Vì sao không nên tự ý sắc nước hoa xác pháo uống để thanh nhiệt?

Vào những ngày hè oi bức, nhiều người có thói quen hái các loại lá, hoa cỏ quanh vườn nhà đem nấu nước uống với mong muốn thanh lọc cơ thể, giải độc và làm mát gan. Trong số đó, cây hoa xác pháo (còn gọi là xôn đỏ) với sắc hoa đỏ rực rỡ thường thấy ở các bồn hoa công cộng và chậu cảnh gia đình cũng vô tình lọt vào tầm ngắm của một số người chuộng các bài thuốc dân gian truyền miệng.

Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khuyến cáo người dân tuyệt đối không nên tự ý thu hái hay sắc nước hoa xác pháo để uống giải nhiệt. Thói quen tưởng chừng vô hại này tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe, từ nguy cơ ngộ độc hóa chất bảo vệ thực vật tồn dư trên cây cảnh cho đến các tác dụng dược lý bất lợi và sự thiếu hụt hoàn toàn các dữ liệu an toàn về liều dùng đường uống trên người.

Cây hoa xác pháo và thói quen tùy tiện dùng hoa cỏ làm mát

Hoa xác pháo, tên khoa học là Salvia splendens, thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae), là loại cây thân thảo được trồng phổ biến tại các công viên, đô thị và sân vườn nhờ cụm hoa màu đỏ tươi mọc thẳng đứng rất bắt mắt. Trong dân gian, một số người lầm tưởng rằng mọi loại thực vật thuộc chi Xôn (Salvia) đều có công dụng bồi bổ hoặc làm thuốc giải nhiệt giống như cây đan sâm (Salvia miltiorrhiza) hay cây xô thơm dùng trong ẩm thực phương Tây.

Chính sự ngộ nhận về mặt tên gọi chi loài đã dẫn đến trào lưu truyền tai nhau hái hoa, lá xác pháo phơi khô để hãm trà hoặc sắc nước uống mỗi khi cảm thấy nóng trong người. Việc sử dụng các loại hoa cảnh mà không hiểu rõ đặc tính hóa thực vật cũng như độc tính sinh học có thể gây ra những hậu quả khó lường đối với đường tiêu hóa, hệ thống đông máu và chức năng gan thận của người sử dụng.

Các loại thảo mộc dùng làm thuốc cần trải qua quy trình định danh chính xác, kiểm nghiệm hoạt chất và đánh giá độc tính trước khi đưa vào ứng dụng trị liệu. Việc người dân tự tiện hái các bộ phận của cây hoa xác pháo tươi hoặc khô để nấu nước giải nhiệt hoàn toàn không dựa trên bất kỳ căn cứ khoa học chính thống nào về y học cổ truyền lẫn y học hiện đại.

Nguy cơ nhiễm độc thuốc bảo vệ thực vật từ hoa cảnh

Khác biệt cốt lõi giữa cây dược liệu và cây cảnh nằm ở mục đích canh tác và tiêu chuẩn an toàn trong quá trình chăm sóc. Cây hoa xác pháo trồng trong khuôn viên công cộng, vườn ươm hoặc các chậu kiểng bán thương mại được chăm sóc với ưu tiên duy nhất là hình thức bên ngoài: lá xanh mướt, hoa nở rộ, lâu tàn và không bị sâu bệnh phá hoại.

Để đạt được mục tiêu này, các nhà vườn thường xuyên phun định kỳ thuốc trừ sâu, thuốc trừ nấm, hóa chất diệt nhện đỏ và chất kích thích sinh trưởng với nồng độ cao. Những hóa chất nông nghiệp này không được kiểm soát theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm hay tiêu chuẩn dược liệu dùng cho người. Khi xâm nhập vào mô cây, nhiều hợp chất bảo vệ thực vật có tính bám dính cao và không thể làm sạch hoàn toàn chỉ bằng cách rửa nước thông thường.

Khi người dân hái hoa hoặc lá xác pháo đun sôi trong nước, nhiệt độ cao sẽ hòa tan các dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vào dung dịch nước sắc. Uống dung dịch này tương đương với việc trực tiếp đưa chất độc vào cơ thể, dễ dẫn đến các triệu chứng ngộ độc cấp tính như cồn cào ruột gan, buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy, đau bụng quằn quại, chóng mặt hoặc suy hô hấp và tổn thương tế bào gan, thận nghiêm trọng.

