Chế độ ăn Địa Trung Hải vốn được nhiều người trẻ lựa chọn nhằm cải thiện sức khỏe tổng thể và vóc dáng. Tuy nhiên, với những người mắc hội chứng ruột kích thích, việc tiêu thụ nhiều thực phẩm trong chế độ này thường làm dấy lên lo ngại về cảm giác đầy trướng hoặc đau bụng.
Hiện tại, chưa có nghiên cứu tách riêng trên nhóm thanh niên; các dữ liệu lâm sàng trên người trưởng thành cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải có thể cải thiện triệu chứng ở phần lớn người tham gia, nhưng mức độ giảm nhẹ triệu chứng vẫn thấp hơn so với chế độ ăn ít FODMAP [1]. Vì vậy, việc áp dụng chế độ ăn này cho người có hội chứng ruột kích thích cần được cân nhắc và điều chỉnh linh hoạt.
Xung đột giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và ruột kích thích
Hội chứng ruột kích thích (IBS) là một rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính, ước tính ảnh hưởng đến khoảng 10% dân số toàn cầu [2]. Bệnh đặc trưng bởi tình trạng đau bụng tái phát kèm theo thay đổi thói quen đại tiện, phân chia thành các thể như tiêu chảy (IBS-D), táo bón (IBS-C), hỗn hợp (IBS-M) hoặc không phân loại [3], [4].
Chế độ ăn Địa Trung Hải rất giàu trái cây, rau củ, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt hạch, dầu ô liu và axit béo omega-3 từ cá [2]. Dù mang lại lợi ích chống viêm và hỗ trợ hệ tim mạch, nhiều thành phần cốt lõi của chế độ ăn này lại chứa hàm lượng cao FODMAP – nhóm carbohydrate chuỗi ngắn kém hấp thu và dễ bị lên men trong lòng ruột [2], [3].
Khi người bệnh IBS tiêu thụ lượng lớn thực phẩm giàu FODMAP như các loại đậu hay một số loại rau củ, quá trình lên men của vi khuẩn đường ruột có thể nhanh chóng làm gia tăng khí, gây đau bụng và rối loạn phân [2], [3]. Do đó, việc chuyển ngay sang chế độ Địa Trung Hải nguyên bản thường gặp rào cản từ chính sự nhạy cảm của đường tiêu hóa [2], [5].
Nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế?
Hiệu quả của chế độ ăn Địa Trung Hải trên người bệnh ruột kích thích đã bắt đầu được đưa vào thử nghiệm đối đầu trực tiếp với chế độ ăn ít FODMAP. Công bố năm 2025 từ một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng thí điểm đã so sánh hai chế độ này trên 26 bệnh nhân người lớn mắc IBS thể tiêu chảy (IBS-D) hoặc thể hỗn hợp (IBS-M), trong đó 20 người hoàn thành đủ 4 tuần can thiệp [1].
Kết quả cho thấy 73% bệnh nhân ở nhóm ăn Địa Trung Hải đạt tiêu chí giảm từ 30% cường độ đau bụng trở lên, so với tỷ lệ 81,8% ở nhóm ăn ít FODMAP [1]. Tuy vậy, mức độ giảm điểm độ nặng triệu chứng chung (IBS-SSS) ở nhóm ăn ít FODMAP ghi nhận sự vượt trội rõ rệt (-105,5 điểm so với -60 điểm) [1].
Nghiên cứu kết luận rằng chế độ Địa Trung Hải có đem lại sự thuyên giảm triệu chứng ở người mắc IBS-D và IBS-M, nhưng cường độ đáp ứng không mạnh bằng chế độ can thiệp giảm FODMAP [1].
Xu hướng kết hợp Địa Trung Hải và Low-FODMAP
Chế độ ăn ít FODMAP hiện được xem là can thiệp tuyến đầu giúp cắt giảm triệu chứng tiêu hóa hiệu quả trong thời gian ngắn [2], [4]. Mặc dù vậy, việc hạn chế quá nhiều nhóm thực phẩm trong thời gian dài tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và làm thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột theo hướng bất lợi [2], [4].
Ngược lại, chế độ ăn Địa Trung Hải nổi tiếng với đặc tính thân thiện với vi sinh vật đường ruột và khả năng kháng viêm nhờ polyphenol cùng dầu ô liu [3], [4]. Điều này thúc đẩy các nhà khoa học tìm kiếm giải pháp tích hợp nguyên tắc dinh dưỡng Địa Trung Hải vào một khuôn khổ kiểm soát FODMAP [2], [6].
Mô hình kết hợp này hướng tới việc vừa tận dụng khả năng chống viêm, vừa loại bỏ bớt các yếu tố kích thích đường ruột nhạy cảm [6], [3]. Đây được xem là hướng đi tiềm năng để duy trì chế độ ăn cân bằng dài hạn mà không làm bùng phát triệu chứng [2], [7].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các dữ liệu hiện tại còn tồn tại nhiều khoảng trống. Nghiên cứu đối đầu trực tiếp giữa hai chế độ ăn mới dừng lại ở quy mô nhỏ với 20 bệnh nhân hoàn tất trong thời gian 4 tuần [1].
Khoa học chưa có các thử nghiệm lâm sàng cỡ mẫu lớn hơn để theo dõi hiệu quả lâu dài của chế độ ăn Địa Trung Hải trong đời sống thực tế [1]. Bên cạnh đó, chưa có nghiên cứu riêng biệt trên nhóm đối tượng người trẻ tuổi hoặc đánh giá hiệu quả trên các phân nhóm khác như IBS thể táo bón (IBS-C) [3], [1].
Ai nên thận trọng với chế độ ăn này?
Người đang trong đợt bùng phát triệu chứng nặng của hội chứng ruột kích thích, đặc biệt là thể tiêu chảy hoặc thể hỗn hợp, không nên tự ý áp dụng chế độ Địa Trung Hải nguyên bản với nhiều loại đậu và rau củ thô [2], [1].
Những người nghi ngờ bản thân mắc hội chứng ruột kích thích nhưng chưa qua thăm khám chuyên khoa cũng cần thận trọng, tránh tự ý áp dụng các biện pháp ăn kiêng khắt khe kéo dài [4]. Việc thay đổi khẩu phần đột ngột có thể làm trầm trọng thêm các rối loạn tiêu hóa sẵn có [4].
Gợi ý áp dụng cho người ruột kích thích
Thay vì áp dụng rập khuôn thực đơn Địa Trung Hải truyền thống, người mắc hội chứng ruột kích thích có thể điều chỉnh linh hoạt theo hướng cá nhân hóa [4]. Ưu tiên các thành phần ít gây kích ứng như dầu ô liu, cá và các nguồn đạm nạc [2], [3].
Với các loại rau củ hay trái cây, nên chọn lọc các nhóm có hàm lượng carbohydrate lên men thấp để giảm tải áp lực cho đại tràng [2], [8]. Khi muốn bổ sung thêm thực phẩm giàu xơ, nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ để có lộ trình tăng dần lượng thức ăn phù hợp với ngưỡng dung nạp của cơ thể [4].
Chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại nhiều lợi ích sức khỏe nhưng đòi hỏi sự điều chỉnh cẩn trọng đối với người có hệ tiêu hóa nhạy cảm. Người bệnh không nên vội vã chạy theo trào lưu ăn uống mà cần lắng nghe phản ứng của cơ thể và tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn khi cần thiết.




