Trà xanh từ lâu đã là thức uống quen thuộc trong nếp sống hằng ngày của người Việt. Nhiều người truyền tai nhau thói quen uống vài tách trà mỗi sáng để thanh lọc cơ thể và ngăn ngừa bệnh tật. Không ít người băn khoăn liệu thói quen này có thực sự giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh ung thư nguy hiểm hay không.
Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy thói quen uống trà xanh thường xuyên có mối liên hệ mật thiết với việc giảm rủi ro phát triển một số dòng tế bào ung thư [1]. Đóng vai trò hạt nhân trong cơ chế phòng vệ này là nhóm hoạt chất polyphenol, đặc biệt là epigallocatechin gallate (EGCG) [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng bảo vệ còn tùy thuộc vào từng loại bệnh, liều lượng sử dụng và cơ địa cụ thể [3], [1], [4].
EGCG và cơ chế tác động sinh học ngăn tế bào ác tính
Cơ thể con người được cấu thành từ hàng nghìn tỷ tế bào, và khối u ác tính thường bắt đầu khi quá trình phân chia tế bào mất kiểm soát kết hợp với sự tăng sinh mạch máu bất thường. Hoạt chất EGCG trong trà xanh có khả năng điều hòa nhiều con đường truyền tín hiệu nội bào quan trọng như NF-κB, PI3-K/Akt, Ras/Raf/MAPK và AP-1 [2]. Thông qua việc kiểm soát các chuỗi phản ứng này, EGCG thúc đẩy quá trình ngừng chu kỳ tế bào và kích hoạt sự tự chết theo lập trình (apoptosis) của tế bào u [2].
Bên cạnh đó, khối u muốn phát triển kích thước và di căn bắt buộc phải tạo lập hệ thống mạch máu mới để lấy chất dinh dưỡng [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng EGCG giúp ngăn chặn quá trình hình thành mạch máu (angiogenesis) và điều hòa tính thấm thành mạch nhằm cắt đứt nguồn cung máu đến các tế bào ung thư [6]. Hoạt chất này cũng làm giảm biểu hiện của yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu VEGF, các enzyme metalloproteinase nền phân giải mô và các yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi như bFGF hay aFGF [7], [2]. Khi mạch máu nuôi dưỡng bị triệt tiêu, khối u sẽ mất khả năng xâm lấn các mô lân cận [5].
Một khía cạnh đáng chú ý khác là vai trò điều hòa oxy hóa của EGCG. Dù là chất chống oxy hóa mạnh, khi tiếp xúc với môi trường nuôi cấy tế bào ung thư, EGCG lại có thể đóng vai trò chất sinh oxy hóa (pro-oxidant) tạo ra hydro peroxide [6]. Nó làm gia tăng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) trong ty thể của tế bào ung thư phổi, từ đó kích hoạt quá trình stress oxy hóa dẫn đến tiêu diệt tế bào ác tính do các tế bào này có lượng enzyme chống oxy hóa nội sinh rất thấp [4]. Ngoài ra, EGCG còn can thiệp làm giảm quá trình phosphoryl hóa thụ thể EGFR, Akt, Stat3 và ức chế hoạt tính enzyme telomerase, khiến chuỗi telomere bị phân đoạn và hạn chế sự bất tử của tế bào u [6].
Bằng chứng tổng hợp từ các phân tích gộp quốc tế
Năm 2025, một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp quy mô lớn đã được công bố nhằm đánh giá lại toàn diện mối liên hệ giữa trà xanh, EGCG và nguy cơ mắc ung thư [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành thu thập dữ liệu từ các kho cơ sở dữ liệu y khoa như PubMed, Embase, CENTRAL, AMED, CancerLit, AACR và CBM từ khi thành lập đến ngày 26 tháng 10 năm 2023 [1]. Sau sàng lọc độc lập từ 2.334 bài báo, nghiên cứu thu nhận 43 công trình đủ tiêu chuẩn, gồm 7 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) và 36 nghiên cứu đoàn hệ [1].
