Uống trà hoa hợp hoan thơm giảm lo âu: Đúng hay sai?

Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn xoa dịu căng thẳng tâm lý kéo dài. Trong số đó, trà hoa hợp hoan thơm được truyền tai như phương thuốc tự nhiên giúp giải tỏa muộn phiền, an thần và điều trị chứng lo âu. Tuy nhiên, việc đánh đồng công dụng hỗ trợ thư giãn của một tách trà thảo mộc với khả năng điều trị rối loạn lo âu bệnh lý là nhận định chưa chuẩn xác về mặt y học thực chứng.

Thực tế, hoa hợp hoan chứa các hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học hỗ trợ điều hòa thần kinh, nhưng hiệu quả ở mức độ uống trà thông thường còn nhiều rào cản. Trà hoa hợp hoan có thể mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời, song không thể thay thế phác đồ điều trị chuyên khoa đối với các rối loạn lo âu thực thể.

Cơn sốt trà hoa thảo mộc và kỳ vọng điều trị lo âu

Lo âu và mất ngủ là những vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến trong xã hội hiện đại ^[1]. Thay vì thăm khám bác sĩ, nhiều người có tâm lý e ngại tác dụng phụ của thuốc an thần tổng hợp và tìm đến các loại trà hoa cổ truyền ^[1]. Hoa hợp hoan, còn gọi là dạ hợp thảo hay mai hoa tử, nhanh chóng trở thành mặt hàng được săn đón trên các diễn đàn sống khỏe.

Kỳ vọng của người dùng thường bị đẩy lên quá mức do các quảng cáo thổi phồng công dụng chữa khỏi dứt điểm bệnh trầm cảm hay rối loạn lo âu. Về mặt lịch sử, hoa và vỏ cây hợp hoan thơm (Albizia julibrissin) đã được ghi nhận trong y học cổ truyền phương Đông từ năm 25 sau Công nguyên để giải trừ phiền muộn, mất ngủ và bất an ^[2]. Dược điển Trung Quốc cũng phân chia rõ ràng vỏ cây và hoa của loài thực vật này thành hai vị thuốc riêng biệt với tính chất khác nhau ^[2].

Tuy nhiên, việc sử dụng theo kinh nghiệm dân gian thời xưa hoàn toàn khác với việc khẳng định hiệu quả điều trị bệnh lý theo tiêu chuẩn y học hiện đại. Để đánh giá đúng giá trị của hoa hợp hoan, giới khoa học đã tiến hành phân lập từng thành phần hóa học nhằm kiểm tra cơ chế phân tử của chúng trong hệ thống thần kinh trung ương ^[3].

Flavonoid trong hoa hợp hoan tác động đến thần kinh như thế nào?

Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy hoa hợp hoan là nguồn cung cấp phong phú các nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp ^[2]. Trong số hơn 140 hợp chất đã được phân lập từ vỏ và hoa hợp hoan, nhóm flavonoid tập trung chủ yếu ở phần hoa ^[2]. Nhóm flavonoid và saponin này thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu nhờ khả năng can thiệp vào các đường truyền tín hiệu thần kinh ^[4].

Dưới góc độ sinh học phân tử, các chất chuyển hóa thứ cấp nhóm flavonoid và saponin trong hợp hoan thể hiện khả năng tương tác với các thụ thể dẫn truyền thần kinh quan trọng, tiêu biểu là thụ thể serotonin và thụ thể GABA-A ^[4]. Thụ thể GABA-A là đích đến tự nhiên giúp tạo cảm giác thư giãn, giảm hoạt động kích thích thần kinh quá mức của não bộ ^[4]. Khi các phân tử hoạt tính gắn vào thụ thể, tế bào thần kinh giảm hưng phấn, hỗ trợ giải tỏa trạng thái căng thẳng ^[4].

