Uống trà hoa xác pháo trị tiểu đường: Sự thật hay hiểu lầm?

Lời đồn dân gian về bài thuốc từ hoa xác pháo

Cây hoa xác pháo (Salvia splendens), hay còn gọi là hoa diễn đỏ, là loài thực vật cảnh phổ biến ở nhiều vườn hoa và công viên. Trong dân gian và y học cổ truyền một số nơi, loài cây này được truyền tai như phương thuốc tự nhiên giúp người mắc bệnh đái tháo đường ổn định lượng đường trong máu ^[1]. Nhiều người thường tự hái hoa, lá hoặc cành về phơi khô để hãm nước uống mỗi ngày.

Tuy nhiên, lời truyền miệng rằng uống trà hoa xác pháo có thể "trị dứt điểm" hay thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường là một hiểu lầm lớn. Bệnh đái tháo đường là tình trạng bệnh mạn tính kéo dài suốt đời, phát sinh do thiếu hụt tiết insulin, kháng insulin hoặc cả hai ^[1]. Việc tin vào các kinh nghiệm chưa được kiểm chứng lâm sàng có thể khiến đường huyết không được kiểm soát tốt, từ đó dẫn đến các biến chứng nguy hiểm lên mạch máu nhỏ như suy thận, tổn thương thần kinh, mù lòa, hay thúc đẩy xơ vữa động mạch gây đột quỵ và nhồi máu cơ tim ^[1].

Trà hoa xác pháo có thực sự giúp hạ đường huyết?

Câu trả lời ngắn gọn: Cây hoa xác pháo có chứa những hoạt chất có tiềm năng sinh học nhất định trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng tuyệt đối không phải là "thần dược" điều trị đái tháo đường ở người. Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người khẳng định việc uống trà hoa xác pháo chữa được bệnh này.

Dù chiết xuất từ các bộ phận trên mặt đất của cây xác pháo cho thấy tác dụng hạ đường huyết trên mô hình chuột thí nghiệm, kết quả này hoàn toàn chưa thể suy diễn trực tiếp cho người bệnh ^[1]. Đái tháo đường là bệnh lý phức tạp cần sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa, việc dùng thảo dược thay thế đơn thuốc chính quy là cực kỳ nguy hiểm ^[1].

Cơ chế ức chế enzyme carbohydrate và chuyển hóa đường

Để hiểu vì sao các loài thuộc chi Xô thơm (Salvia) được nghiên cứu trong hỗ trợ đái tháo đường, cần tìm hiểu về các enzyme chuyển hóa tinh bột. Alpha-amylase và alpha-glucosidase là hai enzyme chính chịu trách nhiệm bẻ gãy chuỗi carbohydrate phức tạp thành maltose và giải phóng glucose tự do – dạng đường duy nhất cơ thể hấp thu vào máu ^[2], ^[3].

Khi các enzyme này bị ức chế, quá trình phân cắt tinh bột và tiêu hóa đường sẽ bị trì hoãn ^[3]. Tốc độ hấp thu glucose tại đường ruột chậm lại, từ đó giảm thiểu tình trạng đường huyết tăng vọt ngay sau bữa ăn ^[3]. Hiện nay, giới khoa học đang tập trung tìm kiếm các hợp chất polyphenol và flavonoid tự nhiên để làm chất ức chế enzyme carbohydrate mới nhằm giảm tác dụng phụ của thuốc tổng hợp ^[2], ^[3].

Tuy vậy, hoạt tính ức chế enzyme này không giống nhau giữa các loài thực vật. Ví dụ, trong thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) với loài Salvia reuterana, dịch chiết ethanol chỉ ức chế alpha-amylase từ 1,19% đến 25,01%, mức tác dụng rất yếu và không chạm ngưỡng 50% ^[2]. Ngược lại, các hợp chất nhóm diterpene abietane từ loài Salvia aurita như 7-methoxyrosmanol và rosmanol có tác dụng ức chế mạnh alpha-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 4,2 µg/mL và 16,4 µg/mL; hay 12-methoxycarnosic acid và carnosol ức chế alpha-amylase với IC50 là 16,2 µg/mL và 19,8 µg/mL ^[3]. Dù vậy, đây là kết quả từ các loài Salvia khác và chỉ thực hiện trong phòng thí nghiệm, không chứng minh việc uống trà hoa xác pháo thường ngày sẽ mang lại tác dụng ức chế tương tự ^[2], ^[3].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận được trên cây xác pháo

Các nghiên cứu thực tế về tác dụng hạ đường huyết của bản thân cây hoa xác pháo (Salvia splendens) hiện chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu trên động vật ^[1]. Một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá chiết xuất các bộ phận trên mặt đất của cây hoa xác pháo trên mô hình chuột cống bị gây đái tháo đường bằng hóa chất streptozotocin (STZ) ^[1].