Kết quả tính toán thống kê cho thấy việc uống trà xanh giúp giảm nguy cơ mắc ung thư với nguy cơ tương đối RR là 0,91 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,86 - 0,96) so với nhóm chứng [1]. Riêng việc dùng hoạt chất EGCG đem lại mức giảm rủi ro với RR là 0,72 (95% CI: 0,54 - 0,97) [1]. Phân tích từng nhóm bệnh ghi nhận tác dụng phòng ngừa rất rõ rệt ở ung thư tuyến tiền liệt (RR: 0,43; 95% CI: 0,22 - 0,83), ung thư khoang miệng (RR: 0,44; 95% CI: 0,01 - 0,87), ung thư túi mật (RR: 0,72; 95% CI: 0,51 - 0,94) và các bệnh ung thư huyết học (RR: 0,72; 95% CI: 0,49 - 0,95) [1].
Mô hình hồi quy đường cong bậc ba giới hạn cũng cho thấy mối tương quan tuyến tính nghịch biến có ý nghĩa thống kê giữa liều cao, việc uống trà xanh dài hạn với sự suy giảm rủi ro ung thư [1]. Điểm hạn chế chung của các nghiên cứu đoàn hệ dài hạn là phụ thuộc vào lời khai thói quen ăn uống của người tham gia, có thể tồn tại sai số nhớ lại hoặc các yếu tố nhiễu về lối sống [1].
Tác động trên ung thư phổi và ung thư vú qua các thử nghiệm
Đối với ung thư phổi, các tài liệu dịch tễ học và tiền lâm sàng ghi nhận nhiều số liệu cụ thể. Hoạt chất EGCG có khả năng ức chế các thụ thể tăng trưởng khối u và chặn đứng sự di chuyển tế bào do nicotine kích hoạt [3]. Với người chưa từng uống trà, nếu bắt đầu uống trà xanh đều đặn 2 tách mỗi ngày, nguy cơ mắc ung thư phổi có thể giảm 18% [3].
Ở những người hút thuốc lá, một nghiên cứu chỉ ra rằng việc uống 4 tách trà xanh khử caffeine mỗi ngày duy trì trong 4 tháng giúp giảm 31% nguy cơ phát triển ung thư phổi [3]. Trong khi đó, người hút thuốc dùng trà đen lại không cho thấy sự chuyển biến đáng kể nào [3]. Một nghiên cứu về liều lượng trên phụ nữ tại Thượng Hải (Trung Quốc) cũng cho thấy nhóm uống trà xanh thường xuyên giảm 35% nguy cơ ung thư phổi so với người không bao giờ uống [3]. Trên mô hình chuột cấy ghép dị loại ung thư phổi không tế bào nhỏ H1299 ở người, bổ sung EGCG đường uống đã thúc đẩy tế bào ung thư chết theo chu trình và ngăn chặn sự tăng sinh của khối u [4].
Với bệnh ung thư vú, các thí nghiệm in vitro và trên mô hình chuột đã đánh giá tác động của dịch chiết trà xanh (GTE) cùng từng thành phần catechin [8], [7]. Dữ liệu thực nghiệm xác nhận GTE hỗn hợp và các catechin đơn lẻ đều ức chế hiệu quả sự tăng sinh của tế bào ung thư vú và tế bào nội mô [8], [7]. Thử nghiệm trên chuột cho thấy GTE thu nhỏ kích thước khối u ghép dị loại và làm giảm mật độ vi mạch khối u [8], [7].
Nồng độ 40 microgam/ml GTE hoặc EGCG làm giảm hàm lượng yếu tố sinh mạch bFGF trong tế bào ung thư vú người MDA-MB231 và tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người HUVEC theo cơ chế phụ thuộc liều [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng toàn bộ các catechin trong dịch chiết phối hợp đem lại hiệu quả thực tiễn cao hơn việc chỉ dùng EGCG tinh khiết đơn độc [8].
Hiệu quả trên ung thư khoang miệng và tiêu hóa
Ung thư biểu mô tế bào vảy khoang miệng là một trong những mục tiêu nghiên cứu chuyên sâu của polyphenol trà xanh. Trong các thử nghiệm nuôi cấy tế bào ung thư miệng (CAL27, HSC-2, HSG1), hoạt chất EGCG và polyphenol trong trà xanh thể hiện hoạt tính chống tăng sinh chọn lọc cao hơn hẳn so với tế bào nguyên bào sợi bình thường (GN56 và HGF-1) [6].