Bên cạnh đó, các chiết xuất từ cây hợp hoan còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa bảo vệ tế bào thần kinh ^[4]. Một thử nghiệm năm 2007 ghi nhận chiết xuất nước của hợp hoan chứa các flavonoid đặc trưng như hyperoside và quercitrin ^[5]. Các chiết xuất nước này thể hiện khả năng ức chế quá trình oxy hóa hạt mỡ lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) và giảm tỷ lệ bám dính của tế bào đơn nhân từ 43% xuống chỉ còn 1% ở nồng độ chuẩn hóa 2,5 micromol flavonoid ^[5]. Những tác động sinh hóa này cho thấy tiềm năng sinh học nhất định của hoa hợp hoan trong bảo vệ tế bào ^[5].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về tác dụng giải tỏa âu lo?

Dù hoa hợp hoan được sử dụng hàng ngàn năm, hầu hết các cơ chế phân tử giải thích tác dụng giải lo âu của nó mới được giải mã gần đây ở mức độ tiền lâm sàng ^[3]. Nhiều nghiên cứu tập trung đánh giá khả năng điều hòa các chất vận chuyển thần kinh monoamine ^[6].

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã xác định hai hợp chất glycoside thuộc nhóm lignan chiết xuất từ cây hợp hoan có khả năng ức chế không cạnh tranh protein vận chuyển serotonin (SERT) ^[3]. Protein vận chuyển SERT vốn là mục tiêu phân tử của các thuốc chống trầm cảm phổ biến như nhóm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin (SSRI) ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hai glycoside này làm giảm vận tốc tối đa Vmax mà hầu như không thay đổi hằng số ái lực Km của cơ chất huỳnh quang ^[3]. Chúng gắn vào vị trí dị lập thể trên SERT, làm thay đổi cấu hình không gian của protein này sang trạng thái đóng phía ngoài tế bào ^[3].

Nghiên cứu tiếp theo vào năm 2022 trên mô hình điện toán và đột biến gene xác nhận hợp chất lignan glycoside (-)-syringaresinol-4-O-beta-D-apiofuranosyl-(1->2)-beta-D-glucopyranoside (viết tắt là SAG) từ hợp hoan liên kết vào khoang thơm dị lập thể S2 của cả ba loại protein vận chuyển monoamine ở người gồm serotonin, dopamine và norepinephrine ^[6]. Sự gắn kết này giúp ổn định cấu hình đóng kín cả đường dẫn truyền ngoại bào và nội bào của chất vận chuyển serotonin ^[6].

Trên mô hình động vật, tác dụng giải lo âu của hợp chất SAG được kiểm chứng rõ rệt vào năm 2017 ^[1]. Thí nghiệm sử dụng chuột cống trắng bị gây căng thẳng cấp tính bằng phương pháp hạn chế vận động ^[1]. Sau khi cho chuột uống lặp lại hợp chất SAG tinh khiết với liều lượng 3,6 mg/kg thể trọng, các nhà nghiên cứu quan sát thấy chuột tăng đáng kể số lần tiến vào vùng trung tâm và thời gian ở khu vực trung tâm trong thử nghiệm cánh đồng mở (open field test) ^[1]. Trong thử nghiệm mê cung chữ thập nâng cao (elevated plus maze), liều SAG 3,6 mg/kg giúp tăng tỷ lệ số lần vào nhánh mở và thời gian lưu lại tại nhánh mở, phản ánh sự sụt giảm hành vi lo sợ ^[1]. Đồng thời, SAG làm giảm nồng độ các hormone stress trong huyết tương gồm CRF, ACTH, corticosterone (CORT), cũng như làm hạ mức các chất dẫn truyền thần kinh NE, 5-HT, DA và các chất chuyển hóa của chúng ở vỏ não và hồi hải mã ^[1].

Hoa và vỏ cây hợp hoan: Sự khác biệt bản chất người dùng cần biết

Một trong những nhầm lẫn lớn nhất của người tiêu dùng là cho rằng uống trà hoa hợp hoan cũng có tác dụng mạnh tương đương như các nghiên cứu công bố trên y văn. Thực tế, thành phần hóa học giữa hoa và vỏ cây hợp hoan có sự phân hóa sâu sắc ^[2].

