ra rằng độ nhạy cảm với glycyrrhizin khác biệt rất lớn giữa các cá thể [2, 4, 8]. Cùng một liều lượng, người này có thể không biểu hiện triệu chứng, nhưng người khác đã bùng phát cơn tăng huyết áp cấp cứu hoặc tụt kali máu trầm trọng [1, 6, 8].

Ai tuyệt đối phải thận trọng hoặc tránh dùng cam thảo?

Người có bệnh lý nền tăng huyết áp, suy tim và suy giảm chức năng thận tuyệt đối chống chỉ định với việc sử dụng liều cao hoặc dùng kéo dài chiết xuất cam thảo và glycyrrhizin ^[7]. Nhóm đối tượng này có hệ thống điều hòa dịch và điện giải vốn đã suy yếu, rất dễ bị biến cố tim mạch cấp [1, 3].

Phụ nữ mang thai không được sử dụng liều cao và kéo dài cam thảo ^[7]. Người mắc chứng chán ăn tâm thần (anorexia nervosa) có mức nhạy cảm rất cao với glycyrrhizin, nguy cơ tụt kali máu đe dọa tính mạng ngay cả với lượng ăn vào rất thấp (khoảng 20 g cam thảo mỗi ngày) [2, 8].

Người cao tuổi cần hết sức cẩn trọng vì đây là đối tượng dễ bị hạ kali máu nghiêm trọng dẫn đến yếu cơ tiến triển và rối loạn chức năng tim khi dùng các thuốc đông y chứa cam thảo ^[4]. Ngoài ra, những người đang dùng thuốc tránh thai đường uống, hydrocortisone hoặc prednisolone tuyệt đối không dùng chung với liều lớn glycyrrhizin vì làm gia tăng nguy cơ biến cố phù và tăng huyết áp [3, 6].

Những người có tình trạng giảm hoạt tính enzyme 11-beta-HSD2 bẩm sinh, hạ kali máu sẵn có, hoặc có thời gian lưu chuyển thức ăn trong ống tiêu hóa kéo dài cũng có nguy cơ gặp tác dụng phụ nghiêm trọng hơn bình thường ^[6].

Cách dùng an toàn và hướng dẫn áp dụng thực tế

Để tránh độc tính, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các ngưỡng an toàn đã được khuyến cáo ^[7]. Liên minh Châu Âu (EU) đề xuất giới hạn tiêu thụ tối đa của glycyrrhizin là 100 mg/ngày, tương đương khoảng 60-70 g cam thảo thô ^[7]. Mức tiêu thụ an toàn được chấp nhận hàng ngày (ADI) đối với glycyrrhizin là từ 0,015 đến 0,229 mg/kg thể trọng/ngày ^[7]. Liều dùng rễ cam thảo khuyến nghị trong hỗ trợ điều trị viêm loét và viêm dạ dày chỉ nên dao động từ 1 đến 15 g mỗi ngày ^[7].

Tuyệt đối không nên uống trà cam thảo liên tục ngày này qua ngày khác [2, 3]. Khi dùng cam thảo làm vị thuốc hoặc nước uống, chỉ nên dùng trong các đợt ngắn ngày và với liều lượng vừa phải ^[7]. Không tự ý phối hợp nhiều bài thuốc đông y hoặc chế phẩm bánh kẹo, thực phẩm chức năng có chứa cam thảo cùng một lúc [4, 5].

Nếu bạn có bệnh lý tim mạch, thận, đang mang thai hoặc đang phải điều trị bằng các thuốc chuyển hóa qua đường uống, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm nào chứa cam thảo ^[7]. Trong trường hợp xuất hiện các biểu hiện như mệt mỏi bất thường, yếu sức cơ, chuột rút liên tục, hồi hộp đánh trống ngực hoặc huyết áp tăng vọt sau khi uống trà cam thảo, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra nồng độ điện giải [1, 5, 7].

Thói quen thưởng thức trà thảo mộc chỉ thực sự mang lại sức khỏe khi người dùng hiểu rõ thành phần dược tính bên trong [1, 4]. Cam thảo là vị thuốc quý với nhiều hoạt tính sinh học, nhưng việc lạm dụng uống mỗi ngày như nước lọc có thể biến thức uống thanh mát thành thủ phạm gây nguy hiểm cho huyết áp và trái tim của bạn [1, 2, 3].