Độc tính và tác động chống đông máu từ hoa xác pháo

Không chỉ đối mặt với nguy cơ hóa chất độc hại từ bên ngoài, bản thân cây hoa xác pháo (Salvia splendens) cũng chứa đựng những hoạt chất sinh học có thể gây nguy hiểm nếu dùng quá liều hoặc dùng sai cách.

Một nghiên cứu độc chất học năm 1989 tiến hành trên chiết xuất nước của cây Salvia splendens đã xác định liều gây chết trung bình (LD50) của loài cây này là 1287,3 mg/kg ^[1]. Nghiên cứu này cho thấy chiết xuất hoa xác pháo thể hiện độc tính ở các mức liều cao và gây ra hiện tượng xuất huyết ^[1]. Đáng chú ý, các nhà khoa học phát hiện Salvia splendens sở hữu hoạt tính chống đông máu đáng kể ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất nước từ rễ cây Salvia splendens làm kéo dài thời gian đông máu trong huyết tương của chó bằng cách tăng thời gian prothrombin bình thường từ 10-15 giây lên đến 35 giây ^[1]. Hơn nữa, hoạt tính chống đông máu này có sự khác biệt rõ rệt phụ thuộc vào từng bộ phận của cây như hoa, các bộ phận trên mặt đất và rễ ^[1]. Điều này đồng nghĩa với việc người uống nước sắc từ các bộ phận của hoa xác pháo có thể đối mặt với nguy cơ rối loạn đông máu, dễ bầm tím hoặc chảy máu khó cầm mà bản thân không hề hay biết.

Bức tranh an toàn phân hóa sâu sắc giữa các loài thuộc chi Salvia

Nhiều người thường cho rằng các loài thực vật trong cùng một chi thực vật sẽ có đặc tính dược lý và mức độ an toàn tương đương nhau. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy các loài thuộc chi Salvia sở hữu cấu trúc hóa học và giới hạn an toàn hoàn toàn khác biệt, không thể dùng lẫn lộn.

Một nghiên cứu năm 2019 đánh giá hỗn hợp chiết xuất hồng sâm và Salvia plebeia ghi nhận mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ (NOAEL) trên chuột cống đạt trên 2000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 28 ngày và không gây đột biến gen vi khuẩn ^[2]. Một nghiên cứu khác năm 2025 trên Salvia indica ghi nhận hàm lượng phenolic tổng số đạt 246 mg GAE/g cao hơn flavonoid ở mức 38 mg EQ/g, đồng thời chứng minh chiết xuất này an toàn trên chuột ở mức liều lên tới 5 g/kg và hỗ trợ bảo vệ niêm mạc dạ dày ^[3].

Nghiên cứu năm 2010 trên Salvia przewalskii ghi nhận mức NOAEL đường uống là 1723 mg/kg và LD50 đường uống là 2547,8 mg/kg ở chuột ^[4]. Đối với vị thuốc đan sâm (Salvia miltiorrhiza), tổng quan năm 2020 chỉ ra chỉ số LD50 lên tới 64 g/kg ở chuột cống, song nếu tiêm liều quá cao vẫn tiềm ẩn độc tính mạch máu ^[5]. Phân tích năm 2024 đối với ba loài Salvia cinnabarina, Salvia lavanduloides và Salvia longispicata cho thấy dù cả ba loài đều có LD50 đường uống trên 2000 mg/kg, tỷ lệ tương đồng hóa học giữa chúng rất thấp và trong số 46 hợp chất được xác định thì chỉ có vỏn vẹn 4 hợp chất chung ^[6]. Nghiên cứu năm 2007 trên Salvia scutellarioides cũng không ghi nhận trường hợp tử vong hay biến đổi huyết học nào ở liều 2 g/kg ^[7].

Những khác biệt lớn về thành phần chuyển hóa và độc tính kể trên khẳng định rằng dữ liệu an toàn từ những cây Salvia khác không thể đại diện hay bảo chứng cho độ an toàn của Salvia splendens. Khi hoa xác pháo có LD50 được ghi nhận ở mức 1287,3 mg/kg và có nguy cơ gây xuất huyết ^[1], việc tự ý dùng loài cây này làm thức uống giải khát hàng ngày là vô cùng nguy hiểm.

