Nhiều người có thói quen thưởng thức một tách cà phê thơm lừng vào buổi sáng trước khi ra ngoài làm việc hoặc dạo phố dưới trời nắng. Không ít độc giả lo lắng liệu đồ uống chứa caffein này có làm cho làn da mỏng manh hơn, dễ bị bắt nắng hoặc tăng độ nhạy cảm trước tia tử ngoại hay không.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy uống cà phê không làm da tăng mức độ nhạy cảm trước ánh sáng mặt trời. Ngược lại, những phản ứng về mạch máu và tế bào dưới tác động của caffein còn mang lại các hiệu ứng sinh học trung tính hoặc bảo vệ đối với tác hại của bức xạ quang học khi được sử dụng hợp lý.
Cơ chế tác động của caffeine lên vi mạch dưới da
Để hiểu rõ mối liên hệ giữa cà phê và ánh nắng, trước hết cần xem xét phản ứng của hệ thống vi mạch nằm ngay bên dưới bề mặt da. Da của chúng ta được bao phủ bởi mạng lưới mao mạch li ti, có nhiệm vụ cung cấp oxy, đưa dưỡng chất nuôi dưỡng tế bào và điều hòa thân nhiệt. Khi tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hoặc nguồn nhiệt, cơ thể bình thường sẽ kích hoạt cơ chế giãn nở mao mạch để giải phóng bớt nhiệt độ ra môi trường.
Khi dung nạp caffeine qua đường uống hoặc sử dụng ngoài da, hoạt chất này tác động trực tiếp lên hệ tuần hoàn vi mạch. Caffeine có khả năng làm tăng vi tuần hoàn máu ở các mô da, giúp cải thiện hoạt động vận chuyển dưỡng chất nuôi dưỡng biểu bì [1]. Không những thế, ở mức độ tế bào học, caffeine còn hoạt động như một chất chống oxy hóa mạnh mẽ [2]. Phân tử này có khả năng hỗ trợ bảo vệ các tế bào trước bức xạ cực tím và làm chậm lại tiến trình lão hóa da do ánh sáng mặt trời [2].
Bên cạnh đó, phản ứng giãn nở hay co thắt của mạng lưới mạch máu nông còn phụ thuộc vào vị trí giải phẫu trên cơ thể. Tại các đầu chi, caffeine thể hiện xu hướng co mạch nhẹ, trong khi tại các vùng da diện rộng lại thúc đẩy sự đáp ứng của các tế bào nội mô thành mạch. Chính sự biến đổi linh hoạt này khiến nhiều người băn khoăn liệu dòng máu dồn về dưới da có làm tăng phản ứng đỏ rát khi tiếp xúc với nắng gắt hay không.
Nghiên cứu về lưu lượng máu vi mạch khi dùng cà phê
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã theo dõi sự thay đổi cấp tính của tuần hoàn vi mạch da sau khi các đối tượng uống cà phê chứa caffein so với cà phê đã tách caffein [3]. Các nhà khoa học đã tiến hành đo lường chỉ số dẫn truyền mạch máu dưới da (CVC) ở cẳng tay và đầu ngón tay, đồng thời đánh giá phản ứng vi mạch đối với kỹ thuật điện di ion xuyên da với acetylcholine và sodium nitroprusside, kết hợp với đo sung huyết phản ứng sau tắc mạch [3].
Kết quả ghi nhận mức độ giãn mạch trong quá trình điện di acetylcholine ở nhóm dùng cà phê có caffein đạt 1,26 +- 0,20 PU/mmHg, cao hơn đáng kể so với mức 1,13 +- 0,38 PU/mmHg ở nhóm dùng cà phê tách caffein [3]. Trong khi đó, chỉ số dẫn truyền mạch máu tại cẳng tay trước và sau sung huyết phản ứng không ghi nhận sự thay đổi giữa hai loại đồ uống [3]. Đáng chú ý, lưu lượng máu ở đầu ngón tay giảm rõ rệt trong giờ đầu tiên sau khi uống cà phê có caffein với mức sụt giảm CVC là -1,36 PU/mmHg so với -0,52 PU/mmHg ở nhóm đối chứng [3].
