Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ, thảo dược xung quanh vườn nhà để nấu nước uống hoặc hãm trà với hy vọng cải thiện giấc ngủ và điều hòa cơ thể. Trong số đó, cây hoa xác pháo, một loài hoa quen thuộc thường được trồng làm cảnh, đôi khi được truyền tai nhau về các công dụng an thần và chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, khi một người đang phải điều trị bệnh bằng thuốc ngủ hoặc thuốc hạ huyết áp, việc tùy tiện dùng thêm thảo dược có thể dẫn đến những nguy cơ tiềm ẩn cho sức khỏe.
Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất từ cây hoa xác pháo chứa các hoạt chất có khả năng tác động nhất định lên thụ thể thần kinh, đồng thời chiết xuất từ loài cây này còn thể hiện hoạt tính chống đông máu. Mặc dù các dữ liệu trực tiếp về tương tác giữa hoa xác pháo với thuốc hạ áp trên người vẫn chưa được ghi nhận đầy đủ, nguy cơ hiệp đồng làm tăng tác dụng ức chế thần kinh khi dùng cùng thuốc ngủ và rủi ro ảnh hưởng huyết học khi phối hợp thuốc là điều người bệnh cần hết sức lưu ý.
Thói quen dùng thảo dược và nỗi lo tương tác thuốc
Trong cộng đồng, xu hướng tìm đến các biện pháp tự nhiên bắt nguồn từ niềm tin rằng thảo dược luôn lành tính và không có tác dụng phụ. Theo một tổng quan nghiên cứu về các loài xô thơm công bố năm 2022, việc sử dụng y học cổ truyền ở những người mắc rối loạn tâm thần cao gấp hơn 2 lần so với người không mắc rối loạn này, cụ thể là 52,9% so với 22,1% [1]. Tỷ lệ này đặc biệt cao ở những bệnh nhân trầm cảm hoặc lo âu, trong đó phụ nữ sử dụng các biện pháp tự lực từ thảo dược nhiều hơn nam giới [1].
Một trong những lý do chính khiến nhiều người bỏ dở phác đồ điều trị bằng thuốc trầm cảm hoặc thuốc giải lo âu chính là mức độ nghiêm trọng của các tác dụng phụ phát sinh trong quá trình dùng thuốc [1]. Do đó, người bệnh thường có xu hướng tự ý kết hợp thêm các loại thảo mộc để xoa dịu thần kinh hoặc cải thiện giấc ngủ. Dù vậy, việc đưa một hoạt chất từ thực vật vào cơ thể khi đang dùng các loại thuốc tân dược điều trị các bệnh mạn tính như mất ngủ hay tăng huyết áp luôn tiềm ẩn những tương tác khó lường.
Cây hoa xác pháo chứa những hợp chất sinh học nào?
Cây hoa xác pháo có tên khoa học là Salvia splendens, thuộc chi Xô thơm (Salvia). Đây là loài thực vật phong phú về các hợp chất nhóm diterpenoid loại neoclerodane [2]. Để tìm hiểu các hoạt tính thần kinh của loài thực vật này, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2009 đã tiến hành phân lập và đánh giá các thành phần hóa học từ cây hoa xác pháo [2].
Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã tái kiểm tra các thành phần diterpene của Salvia splendens và phân lập được 4 hợp chất neoclerodane mới đặt tên là salvisplendins A-D, cùng với một sản phẩm nhân tạo phát sinh từ quá trình xử lý chiết xuất thô với diazomethane [2]. Trước đó, các hoạt chất khác như salviarin, splendidin, splenolides A và B cũng đã được xác định tồn tại trong loài cây này [2]. Các nhà khoa học cũng đã tiến hành tổng hợp một loạt dẫn xuất bán tổng hợp nhằm đánh giá tiềm năng sử dụng chúng làm các tác nhân dược lý tác động lên hệ thần kinh [2].
Khả năng tác động lên hệ thần kinh trung ương
Mối quan tâm về tác động thần kinh của hoa xác pháo xuất phát từ sự tương đồng cấu trúc giữa các diterpene của Salvia splendens với Salvinorin A, một diterpene neoclerodane từ loài Salvia divinorum vốn được biết đến là chất chủ vận đặc hiệu và mạnh mẽ tại thụ thể kappa-opioid [2]. Nghiên cứu năm 2009 đã thử nghiệm ái lực gắn kết của các hợp chất tự nhiên và dẫn xuất bán tổng hợp từ Salvia splendens trên các thụ thể opioid mu, delta và kappa ở người [2].
Kết quả cho thấy không có hợp chất tự nhiên nào trong số này thể hiện ái lực liên kết cao với các thụ thể opioid nói trên [2]. Tuy nhiên, một dẫn xuất bán tổng hợp (ký hiệu là hợp chất 10) đã thể hiện ái lực khiêm tốn đối với thụ thể kappa-opioid [2]. Điều này cho thấy mặc dù hoa xác pháo không tạo ra tác động kích hoạt mạnh mẽ trên các thụ thể opioid như loài họ hàng của nó, các hợp chất tự nhiên trong chi Salvia vẫn có thể sở hữu ái lực nhất định trên hệ thần kinh [2].