Nghiên cứu áp dụng cả hai phác đồ dùng cấp tính và bán cấp tính, chia làm hai nhóm chiết xuất: dịch chiết nước (SSAE) dùng liều 100 mg/kg và dịch chiết methanol (SSME) dùng liều 200 mg/kg ^[1]. Khi cho chuột uống đường miệng, cả hai loại dịch chiết đều làm giảm lượng đường trong máu ở chuột đái tháo đường một cách rõ rệt có ý nghĩa thống kê (P < 0,001) ^[1]. Tuy nhiên, chiết xuất này không gây ra bất kỳ biến đổi đường huyết đáng kể nào trên nhóm chuột bình thường khỏe mạnh ^[1]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là chỉ được thực hiện trên loài gặm nhấm với chiết xuất đã qua tinh chế, chưa kiểm tra dược động học cũng như độ an toàn hay hiệu quả thực tế trên người ^[1].

Ngoài ra, những cơ chế chống đái tháo đường thông qua hoạt hóa AMPK độc lập với LKB1 hay cải thiện chức năng ty thể tế bào được chứng minh ở acid salvianolic A thực chất bắt nguồn từ loài Đan sâm (Salvia miltiorrhiza), không phải từ cây hoa xác pháo ^[4]. Một loài Salvia khác là Salvia reuterana cũng chỉ cho thấy hiệu quả giảm đường huyết, mỡ máu và men gan ở liều 0,25 và 0,5 g/kg trên chuột đái tháo đường trong 14 ngày, không thể đồng nhất với hoa xác pháo ^[2].

Hiểu lầm phổ biến: Hoa càng đỏ, trị bệnh càng tốt?

Nhiều người lầm tưởng rằng màu đỏ rực rỡ của cánh hoa xác pháo thể hiện dược tính mạnh và có thể phơi khô hãm uống thoải mái thay cho nước chè. Đây là nhận thức sai lầm. Cây hoa xác pháo được xếp vào nhóm cây cảnh sân vườn là chủ yếu, việc tạo ra các giống biến dị tự nhiên nhiều nhánh, chùm hoa sum sê đa phần phục vụ mục đích thẩm mỹ cảnh quan nhờ biến đổi các con đường sinh tổng hợp indole alkaloid ^[5].

Hiểu lầm thứ hai là xem việc uống trà thảo mộc có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường mạn tính đòi hỏi kiểm soát lâu dài kết hợp giữa chế độ ăn, tập luyện và dùng thuốc ^[1]. Uống trà thảo mộc tự phát không kiểm soát nồng độ hoạt chất, không đo lường được liều lượng có thể khiến bệnh nhân bỏ qua "thời điểm vàng" điều trị, dễ dẫn tới biến chứng tim mạch và suy đa tạng ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn: Ai nên thận trọng khi dùng hoa xác pháo?

Việc sử dụng cây hoa xác pháo bừa bãi chứa đựng rủi ro ngộ độc không nhỏ. Một nghiên cứu độc tính công bố năm 1989 chỉ ra rằng dịch chiết nước của cây hoa xác pháo có độc tính ở liều cao và gây xuất huyết, với liều gây chết trung bình (LD50) được xác định là 1287,3 mg/kg ^[6].

Nghiên cứu cũng ghi nhận cây hoa xác pháo có hoạt tính chống đông máu ^[6]. Cụ thể, dịch chiết nước từ rễ cây xác pháo làm tăng thời gian đông máu ở huyết tương của chó bằng cách kéo dài thời gian prothrombin tiêu chuẩn từ mức 10-15 giây lên tới 35 giây ^[6]. Tác dụng chống đông này phân bổ khác nhau tùy thuộc vào từng bộ phận của cây gồm hoa, các bộ phận trên mặt đất và rễ ^[6].

Vì lý do đó, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối phải thận trọng và không tự ý dùng hoa xác pháo:

• Người mắc rối loạn đông máu hoặc có tiền sử xuất huyết ^[6].
• Người đang sử dụng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu.
• Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật hoặc vừa can thiệp ngoại khoa do nguy cơ chảy máu khó cầm ^[6].
• Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được thiết lập.
• Người có bệnh nền gan, thận mạn tính cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào ^[6].

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để kiểm soát đường huyết hiệu quả, người bệnh không nên đặt niềm tin vào các biện pháp truyền khẩu vô căn cứ. Hiện tại khoa học chưa có khuyến nghị nào về liều lượng hay thời điểm uống trà hoa xác pháo an toàn cho người ^[1], ^[6]. Nếu người bệnh muốn dùng thêm bất kỳ loại trà hoa thảo mộc nào trong sinh hoạt hằng ngày, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng điều trị.

Phương pháp quản lý đái tháo đường bền vững nhất vẫn là tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, uống đủ nước, duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối và vận động thể lực thường xuyên. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hạ đường huyết hoặc giảm liều thuốc đang dùng để chuyển sang uống trà xác pháo.