Các tác giả kết luận rằng caffeine trong cà phê giúp cải thiện cấp tính phản ứng vi mạch phụ thuộc nội mô tại vùng da cẳng tay [3]. Tuy nhiên, các phản ứng không phụ thuộc vào nội mô khi kích thích bằng sodium nitroprusside hoặc sau tắc mạch hoàn toàn không bị ảnh hưởng [3]. Điều này chứng minh caffein không gây ra tình trạng rối loạn vận mạch diện rộng bất thường dưới da mà chỉ điều biến chọn lọc theo cơ chế sinh lý tự nhiên.
Phản ứng của mạch máu da khi tiếp xúc với nhiệt độ cao
Một câu hỏi quan trọng được đặt ra là liệu caffeine có làm rối loạn cơ chế tự giãn mạch của da khi cơ thể phải chịu đựng nhiệt độ cao ngoài trời hay không. Năm 2021, một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo có đối chứng đã khảo sát vấn đề này trên 14 người trưởng thành khỏe mạnh ở độ tuổi 25 +- 3 tuổi, bao gồm 6 phụ nữ [4]. Nhóm tình nguyện viên được cho uống 500 ml nước lọc hoặc 500 ml đồ uống có chứa caffein và đường ngô hàm lượng fructose cao [4].
Sau 30 phút sử dụng đồ uống, người tham gia được làm nóng cục bộ vùng da cẳng tay trong 40 phút ở nhiệt độ 39 độ C và tiếp tục duy trì 20 phút ở 44 độ C nhằm mô phỏng tác động nhiệt [4]. Lưu lượng máu qua da được đo bằng công nghệ laser Doppler và chuẩn hóa theo huyết áp động mạch trung bình [4]. Ở điều kiện thử nghiệm tiêu chuẩn này, chỉ số dẫn truyền mạch máu CVC khi làm nóng ở 39 độ C hoàn toàn tương đương giữa hai nhóm, đạt 2,0 +- 0,6 PU/mmHg ở nhóm uống nước và 2,0 +- 0,8 PU/mmHg ở nhóm uống đồ uống chứa caffein [4].
Thậm chí khi thử nghiệm trên cánh tay trải qua 20 phút thiếu máu cục bộ rồi tái tưới máu trước khi làm nóng, chỉ số CVC ở nhóm uống nước là 1,7 +- 0,5 PU/mmHg và nhóm uống đồ uống caffein là 1,5 +- 0,5 PU/mmHg, không tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê [4]. Tỷ lệ phần trăm dẫn truyền mạch tối đa giữa hai nhóm cũng không chênh lệch [4]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng việc tiêu thụ cấp tính đồ uống chứa caffein không hề làm suy giảm hay biến đổi phản ứng giãn mạch vi mô của da trước tác động của nhiệt độ [4]. Do đó, việc lưu thông dòng máu dưới da để thích ứng với nhiệt độ bên ngoài vẫn được duy trì hoàn toàn bình thường.
Caffeine và nguy cơ tổn thương da do ánh nắng: Nghiên cứu đoàn hệ nói gì?
Khái niệm nhạy cảm ánh sáng thường gắn liền với nguy cơ da bị kích ứng, bỏng nắng nghiêm trọng hơn hoặc tích lũy đột biến dẫn đến u ác tính. Năm 2016, một nghiên cứu đoàn hệ quy mô đồ sộ đã phân tích dữ liệu từ 163.886 phụ nữ và 39.424 nam giới theo dõi xuyên suốt nhiều năm với hơn 4 triệu người-năm [5]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận tổng cộng 2.254 trường hợp ung thư hắc tố da để tìm mối liên hệ với thói quen tiêu thụ caffeine [5].
