Dân gian hay hãm lá cây ngấy uống khi bị đau bụng, đi ngoài phân lỏng. Bài thuốc truyền miệng từ lâu đời, nhiều gia đình vẫn trữ sẵn lá khô trong nhà để dùng mỗi khi rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, hiệu quả cầm tiêu chảy thực sự đến từ đâu và uống nhiều có an toàn hay không thì ít người nắm rõ.
Về bản chất khoa học, kinh nghiệm dân gian dùng ngấy lá hồng (Rubus rosifolius) và các loài cùng chi Rubus để trị tiêu chảy là có cơ sở dược lý nhất định [1, 4]. Tác dụng làm giảm đi ngoài chủ yếu đến từ hoạt chất tannin chứa nhiều trong thân và lá [1, 5]. Dù vậy, việc tự ý sắc đặc uống quá liều tiềm ẩn nhiều độc tính nguy hiểm cho tế bào ruột, gan và máu [1, 4, 8].
Cơ chế cầm tiêu chảy từ tannin tự nhiên
Tannin là nhóm hợp chất polyphenol thực vật nổi tiếng với tính chất làm săn se niêm mạc ruột [5, 8]. Khi đi vào ống tiêu hóa, các hợp chất tannin có khả năng kết tủa protein trên bề mặt niêm mạc, tạo thành một lớp màng che phủ bảo vệ tạm thời [1]. Lớp màng này giúp ngăn chặn sự kích ứng từ dịch tiêu hóa hoặc độc tố vi khuẩn, qua đó làm dịu nhu động ruột quá mức [5, 8].
Nghiên cứu cơ chế chuyên sâu năm 2014 đã làm sáng tỏ khả năng kiểm soát nước của tannin ở mức độ tế bào [2]. Khi ruột bị viêm hoặc chịu tác động từ chất gây tiêu chảy (như magnesium sulphate), các kênh vận chuyển nước AQP2 và AQP3 tại biểu mô đại tràng bị kích thích quá mức, gây rò rỉ ồ ạt dịch lỏng vào lòng ruột [2]. Chiết xuất tannin tác động trực tiếp lên con đường tín hiệu nội bào PKA/p-CREB, ức chế biểu hiện gen và protein của AQP2 và AQP3 theo cơ chế phụ thuộc liều [2]. Nhờ chặn các kênh này, lượng nước đào thải qua phân giảm đi rõ rệt, hỗ trợ khuôn phân thành hình trở lại [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu vi sinh tổng kết năm 2021 ghi nhận tannin trong các loài chi Rubus còn có đặc tính kháng khuẩn [3]. Chiết xuất của thực vật chi Rubus thể hiện khả năng ức chế vi khuẩn đường ruột như Escherichia coli và nấm men Candida albicans qua việc can thiệp bơm ion của vi sinh vật [3]. Đặc tính kép vừa giảm tiết dịch, vừa hạn chế vi khuẩn đường ruột là nền tảng giúp lá ngấy được tin dùng [6, 8].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về lá ngấy?
Về tác dụng kiểm soát tiêu chảy, y văn ghi nhận ngấy lá hồng (Rubus rosifolius) thường được dùng trong y học bản địa Nam Mỹ như một phương thuốc chống tiêu chảy, giảm đau, kháng khuẩn và hạ huyết áp [1, 4]. Dù vậy, các bằng chứng thực nghiệm về cơ chế chống tiêu chảy chủ yếu được khẳng định gián tiếp qua các nghiên cứu về hoạt chất tannin của các loài cùng nhóm dược liệu [3, 5, 8].
Trong nghiên cứu công bố năm 2021 trên mô hình động vật, tannin thực vật chứng minh hiệu quả giảm tỷ lệ tiêu chảy ở bê non và chuột [4]. Tại thí nghiệm trên chuột bị tiêu chảy do dầu thầu dầu, dung dịch tannin giúp cải thiện phân nhanh chóng [4]. Thử nghiệm dùng khẩu phần chứa 1% tannin hạt dẻ trên heo con nhiễm khuẩn đường ruột ETEC F4 cũng ghi nhận số ngày tiêu chảy rút ngắn đáng kể so với nhóm đối chứng [4].
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện đại về ngấy lá hồng lại phát hiện ra những rủi ro độc chất học tế bào đáng lo ngại [1, 4]. Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên dòng tế bào gan người HepG2/C3A đã kiểm tra chiết xuất thân của Rubus rosifolius [5]. Mặc dù thử nghiệm MTT ghi nhận dịch chiết không làm giảm sức sống tế bào ở dải nồng độ 0,01 đến 100 microg/ml, nhưng xét nghiệm sao chổi (comet assay) lại phát hiện tổn thương đứt gãy DNA bắt đầu xuất hiện ngay từ nồng độ rất thấp là 1 microg/ml [5]. Phân tích dòng chảy tế bào cũng chỉ ra nồng độ 10 microg/ml làm tăng số tế bào kẹt ở pha G2/M, còn nồng độ 100 microg/ml gây giảm tỷ lệ tế bào pha G0/G1 và tăng đột biến tỷ lệ tế bào chết theo chương trình (apoptosis) [5].
Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu khác vào năm 2023 đánh giá dịch chiết lá và thân Rubus rosifolius trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi sơ cấp của người (PBMC) [6]. Thử nghiệm khẳng định chiết xuất thân từ nồng độ 10 microg/ml bắt đầu gây tổn thương vật liệu di truyền DNA [6]. Cả hai loại chiết xuất lá và thân ở các mức liều 10, 20 hoặc 100 microg/ml đều gây đột biến đứt gãy hoặc sai lệch số lượng nhiễm sắc thể (hiệu ứng clastogenic/aneugenic) khi thiếu vắng sự chuyển hóa bảo vệ của tế bào gan [6].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng khoa học cho thấy tannin trong các cây cùng nhóm họ dâu rừng quả thực có hiệu lực sinh học rõ rệt trong việc giảm mất nước và rút ngắn chu kỳ tiêu chảy [3, 8]. Hoạt tính kháng khuẩn của các loài chi Rubus cũng hỗ trợ làm giảm tải lượng vi khuẩn có hại [3].