Cụ thể, các nghiên cứu hóa thực vật chỉ ra rằng các hợp chất flavonoid tập trung phần lớn ở hoa hợp hoan ^[2]. Ngược lại, các lignan và saponin lại tập trung chủ yếu ở phần vỏ cây ^[2]. Điều này đồng nghĩa với việc các nghiên cứu tiền lâm sàng ấn tượng nhất về cơ chế giải ức chế lo âu, can thiệp trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (trục HPA) hay ức chế vị trí dị lập thể SERT đều được thực hiện trên hoạt chất lignan glycoside hoặc chiết xuất từ vỏ cây chứ không phải flavonoid từ hoa ^{[3] [2] [1]}.

Hoa hợp hoan trong y học cổ truyền thường hướng tới giải tỏa cảm giác bứt rứt nhẹ, hỗ trợ an thần nhẹ nhàng ^[2]. Việc dùng hoa pha trà không cung cấp lượng lignan glycoside như hợp chất SAG đã được chứng minh hiệu quả giảm âu lo trên mô hình chuột ^[1]. Do đó, người dùng không thể kỳ vọng một tách trà hoa mang lại dược lực ức chế hệ dẫn truyền thần kinh mạnh mẽ như các dẫn xuất phân lập từ vỏ cây ^{[3] [2]}.

Rào cản nồng độ hoạt chất khi chỉ uống trà pha nước sôi

Ngay cả khi xét riêng nhóm flavonoid trong hoa hợp hoan, việc uống trà thông thường cũng khó lòng đạt được nồng độ hoạt chất đủ ngưỡng sinh học. Trong điều kiện phòng thí nghiệm, để thu nhận được lượng flavonoid tối ưu từ hoa hợp hoan, các nhà khoa học phải dùng các dung môi và kỹ thuật phức tạp ^[7].

Nghiên cứu công bố năm 2015 về quy trình chiết xuất tổng flavonoid từ hoa hợp hoan cho thấy điều kiện tối ưu phải kết hợp sóng siêu âm trong 31 phút cùng dung môi ethanol 60% gấp 15 lần khối lượng mẫu và chất hoạt động bề mặt SDS 2,5% ^[7]. Ngay cả trong điều kiện chiết xuất công nghiệp tối ưu hóa này, tỷ lệ thu hồi tổng flavonoid từ hoa hợp hoan cũng chỉ đạt mức 0,853% ^[7]. Phương pháp này giúp tăng hiệu suất thêm 93% so với chỉ dùng sóng siêu âm đơn thuần ^[7].

Khi người tiêu dùng tự hãm trà hoa khô bằng nước sôi ở nhiệt độ phòng, không có chất hoạt động bề mặt hay sóng siêu âm hỗ trợ, tỷ lệ hòa tan của các nhóm flavonoid kém phân cực vào nước sẽ thấp hơn rất nhiều ^[7]. Lượng hoạt chất dung nạp vào cơ thể qua vài tách trà hoa mỗi ngày chỉ ở mức vi lượng. Cơ thể còn trải qua quá trình chuyển hóa bước một tại gan và đường tiêu hóa, khiến sinh khả dụng thực tế của flavonoid trong máu thấp hơn đáng kể so với liều lượng sử dụng trong các ống nghiệm sinh hóa ^[4].

Trà hoa hợp hoan không thể thay thế phác đồ điều trị rối loạn lo âu

Rối loạn lo âu lan tỏa hay các bệnh lý khí sắc là những rối loạn phức tạp liên quan đến sự mất cân bằng sinh hóa thần kinh, yếu tố di truyền và sang chấn tâm lý ^{[3] [1]}. Các phác đồ điều trị y khoa hiện nay đòi hỏi sự kết hợp giữa liệu pháp tâm lý và các thuốc điều chỉnh chất dẫn truyền thần kinh có liều lượng được kiểm soát nghiêm ngặt ^[3].

Trà hoa hợp hoan thơm nên được nhìn nhận đúng với bản chất: một thức uống thư giãn thảo mộc tự nhiên. Nước sắc hoa và lá hợp hoan ở nồng độ thử nghiệm đã được chứng minh là không gây độc tế bào trên dòng tế bào thận khỉ Vero 76 ^[5]. Sự an toàn này giúp trà hoa hợp hoan trở thành thức uống lành tính cho những người cần giảm căng thẳng sau một ngày làm việc mệt mỏi ^[5]. Tuy nhiên, lành tính không đồng nghĩa với việc có khả năng chữa khỏi bệnh lý ^[4].