Sau khi hiệu chỉnh toàn diện các yếu tố nguy cơ khác, nhóm đối tượng có lượng nạp caffeine cao từ 393 mg mỗi ngày trở lên có nguy cơ mắc ung thư hắc tố da thấp hơn đáng kể so với nhóm tiêu thụ dưới 60 mg mỗi ngày, với tỷ số nguy cơ HR đạt 0,78 [5]. Mối liên hệ phòng ngừa này thể hiện rõ ràng hơn ở phụ nữ với HR đạt 0,70 [5]. Đặc biệt, sự sụt giảm nguy cơ này xuất hiện rõ nét nhất ở những vị trí giải phẫu thường xuyên phơi nhiễm liên tục với ánh nắng mặt trời như vùng đầu, cổ và các chi với HR đạt 0,71 [5].
Xu hướng bảo vệ tương tự cũng được ghi nhận khi đánh giá riêng lượng tiêu thụ cà phê chứa caffein, trong khi cà phê khử caffein hoàn toàn không ghi nhận mối liên hệ này [5]. Kết quả từ khảo sát dịch tễ học thực tế này cho thấy việc uống cà phê không những không làm tăng nguy cơ tổn thương da trước tia cực tím mà còn có mối tương quan thuận nghịch với tổn thương ác tính ở các vùng da hay phơi nắng.
Phân biệt nhạy cảm ánh sáng do thuốc và ảnh hưởng của cà phê
Nhiều người thường nhầm lẫn giữa phản ứng sinh học của caffeine với hội chứng da nhạy cảm ánh sáng do thuốc. Theo y văn ghi nhận vào năm 2000, tình trạng nhạy cảm ánh sáng do thuốc được định nghĩa là phản ứng bất thường hoặc quá mức của da khi tiếp xúc với bức xạ quang học sau khi dùng một chất qua đường toàn thân hoặc bôi ngoài da [6]. Tổn thương thường khu trú hoặc chiếm ưu thế ở các vùng tiếp xúc trực tiếp với tia cực tím [6].
Các dược chất gây cảm ứng ánh sáng điển hình gồm có nhóm psoralen, kháng sinh nhóm tetracycline, quinolone và thuốc chống loạn nhịp amiodarone [6]. Những loại thuốc này có thể gây bỏng da nghiêm trọng dù chỉ tiếp xúc vừa phải với ánh nắng, hoặc dẫn đến các phát ban dạng chàm, mày đay, viêm da tiếp xúc hay rối loạn sắc tố bất thường [6]. Bệnh nhân sử dụng các loại thuốc này bắt buộc phải áp dụng biện pháp phòng ngừa nghiêm ngặt trước nắng mặt trời [6].
Trái ngược hoàn toàn với nhóm dược phẩm trên, caffeine không nằm trong danh mục các chất gây nhạy cảm ánh sáng cho cơ thể [6]. Hoạt chất này không sản sinh các gốc quang độc tính nguy hại khi hấp thụ tia sáng dưới biểu bì. Nhờ đó, việc uống cà phê hàng ngày hoàn toàn không kích hoạt các phản ứng viêm da quang hóa hay khiến bề mặt biểu bì dễ bị cháy nắng hơn người bình thường.
Tác động của vi tuần hoàn tại chỗ và ứng dụng bôi ngoài
Ngoài đường uống, các nghiên cứu về caffeine dạng bôi cũng cung cấp thêm nhiều hiểu biết giá trị về lưu lượng máu dưới da. Năm 2001, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược trên 46 phụ nữ khỏe mạnh đã kiểm nghiệm công thức sản phẩm chứa caffeine, retinol và ruscogenine [7]. Kết quả ghi nhận sản phẩm giúp gia tăng vi tuần hoàn dưới da và cải thiện cấu trúc bề mặt da vượt trội so với nhóm đối chứng [7].