Mặc dù vậy, hạn chế lớn nhất hiện nay là thiếu hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên cơ thể người đối với ngấy lá hồng. Dữ liệu khẳng định tác dụng cầm tiêu chảy của ngấy lá hồng chủ yếu được quy nạp dựa trên thành phần tannin và các nghiên cứu trên chuột hoặc gia súc non [3, 5, 8]. Đáng lưu ý hơn, các phát hiện về tổn thương DNA và tăng apoptosis tế bào đều được thực hiện trên mô hình tế bào invitro [1, 4]. Do đó, chưa thể xác định chính xác liều lượng sắc uống an toàn tuyệt đối khi hấp thu vào cơ thể người thông qua đường tiêu hóa.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng lá thảo dược
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng đặc càng nhanh khỏi bụng [4]. Thực tế, nồng độ tannin quá cao là con dao hai lưỡi [4]. Khi đưa vào cơ thể một lượng lớn tannin chưa tinh chế, tính chất làm đông tụ protein bề mặt có thể gây kích ứng mạnh niêm mạc dạ dày, dẫn tới cồn cào ruột, buồn nôn hoặc nôn mửa [4]. Việc bổ sung tannin liều cao trong chế độ ăn động vật đã được cảnh báo có thể gây rối loạn chuyển hóa [4].
Một sai lầm phổ biến khác là cứ tiêu chảy là vội vàng uống trà chát để cầm ngay [3, 8]. Tiêu chảy vốn là phản xạ tự nhiên của cơ thể nhằm đào thải vi khuẩn, độc tố hoặc virus ra ngoài [3, 8]. Dùng trà lá ngấy quá đặc để đóng kênh dẫn nước và giảm nhu động ruột quá sớm có thể giữ lại các mầm bệnh nguy hiểm bên trong lòng đại tràng, khiến tình trạng nhiễm trùng trở nên nghiêm trọng hơn [3, 6, 8].
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng?
Dựa trên dữ liệu tế bào ghi nhận khả năng làm tổn thương DNA và kích ứng, việc sử dụng bừa bãi lá ngấy cần phải được hạn chế tối đa [1, 4]. Các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý áp dụng:
Người có bệnh lý viêm loét dạ dày tá tràng nên tránh dùng dịch hãm lá đặc, bởi lượng tannin cao sẽ trực tiếp làm xót và tổn thương thêm lớp niêm mạc đường tiêu hóa trên [4, 8].
Người mắc bệnh lý gan mạn tính cần hết sức thận trọng [1, 4]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất Rubus rosifolius làm biến đổi biểu hiện gen chuyển hóa xenobiotics CYP1A2 và gây độc tính DNA cao hơn hẳn khi không có sự chuyển hóa bảo vệ của gan [1, 4].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không được tự ý sử dụng các bài thuốc hãm từ lá ngấy. Hiện tại hoàn toàn chưa có nghiên cứu kiểm chứng tính an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, trong khi nguy cơ đột biến nhiễm sắc thể ở mức độ tế bào đã được ghi nhận [6].
Người bị tiêu chảy kèm theo dấu hiệu phân có máu, sốt cao hoặc tiêu chảy ồ ạt không được uống lá ngấy để tự điều trị tại nhà [3, 8]. Những triệu chứng này báo hiệu tình trạng nhiễm trùng hoặc tổn thương ruột sâu, cần được chăm sóc y tế khẩn cấp [3, 6].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn
Nếu chỉ bị đi ngoài phân lỏng nhẹ do thay đổi thức ăn hoặc nhiễm lạnh thông thường, người trưởng thành khỏe mạnh có thể áp dụng mẹo dân gian với sự cẩn trọng về liều lượng:
Chỉ nên dùng một lượng nhỏ lá tươi hoặc lá khô đã sao vàng, hãm loãng cùng nước sôi tương tự như pha trà loãng, không nên sắc cạn thành nước thuốc quá đặc để hạn chế quá tải tannin gây cào ruột [4]. Tuyệt đối không uống khi bụng đang hoàn toàn trống rỗng.
Không nên dùng loại trà này kéo dài liên tục nhiều ngày [1, 4]. Nếu sau 24 đến 48 giờ áp dụng mà tình trạng đi ngoài không thuyên giảm, phải ngừng uống ngay để tránh nguy cơ độc tính tích lũy [1, 4].
Điều cốt lõi khi xử trí tiêu chảy không phải là tìm cách cầm phân ngay lập tức mà là bù nước và điện giải đầy đủ [2]. Bổ sung dung dịch oresol đúng tỷ lệ hoặc nước canh loãng, ăn các món dễ tiêu như cháo loãng là ưu tiên số một. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng thảo dược nếu đang phải điều trị các bệnh lý nền khác.
Mẹo dân gian uống trà lá ngấy trị tiêu chảy có cơ sở nhất định nhờ hoạt tính làm se niêm mạc và giảm tiết dịch đại tràng của tannin [3, 8]. Dù vậy, những ghi nhận về độc tính gen và khả năng kích ứng dạ dày từ các nghiên cứu hiện đại là lời cảnh báo rõ ràng [1, 4, 8]. Hãy xem các bài thuốc lá dân dã như một giải pháp hỗ trợ tạm thời ở mức độ vừa phải, đặt việc bù nước và an toàn y tế lên hàng đầu.