Nếu người bệnh từ bỏ thuốc kê đơn của bác sĩ tâm thần hoặc trì hoãn can thiệp chuyên khoa để chỉ trông cậy vào việc uống trà hoa, tình trạng rối loạn lo âu có thể tiến triển nghiêm trọng hơn. Y văn khoa học hiện nay vẫn xếp chiết xuất hợp hoan vào nhóm các ứng viên tiềm năng cần tiếp tục tối ưu hóa dạng bào chế và nghiên cứu cơ chế sâu hơn trước khi có thể phát triển thành thuốc điều trị tiêu chuẩn cho người ^[4].

Ai nên thận trọng khi dùng trà hoa hợp hoan?

Mặc dù thử nghiệm trên tế bào cho thấy dịch chiết nước hoa hợp hoan không thể hiện độc tính ^[5], người tiêu dùng vẫn cần hết sức lưu ý các chống chỉ định thực tế. Nhóm phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng các loại trà dược liệu từ hoa hợp hoan do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn lâm sàng nào trên đối tượng này ^[4].

Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm tổng hợp như nhóm ức chế tái hấp thu serotonin (SSRI) hoặc nhóm benzodiazepine cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thảo mộc này ^{[3] [1]}. Các hợp chất trong hợp hoan có khả năng tương tác với protein vận chuyển monoamine và thụ thể GABA-A, dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc bất lợi hoặc làm gia tăng quá mức tác dụng an thần của thuốc kê đơn ^{[3] [4]}.

Những người chuẩn bị phẫu thuật có can thiệp gây mê cũng nên ngừng uống trà thảo mộc này trước ít nhất hai tuần. Ngoài ra, người có cơ địa dị ứng phấn hoa hoặc tiền sử dị ứng với các loại thực vật họ đậu cần cẩn trọng với phản ứng kích ứng khi dùng trà hoa sấy khô ^[3].

Hướng dẫn sử dụng trà hoa hợp hoan an toàn trong sinh hoạt

Đối với người trưởng thành khỏe mạnh muốn tìm kiếm cảm giác tĩnh tâm nhẹ nhàng, trà hoa hợp hoan thơm có thể được sử dụng như một phần của lối sống lành mạnh. Do các nghiên cứu chưa thiết lập liều dùng chuẩn mực cho trà hoa tự nhiên trên người ^[4], nguyên tắc hàng đầu là sử dụng với lượng vừa phải, không lạm dụng uống thay nước lọc cả ngày.

Mỗi lần pha, chỉ nên dùng một lượng nhỏ hoa hợp hoan khô đã qua kiểm định nguồn gốc, hãm cùng nước sôi khoảng 80-90 độ C trong khoảng 5-10 phút. Không nên đun nấu quá lâu ở nhiệt độ cao vì có thể làm suy giảm một số hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên ^[5]. Để tăng trải nghiệm thư giãn, có thể kết hợp hoa hợp hoan cùng một lượng nhỏ tâm sen hoặc hoa cúc.

Thời điểm thích hợp nhất để thưởng thức trà là vào buổi tối trước khi đi ngủ khoảng một đến hai tiếng. Kết hợp việc thưởng trà với thói quen đọc sách, hạn chế tiếp xúc màn hình điện thoại và thực hành hít thở sâu sẽ giúp tối ưu hóa hiệu quả thư giãn tinh thần mà không cần kỳ vọng sai lệch vào tác dụng chữa bệnh của thảo mộc.

Nhìn chung, trà hoa hợp hoan thơm là thức uống thảo mộc tốt cho việc giải tỏa áp lực nhẹ và hỗ trợ an thần tạm thời nhờ các hợp chất tự nhiên ^[4]. Tuy nhiên, quan niệm uống loại trà này để chữa dứt điểm rối loạn lo âu là hoàn toàn sai lệch so với các bằng chứng khoa học hiện có ^{[3] [1]}. Người có dấu hiệu bất ổn tâm lý kéo dài cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị bài bản.