Mặt khác, tổng quan năm 2022 chỉ ra rằng tác dụng ức chế thần kinh trung ương là đặc tính thường thấy ở nhiều loài thuộc chi Salvia [1]. Phản ứng an thần được ghi nhận là một trong những tác dụng thứ cấp phổ biến nhất của các cây thuốc có hoạt tính ức chế thần kinh trung ương [1]. Chẳng hạn, loài Salvia cinnabarina đã được ghi nhận có khả năng làm tăng tác dụng gây ngủ của hoạt chất sodium pentobarbital, một loại thuốc ngủ thuộc nhóm barbiturate [1]. Những dữ liệu này gợi ý rằng các loài thuộc chi xác pháo có thể mang hoạt tính sinh học tác động lên giấc ngủ và sự tỉnh táo.
Tương tác nguy hiểm khi dùng chung với thuốc ngủ
Về mặt nguyên lý dược lý học, việc phối hợp các chất có cùng xu hướng ức chế thần kinh trung ương có thể dẫn đến hiện tượng cộng gộp hoặc hiệp đồng tác dụng [3]. Theo nghiên cứu về tương tác thuốc năm 2018, các tương tác dược lực học có thể xảy ra giữa các chất tác động thụ thể thần kinh với các thuốc nhóm benzodiazepine và các thuốc ức chế thần kinh trung ương khác như barbiturate, thuốc giảm đau opioid, thuốc an thần, thuốc gây mê, thuốc chống loạn thần và thuốc kháng histamine [3].
Hậu quả của sự hiệp đồng này là làm gia tăng mức độ ức chế hệ thần kinh trung ương [3]. Khi hệ thần kinh bị ức chế quá mức, người bệnh không chỉ ngủ sâu hơn bình thường mà còn đối mặt với nguy cơ suy hô hấp, hôn mê hoặc thậm chí đe dọa tính mạng [3]. Điển hình như việc kết hợp các chất tác động lên hệ thần kinh với rượu hay các chất ức chế khác luôn làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm hô hấp [3]. Do đó, nếu một người đang dùng thuốc ngủ (như các dẫn xuất benzodiazepine hoặc barbiturate) mà lại uống thêm chiết xuất hoa xác pháo có hoạt tính ức chế thần kinh, nguy cơ buồn ngủ quá mức, mất phản xạ phối hợp vận động và ức chế hô hấp là hoàn toàn có thể xảy ra.
Bên cạnh đó, các vấn đề về chuyển hóa thuốc cũng là yếu tố phức tạp. Dữ liệu khoa học nhấn mạnh rằng cần đặc biệt thận trọng khi các chất tác động thần kinh được sử dụng chung với các thuốc ức chế enzyme CYP3A4, CYP2D6 hoặc thuốc cảm ứng CYP3A4 [3]. Việc tương tác qua các con đường chuyển hóa này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc ngủ trong máu, kéo dài thời gian bán thải và làm tăng độc tính của thuốc điều trị.
Chiết xuất hoa xác pháo có tương tác với thuốc hạ áp?
Đối với câu hỏi liệu hoa xác pháo có tương tác trực tiếp với thuốc hạ huyết áp hay không, các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra bằng chứng thực nghiệm cụ thể nào trên người chứng minh chiết xuất hoa xác pháo làm tụt huyết áp đột ngột hoặc làm biến đổi nồng độ các thuốc hạ áp thông thường.
Tuy nhiên, nguy cơ tương tác gián tiếp trên hệ tuần hoàn vẫn cần được lưu ý thông qua các biến cố huyết động. Trong một phân tích tổng quan có hệ thống năm 2006 về tương tác thuốc với các thuốc chống trầm cảm trên 9.509 bệnh nhân, các nhà khoa học đã ghi nhận 145 tương tác có ý nghĩa lâm sàng nghiêm trọng, chiếm 24% tổng số tương tác [4]. Đáng chú ý, các tương tác nghiêm trọng này phần lớn là các cơn tăng huyết áp khẩn cấp và hội chứng serotonin [4]. Hầu hết các thuốc gây tương tác đều có hoạt tính trên hệ thần kinh trung ương [4].
Điều này cho thấy sự xáo trộn các chất dẫn truyền thần kinh hoặc sử dụng các chất có hoạt tính thần kinh không rõ kiểm soát có thể gây ra những biến động huyết áp nguy hiểm, đặc biệt khi người bệnh đang phải phụ thuộc vào thuốc điều trị tim mạch và huyết áp. Ngoài ra, việc dùng đồng thời hoặc ngưng đột ngột một chất điều hòa thần kinh cũng có thể làm biến đổi nồng độ thuốc khác trong huyết thanh, như trường hợp ngưng dùng acid valproic có thể khiến nồng độ thuốc chống trầm cảm desipramine tăng vọt đến mức gây độc [5]. Vì vậy, việc tự ý bổ sung thảo dược vào phác đồ điều trị bệnh huyết áp luôn tiềm ẩn rủi ro phá vỡ sự ổn định huyết động.