Khoảng trống dữ liệu lâm sàng và nguy cơ khi dùng không kiểm soát

Điểm mấu chốt khiến các bác sĩ kiên quyết phản đối việc uống nước hoa xác pháo là sự thiếu hụt hoàn toàn các nghiên cứu lâm sàng trên người. Mặc dù các thử nghiệm thực nghiệm đã phần nào cung cấp số liệu về LD50 hay thời gian đông máu trên động vật ^[1], đến nay y văn vẫn chưa hề có dữ liệu về dược động học, sự dung nạp hay liều lượng tối đa an toàn ở cơ thể người.

Khi người dân tự nấu nước uống tại nhà, không ai có thể đo lường được nồng độ hoạt chất chiết xuất ra là bao nhiêu. Việc phơi khô, sao vàng hay nấu tươi đều dựa trên cảm tính cá nhân, rất dễ dẫn đến tình trạng quá liều hoạt chất.

Thêm vào đó, việc thiếu thông tin về tương tác giữa các hợp chất trong hoa xác pháo với các enzyme chuyển hóa qua gan có thể làm tăng hoặc giảm nồng độ các loại thuốc trị bệnh khác mà người bệnh đang sử dụng. Uống một dung dịch không rõ liều chuẩn, không rõ độ tinh khiết và chưa được kiểm nghiệm độc tính trên người là hành động đánh cược sức khỏe với rủi ro rất cao.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa hoa xác pháo?

Do tác dụng kéo dài thời gian prothrombin và khả năng gây xuất huyết ở liều cao ^[1], một số nhóm đối tượng đặc thù sẽ đối mặt với hiểm họa khôn lường nếu vô tình tiếp xúc hoặc uống nước sắc cây hoa xác pháo:

• Người mắc chứng rối loạn đông máu hoặc đang dùng thuốc chống đông: Các bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông máu có thể gặp phải tình trạng tương tác nguy hiểm, làm gia tăng nguy cơ xuất huyết nội tạng, chảy máu chân răng hoặc chảy máu đường tiêu hóa ^[1].
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Tác dụng làm chậm quá trình đông máu ^[1] khiến việc sử dụng loại hoa này trước hoặc sau các can thiệp phẫu thuật có thể gây mất máu nghiêm trọng, cản trở việc cầm máu trong quá trình mổ.
• Người có bệnh lý nền về gan, thận: Chức năng gan và thận suy giảm khiến khả năng thanh thải độc chất từ cây cũng như lượng tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật bị đình trệ, dẫn đến nguy cơ ngộ độc cấp tính nhanh hơn.
• Phụ nữ có thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là nhóm đối tượng có hàng rào sinh học nhạy cảm, dễ bị tổn thương tế bào bởi các hợp chất tự nhiên chưa được kiểm định liều lượng an toàn.

Phương pháp giải nhiệt an toàn và ứng xử đúng với hoa cảnh

Cơ thể con người sinh nhiệt và cảm thấy nóng trong mùa hè thường bắt nguồn từ hiện tượng mất nước, ăn nhiều đồ dầu mỡ, cay nóng, thiếu ngủ hoặc căng thẳng kéo dài. Để làm mát cơ thể, giải pháp bền vững nhất là uống đủ nước lọc mỗi ngày, bổ sung rau củ tươi giàu chất xơ, vitamin và khoáng chất.

Nếu có nhu cầu dùng trà thảo mộc để hỗ trợ thanh nhiệt, người dân nên lựa chọn những nguyên liệu y học cổ truyền quen thuộc đã được khẳng định độ an toàn qua nhiều thế hệ như atiso, hoa cúc, râu ngô, mã đề hoặc kim ngân hoa. Các vị dược liệu này cần được mua từ các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và đáp ứng các tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm.

Hoa xác pháo là loài hoa đẹp, mang lại giá trị thẩm mỹ cao cho cảnh quan đô thị và không gian sống gia đình. Vị trí phù hợp nhất của loài hoa này là trong các bồn hoa làm cảnh, tuyệt đối không nên đưa vào ấm thuốc sắc hay ly trà giải nhiệt khi chưa có bất kỳ chỉ dẫn chuyên môn nào từ thầy thuốc.