Năm 2019, một tổng quan nghiên cứu khẳng định caffeine giúp cải thiện vi tuần hoàn ở vùng da đầu, từ đó tăng cường vận chuyển chất dinh dưỡng tới các nang tóc [1]. Nghiên cứu cũng nhắc lại việc dùng đường uống 250 mg caffeine làm tăng 30% tuần hoàn não, và liều 100 mg đường uống làm tăng vi tuần hoàn tại đáy mắt trên 10 người tình nguyện [1]. Ngoài ra, nghiên cứu của Lupi và cộng sự trên 134 phụ nữ sử dụng dung dịch bôi chứa 7% caffeine trong 1 tháng đã ghi nhận sự gia tăng của các thông số vi mạch bao gồm mật độ mao mạch chức năng, đường kính nhú trung bì và đường kính mao mạch [1]. Dù mức tăng thông số vi tuần hoàn này chưa đạt ý nghĩa thống kê, sản phẩm bôi chứa caffeine đã giúp giảm chu vi đùi và hông ở lần lượt hơn 80% và 67% trường hợp [1].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu ex-vivo năm 2014 sử dụng tế bào khuếch tán Franz đã khám phá ra rằng vi khí hậu bề mặt da, cụ thể là các tổ hợp nhiệt độ từ 27 độ C đến 42 độ C cùng độ ẩm 28% đến 70%, đóng vai trò quyết định đến tốc độ hấp thu percutaneous của caffeine qua lớp sừng [8]. Các đặc tính thẩm thấu và tác động vi mạch cục bộ này củng cố thêm rằng caffeine khi tiếp xúc mô da chỉ tham gia kích hoạt dòng chảy tuần hoàn và bảo vệ mô, không làm tăng nguy cơ tổn thương quang học.
Những ai nên cẩn trọng khi uống cà phê?
Mặc dù caffeine không trực tiếp làm tăng độ nhạy cảm của da trước ánh nắng mặt trời, một số đối tượng vẫn cần kiểm soát liều lượng sử dụng hàng ngày để tránh các tác động thứ phát đến sức khỏe tổng thể. Người có tiền sử mắc các bệnh lý tim mạch, huyết áp không ổn định hoặc chứng rối loạn lo âu cần thận trọng, vì caffeine có thể làm tăng nhịp tim và gây cảm giác hồi hộp trống ngực.
Bên cạnh đó, phụ nữ đang trong thai kỳ hoặc thời kỳ cho con bú nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để duy trì mức dung nạp ở ngưỡng an toàn theo khuyến cáo y tế. Những người đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các loại thuốc có nguy cơ gây nhạy cảm ánh sáng đã được cảnh báo như tetracycline, quinolone hay amiodarone cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định của nhân viên y tế [6]. Nếu nhận thấy da có biểu hiện phát ban, ngứa rát bất thường sau khi ra nắng, người bệnh cần tới cơ sở y tế thăm khám thay vì tự ý kết luận nguyên nhân do thực phẩm hay đồ uống.
Lời khuyên chăm sóc da và áp dụng thực tế
Để thói quen uống cà phê không gây tác động tiêu cực đến diện mạo làn da, bạn nên thưởng thức thức uống này vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, hạn chế dùng vào buổi tối muộn để tránh làm suy giảm chất lượng giấc ngủ. Việc thiếu ngủ kéo dài có thể làm suy yếu hàng rào tự bảo vệ của biểu bì trước các tác nhân môi trường.
Khi uống cà phê, nên ưu tiên cà phê nguyên chất, hạn chế tối đa việc cho thêm quá nhiều đường tinh luyện, siro ngọt hoặc kem béo nhân tạo. Một chế độ ăn tiêu thụ quá nhiều đường đơn có thể thúc đẩy quá trình glycation hóa collagen, làm da kém săn chắc và nhanh lão hóa hơn. Đồng thời, hãy luôn duy trì thói quen uống đủ nước lọc suốt cả ngày để bù trừ lượng dịch mất qua mồ hôi khi vận động ngoài trời.
Quan trọng nhất, bạn không nên ỷ lại vào các tác dụng chống oxy hóa hay giảm nguy cơ ung thư da của caffeine để lơ là việc che chắn [5], [2]. Dù có uống cà phê hay không, việc thoa kem chống nắng phổ rộng đều đặn trước khi ra đường, đeo kính râm, đội mũ rộng vành và mặc quần áo chống nắng vẫn là nguyên tắc bất di bất dịch giúp bảo vệ toàn diện làn da trước tác hại khó lường của tia cực tím.