Trên mô hình sinh ung thư nhiều giai đoạn ở miệng, EGCG có khả năng chặn đứng chu kỳ tế bào ở tất cả các giai đoạn, trong đó hiệu quả cao nhất ghi nhận ở các tế bào loạn sản [6]. Việc xử lý tế bào với EGCG làm tăng tỷ lệ tế bào dừng lại ở pha G1 của chu kỳ phân chia và kích hoạt hiện tượng apoptosis [6].
Đối với các khối u ác tính đường tiêu hóa, nhiều nghiên cứu in vivo đã đánh giá tác động của lượng dùng trà xanh đối với tỷ lệ mắc ung thư trực tràng, dạ dày và gan [4]. Việc giảm tỷ lệ khối u ác tính ở các cơ quan này thường gắn liền với lượng tiêu thụ ở mức cao, vượt trên 10 tách trà xanh mỗi ngày [4].
Giới hạn của bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất triển vọng, người dân không nên xem trà xanh là "thần dược" chữa bách bệnh. Sự ức chế tế bào ác tính trên đĩa nuôi cấy hoặc động vật gặm nhấm đòi hỏi nồng độ hoạt chất tiếp xúc trực tiếp rất cao, điều khó đạt được ở mọi cơ quan chỉ qua đường uống thông thường [8], [7], [6].
Nhiều người lầm tưởng rằng uống càng nhiều trà xanh càng tốt mà không mang lại tác dụng phụ nào. Thực tế nghiên cứu cho thấy, một kết quả dịch tễ ghi nhận việc uống từ 5 đến 9 tách trà xanh mỗi ngày có liên quan đến việc gia tăng nguy cơ mắc ung thư bàng quang [4].
Hơn nữa, trà xanh không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn. Thậm chí trong một số trường hợp, người bệnh uống trà đặc với hy vọng tự chữa bệnh lại vô tình triệt tiêu tác dụng của thuốc điều trị do các tương tác hóa học bất lợi [3].
Những ai cần thận trọng khi dùng trà xanh?
Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phác đồ hóa trị hoặc dùng thuốc điều trị trúng đích cần hết sức cẩn trọng. Một số nghiên cứu cảnh báo trà xanh và trà đen có thể làm tăng rủi ro đối với người đang dùng thuốc [3].
Điển hình là ở các bệnh nhân ung thư phổi đang điều trị bằng thuốc Bortezomib [3]. Thành phần EGCG có trong trà xanh có thể liên kết trực tiếp với Bortezomib, ức chế và vô hiệu hóa tác dụng trị liệu của loại thuốc này, khiến việc điều trị trở nên kém hiệu quả hoặc thất bại [3]. Người bệnh đang uống thuốc hoặc có bệnh nền phức tạp luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng các sản phẩm từ trà hay thực phẩm bổ sung chứa chiết xuất trà xanh.
Bên cạnh đó, những người nhạy cảm với chất kích thích hoặc người có nguy cơ về bàng quang cần kiểm soát liều lượng, tránh lạm dụng uống quá nhiều tách trà đậm đặc mỗi ngày [4].
Cách dùng trà xanh khoa học trong đời sống hằng ngày
Để phát huy tối đa lợi ích sinh học từ trà xanh mà không gây gánh nặng cho cơ thể, người dùng cần nắm rõ liều lượng và cách dùng hợp lý. Trung bình một tách trà xanh cung cấp khoảng 200 mg EGCG [6]. Mức dung nạp trà xanh đáng mong muốn được khuyến nghị là từ 3 đến 5 tách mỗi ngày (tương đương lượng dịch lỏng tối đa khoảng 1.200 ml/ngày) [6].
Lượng tiêu thụ 3 đến 5 tách này sẽ cung cấp tối thiểu 250 mg catechin mỗi ngày cho cơ thể [6]. Việc sử dụng toàn bộ dịch chiết trà xanh tự nhiên chứa hỗn hợp các catechin cũng được chứng minh mang lại giá trị sinh học vượt trội hơn so với việc cố gắng tách chiết hay bổ sung EGCG tinh khiết đơn lẻ [8].
Nên pha trà bằng nước sôi để nguội bớt nhằm giữ nguyên hàm lượng polyphenol quý giá, tránh uống khi bụng quá đói hoặc uống sát giờ đi ngủ. Hãy xem trà xanh như một thức uống hỗ trợ lành mạnh trong chế độ ăn uống khoa học, kết hợp cùng lối sống năng động và việc thăm khám định kỳ để bảo vệ sức khỏe một cách toàn diện nhất.