Nguy cơ độc tính và ảnh hưởng đến đông máu
Không chỉ dừng lại ở hệ thần kinh, chiết xuất từ cây hoa xác pháo còn có những tác động sinh học trực tiếp lên hệ tuần hoàn và cơ chế đông máu. Một nghiên cứu độc tính và dược lý công bố năm 1989 đã tiến hành khảo sát dịch chiết nước của cây hoa xác pháo Salvia splendens (thường gọi là Red Sage) [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết cây này thể hiện độc tính ở liều cao và gây ra hiện tượng xuất huyết, với mức liều gây chết trung bình (LD50) được xác định là 1287,3 mg/kg [6].
Đặc biệt, nghiên cứu này đã chứng minh Salvia splendens sở hữu đặc tính chống đông máu rõ rệt [6]. Dịch chiết nước từ rễ của cây hoa xác pháo đã làm tăng thời gian đông máu của huyết tương chó bằng cách kéo dài thời gian prothrombin bình thường từ mức 10-15 giây lên tới 35 giây [6]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng hoạt tính chống đông máu này phụ thuộc vào từng bộ phận của cây, bao gồm hoa, các bộ phận trên mặt đất và rễ [6].
Phát hiện này mang ý nghĩa cảnh báo vô cùng quan trọng đối với những người đang điều trị các bệnh tim mạch, huyết áp hoặc người đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu. Nếu sử dụng chiết xuất hoa xác pháo chung với các thuốc này, tác dụng chống đông có thể bị cộng dồn, làm tăng đáng kể nguy cơ chảy máu, xuất huyết dưới da hoặc xuất huyết nội tạng khó kiểm soát.
Đánh giá chất lượng bằng chứng khoa học hiện có
Khi xem xét các dữ liệu khoa học về cây hoa xác pháo, độc giả cần nhìn nhận rõ giới hạn của các nghiên cứu hiện tại. Các nghiên cứu về diterpenoid từ Salvia splendens mới chỉ dừng lại ở mức độ thử nghiệm ái lực gắn kết thụ thể trong phòng thí nghiệm (in vitro) [2]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để đánh giá chi tiết xem việc uống trà hay nước sắc hoa xác pháo hàng ngày sẽ tác động cụ thể ra sao đến huyết áp và giấc ngủ.
Tương tự, nghiên cứu về tác dụng chống đông máu và độc tính gây xuất huyết của Salvia splendens mới chỉ được thực hiện trên mô hình thực nghiệm và huyết tương động vật từ năm 1989 [6]. Mặc dù độc tính chỉ xuất hiện ở liều cao với LD50 là 1287,3 mg/kg [6], các dữ liệu về ngưỡng an toàn cho người vẫn còn thiếu vắng.
Hơn nữa, ngay cả trong y văn thế giới về tương tác thuốc, chất lượng bằng chứng đôi khi cũng là một vấn đề. Nghiên cứu tổng quan năm 2006 chỉ ra rằng trong số 510 tương tác thuốc chống trầm cảm được phát hiện, có tới 85% tương tác có chất lượng bằng chứng ở mức kém, 11% ở mức trung bình và chỉ có 2% đạt chất lượng bằng chứng tốt [4]. Do đó, sự lo ngại về tương tác giữa thảo mộc tự nhiên và thuốc điều trị là hoàn toàn có cơ sở khoa học, nhưng người tiêu dùng không nên dựa vào các lời đồn đại chưa được kiểm chứng để tự ý thử nghiệm trên cơ thể mình.
Những ai cần thận trọng và cách sử dụng an toàn
Dựa trên các bằng chứng về hoạt tính thần kinh và khả năng chống đông máu, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng chiết xuất hoa xác pháo:
- Người đang dùng thuốc an thần, thuốc ngủ (nhóm benzodiazepine, barbiturate) hoặc các thuốc ức chế thần kinh trung ương khác, do nguy cơ cộng hưởng tác dụng ức chế hô hấp và thần kinh [3], [1].
- Người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc các bệnh lý tim mạch, bởi việc biến động huyết động và nguy cơ tương tác chuyển hóa thuốc có thể xảy ra [3], [4].
- Người đang dùng thuốc chống đông máu (như warfarin), thuốc kháng tiểu cầu (như aspirin) hoặc người có tiền sử rối loạn đông máu, do dịch chiết hoa xác pháo có thể kéo dài thời gian prothrombin và làm tăng nguy cơ xuất huyết [6].
- Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ em, vì chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được xác lập trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.
Đối với người khỏe mạnh thông thường chỉ trồng hoa xác pháo để làm cảnh, không nên tự ý hái hoa, lá hay rễ cây để sắc nước uống hay chế biến thành các bài thuốc truyền miệng. Nếu bạn đang trong quá trình điều trị y khoa và mong muốn sử dụng bất kỳ loại trà thảo mộc nào, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng. Việc thông báo đầy đủ các sản phẩm bổ sung đang dùng giúp nhân viên y tế nhận diện sớm các nguy cơ tương tác và điều chỉnh liều lượng thuốc an toàn, bảo vệ sức khỏe cho chính bạn.
